«Altyn tamyr» – aımaq tarıhynyń aınasy

Mýzeı dırektory Gúlnár Nurahmetovanyń aıtýynsha, Kereký óńiriniń ótken san taraýly tarıhı shejirelerin zerttep-zerdeleý barysynda atqarylar jumystar az emes. Bárimiz biletindeı Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda týǵan ólke tarıhyn tanyp bilýdiń, jańǵyrtýdyń mańyzdylyǵy aıryqsha atap kórsetilgen.

– Osy kúni keshe ǵana bárimiz kórip, tyńdaǵan, oqyǵan Elbasy Joldaýynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jappaı qoldaýǵa ıe bolyp, qoǵamdaǵy jańǵyrý úderisterine zor serpin berdi. Bul bastamany ári qaraı jal­ǵastyryp qana qoımaı, onyń aıasyn jańa mazmunmen jáne ba­ǵyttarmen tolyqtyrý qajet­tigin taǵy da aıtqanynan úlken oı túıdik, – deıdi mýzeı dırektory. 

Al ǵalym Ernur Rahımov: «Bizde áli zerttelmeı jatqan ótken tarıhtyń shejireli bet­teri kóp. Aldaǵy ýaqytta jańa­dan qurylǵan bul qoǵam ólke­taný, etnografııa jáne basqa salalar boıynsha jazylǵan dúnıelerdi jınaqtap, jumys júrgizýleri qajet», deıdi.

Bıyl oblysta Buqar jyraý Qalqamanulynyń 350, ataq­ty Musa Shormanovtyń 200, ǵu­la­ma Máshhúr Júsiptiń 160, án­shi, ­kompozıtor Estaı Ber­kim­­baı­uly­­nyń 150, aqyn Sul­­tan­­­mahmut To­­raı­ǵyrovtyń 120 jyldyq me­reı­toılary atalyp ótti. Osy me­­­­­reıtoılarda uly tulǵalar­dyń ómirine, shy­ǵar­ma­shylyqta­ry­na arnal­ǵan ǵyly­mı-tanym­dyq ­baıandamalar jasaldy.

Mýzeıdiń qolǵa almaq taǵy bir ıgi isi – óńirde «Altyn ta­myr» dep atalatyn tarıhı-má­denı jýrnal shyǵady. Jýr­naldyń quryltaıshysy – G.Po­tanın atyndaǵy tarıhı-ólke­taný mýzeıi. Redaktory – bel­gi­li qalamger Saılaý Baıbosyn. 

– Jýrnal «Rýhanı jańǵy­rý» baǵdarlamasynyń aıasyn­da jaryq kórip otyr. О́ńirde shy­ǵatyn «Naızatas» ádebı-kór­kem, «Aqbettaý» tarıhı-ta­­nym­dyq jýrnaldary óz oqyr­­­mandaryn tapty. Tarıhı-ta­nym­­dyq jýrnal shyǵarýdaǵy maq­sat, óńirde ómir súrgen tarı­hı tulǵalar, tarı­hı oqıǵa­lar jaıly kópte­gen derek-má­li­metter búgin­de umytylyp ba­ra­dy. Mereı­toı­lyq jıyndar­da jasalǵan árbir ǵylymı baıan­damanyń ózi bir-bir kitapqa la­ıyq. Sondyqtan solardyń bar­­­­lyǵyn jınaqtap, jýrnal bet­­terinde jarııalaýdy jón kór­­­­­­dik, – deıdi Saılaý Baıbosyn.

Saılaý Baıbo­synnyń aı­týynsha, kó­binese Baıanaýyl, Maı, Aqto­ǵaı aýdandarynyń Aqkól óńi­riniń shejiresi, elge belgili tulǵalary týraly jazylyp keldi. Jýrnaldyń alǵashqy sanyna Maı aýdanynyń tarıhı derekteri, Aqbalyq haziret týraly maqalalar berilipti. Sonymen qatar, Edige bı, Dosymhan molda, ólketanýshy, sýretshi Dmıtrıı Bagaev jáne basqa da tarıhı adamdar jaıly materıaldar jarııalanǵan.

Al Jelezınka, Tereńkól, Ýspenka, Ertis sııaqty aýdan­dar­dyń tarıhı-tanymdyq she­jireleri zertteýdi qajet etedi. Bul jerlerde kezinde Tereń­kól, Úrlitúp, Alakól, Uıaly bo­lystyqtary bolǵan. Muraǵat­tyq qujattar da mol, tek olardy izdestirip, jarııalaý kerek. Tereńkól, Jelezınka aýdandaryna 1931-1932-shi jyldary sol kezdegi О́lkelik partııa komıtetiniń tapsyrmasymen qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıt Músirepov kelgen.  Qazirgi Jelezınka, burynǵy Úrlitúp aýdanyndaǵy Ozernyı aýylynyń burynǵy Qaýkól bolystyǵyn aralaǵan kezinde Ǵabeń «Borandy túnde» degen áńgime jazǵan. Aýdan aýma­ǵyn­da Edige bıdiń tórt aýyly bo­lyp­ty. Qaýkólde onyń balasy Muha­metjan bolystyq qurǵan. En­digi jerde Ozernyı aýyly Edige bı aýyly atansa deımiz.

Bizdińshe, óńirdiń ótkeni jaı­ly jýrnal jarııalaıtyn ta­qyryp árıne jetedi. Bir ǵana Tereńkól aýdanyndaǵy ba­ıyrǵy aýyl ataýlary Ba­raq, Qy­zoınaq, Teńizbaı, Myrza­­­ǵul, Áýlıeaǵash, Saıdaǵyraǵash, Meń­­deke jáne basqalary tý­raly izdenip, zerttep marqum Kó­­kish Ámir­janov aǵamyz artyna ama­nattap jazyp berip ketti. 

Qazir tipti, Kereký degen sóz­diń ózi umytyla bastaǵandaı. Bul da bir oılanatyn jaı. Ke­re­­ký ataýynan qoryqpaý kerek, ke­risinshe, onyń shyǵý tórkini jaı­­ly jazýymyz kerek emes pe?! 

– Jańa jýrnalymyz «Al­tyn tamyrdyń» maqsaty da osy. Úlkender jazyp qaldyr­ǵan murany jaryqqa shyǵarý. О́tkenge úńilý. Keshegi Joldaý­da aıtylǵandaı, «О́z jerińdi tanyp bil!» atty Elbasynyń jańa bastamasy aıasynda elimizdiń óńirleri boıynsha jappaı mektep týrızmin qaıta jańǵyrtý, ásirese jas býyn úshin óte qajet, – deıdi jazýshy Saılaý Baıbosyn.

Jergilikti zııaly qaýym ókil­­­deri árıne marqum Jeńis Mar­danovty rızashylyqpen eske alady. Egemendiktiń eleń-alań shaǵynda kózimiz kórdi, jaıaý jú­rip qazaǵyna eńbek etti. О́lke­niń shejiresin de, tarıhyn da aq­ta­ryp, «Daýa» gazetine jarııa­lap, osynyń bári halyqtyń rýhyn kó­terýge sep bolsynshy dep ketti.

Sondyqtan esil azamatty eske alyp, Jeńis Mardanov atyn­daǵy ólketanýshylar qoǵa­myn qurǵan mýzeı ujymyna rahmet. О́ıtkeni jurt osy kúnge deıin onyń atyn ardaq­tap, sanalaryna sáýle túsirgen «Daýasyn» izdeıdi. 

– Jýrnal alqasy oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń tapsyrmasy boıynsha, tarıhty ǵana emes, jergilikti jas aqyn-jazýshylardyń týǵan ólke jaıly óleń-jyrlaryn, áńgimelerin de jarııalaýǵa nıettenip otyr. Jastarǵa jol ashyq. Kóne tarıhı fotosýretter, tyń derekter bolsa, qýana jarııalaımyz, – deıdi Saılaý Baıbosyn.

О́lketanýshy Nyǵmet Já­menuly atamyz Ekibastuzdyń kómirin alǵash tapqan Qosym Pishenbaev týraly: «1932 jyly Qosymdy aq jýyp, arýlap, sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵan meniń áke-sheshem bolatyn. Sol kezderdegi asharshylyq taýqymetine qaramastan 84-85 jasqa kelip qalǵan Qosymdy ata-anam qoıan aýlap asyrap baqqan eken. Qosymnyń bizdiń ákeımen týystyǵy da bolsa kerek», dep oı tolǵaıdy.

Aıtýynsha, Qosym Pishen­baıuly – ańyz adam. Jas kezinde kóp ýaqyt boıy dala kezgen aǵylshyn ken izdeýshileriniń at kútýshisi, Kerekýdegi Derov kópestiń ken barlaýshysy bolyp jumys istegen kórinedi.

Bul ólketanýshylardan basqa qazir óńirimizde Qaırat Altaev, Da­nııal Qyzyr, Ramazan Bóke, Nur­bek Jumádil sııaqty ólke­tanýshylar, shejireshil azamattary bar ekenin de umyt­paıyq. Qumarhan Qýantaı, Janaıhan ata sııaqty elge oral­ǵan aǵaıyndardyń da shejireleri oı salarlyq. Olar­dyń qoldarynda qundy dú­nıeler bar. Sony paıdalana bi­leıik. Bul adamdar tarıhı-tanymdyq jýrnalǵa janashyr, turaqty avtor da bola alady.  Olaı bolsa, «Altyn ta­myr­ǵa» iske sát deıik, atame­kenniń rýhanı asyl qazynalary kópke ortaq.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan» 

Pavlodar oblysy