О́miruzaq Kenjebekov: Blokcheın alys bolashaq emes, osy shaq

Blokcheın tehnologııasy ne beredi?

– О́miruzaq, sońǵy jyldary kóp aıtylyp júrgen blok­­cheın tehnologııalary de­ge­­nimiz ne? Osy uǵym jaıly tú­sin­dirip ótseńiz...

– Blokcheın – ınternettiń da­myǵan jańa satysy, ıaǵnı ın­ternet 2.0. Bizdiń osyǵan deıin qol­danyp kelgenimiz Inter­net 1.0 bolatyn. Eń al­ǵash 1970-1980 jyl­dary jurt ınternetti belgili bir mamandyq ıelerine, máselen baǵdarlama jasaýshylarǵa ǵana kerek dú­nıe dep eseptegen-di. Ol álem­di túgel qamtıdy, sońǵy tu­tynýshyǵa deıin jetedi degen oı bolǵan joq. Internet 1.0-diń negizgi qyzmeti aqparat tasymaldaý, saqtaý edi. Al blokcheın tehnologııasynyń, ıaǵnı ınternet 2.0-diń qyz­meti – aqparat qana emes, qundy­lyqtardy da tasymaldaý, saqtaý. Ol qundylyqtar retinde mańyzdy qujattardy, túrli valıýtalardy, patentti, ta­ǵy basqalaryn jatqyzýǵa bolady. Adamzat qazir qundylyqqa ıe kez kelgen dúnıeni eshqandaı she­karamen shektemeı tasymal­daıtyn, Jer sharynyń basqa bir núktesine jetkizetin tehnologııa­ǵa ıe boldy. Sol tehnologııanyń resmı ataýy – blokcheın. 

– Demek, blokcheın osyǵan deıin barshamyz qoldanyp kel­­gen ınternettiń zańdy jal­ǵasy ǵoı?

– Dál solaı. Blokcheın qa­zir adam ómiriniń barlyq salasyn qamtıdy. Bizde júzege asy­rylyp jatqan «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy, jasandy ıntellekti, robottandyrý, jańa tehnologııalardyń barlyǵy blokcheın tehnologııasymen tikeleı baılanysty. 

– Bul júıeniń qandaı ar­tyq­shylyǵy bar?

– Basty artyqshylyǵy – ashyq­tyq. Baıqasańyz, qazir­gi tańda adamdardyń, iri kom­panııa­lardyń tipti tutas memleket­terdiń arasynda ózara senim az. Nege? Sebebi olardyń óz­ara qa­rym-qatynasynda ashyq­tyq az. Al blokcheın júıesin qan­daı da bir organ nemese memleket bas­qarmaıdy. Onda­ǵy barlyq prosess avtomatty túrde júredi, basqarý orta­lyq­syzdandyrylǵan. Bárin ha­lyqtyń ózi basqarady. Qazir kez kelgen adam, kompanııa nemese memleket bir serverde ózi­­niń aqparattaryn saqtaıdy. Qun­dy aqparattar shekteýli ser­verge júktelip, ony arnaıy organ basqarady. Blokcheın reestriniń artyqshylyǵy, ol jerge álem boıynsha myńdaǵan kompıýterlik júıe qosylǵan. Ondaǵy asa qundy aqparat nemese esepshot eshqashan joǵalyp ketpeıdi. Internet degen uǵym joǵalyp ketpeıinshe ol da saqtalyp tura beredi. Blokcheın reestrinde tirkelgen aqparatty nemese esepshotty, sol sııaqty basqa da aqparatty ekinshi bireý ózgerte almaıdy, «qara býhgalterııa», «sur býhgalterııa» degen uǵym­dar oǵan jat. Qysqasy, ashyq ári senimdi júıe. 

– Bul júıeni hakerler buza ala ma?

– Hakerlik shabýylmen júıe­ni buzý teorııa júzinde múmkin, is júzinde múmkin emes. Bul úshin hakerlerdiń qolynda blokcheın júıesindegi qurylǵylardyń keminde 51 prosenttik qýaty bolý kerek. Ol múmkin emes.

– Blokcheın tehnologııasy­nyń basqa elderdegi damý barysy qalaı?

– Birikken Arab Ámirlikteri sııaqty memleketter qujat aınalymyn blokcheınge ótkizip ja­tyr. Ońtústik Koreıa, Sınga­pýr, Qytaı elderi de túrli salaǵa jedel engizýde. Bul ja­han­dyq prosess, qujat, qar­jy aınalymynyń ashyq júr­gizilýine bári múddeli.

Blokcheınniń tıimdiligine qa­tysty bir mysal aıtaıyn. Má­­se­len, medısına salasyn tań­daǵan adamnyń oqý prosesi, dıp­lom alýy, jumysqa ornalasýy, eń­­bek ótili, biliktiligi, jumysyna qa­tysty barlyq aq­parat tıisti reestrde tirkelip oty­rady. Sóıtip onyń qan­shalyqty myqty maman ekenin bári biledi. Bilikti bolsa, jaqsy aty shyǵady, tabysy kóbeıedi. Biliksiz maman bolsa, oqýdy ázer bitirse, jumysta qatelesse, oǵan maman retinde eshkim senbeıdi. Sol sebepti, adam­dar óz isiniń myqtysy bo­lýǵa yntalanady. Bul jeke adam­darǵa da, iri kompanııalarǵa, mem­leketterge de qatysty. 

K­­rıp­tovalıýta­lar­dyń dáýreni kele me?

– Krıptovalıýtalar týraly aıtyp ótseńiz?

– Krıptovalıýtalar – qol­da­nystaǵy aqshaǵa balama nus­qa retinde shyqqan dúnıe. О́zi­ńiz bilesiz, myńdaǵan jyl bu­ryn adamdar aqshanyń ornyna naqty bir qundy zattardy, my­saly, maldy, ań terilerin, taǵy basqalaryn almastyrý ar­qyly saýda jasaǵan. Keıin metall aqshalar shyqty. Odan soń qaǵaz aqshalardyń dáýiri keldi, aqshanyń quny altynmen bekitildi. О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda visa kartasy, mastercard paıda boldy. Iаǵnı tehnologııa damı kele adamdar dorba-dorba metall aqsha tasymaıtyn boldy, qaltalaryn qampıtyp qaǵaz aqsha salyp júrý de yńǵaı­syzdyq týdyrdy, nesıelik kar­toch­kaǵa kóshe bastady, elektrondy aqshalar shyqty. Buryn saýda-sattyq adamdardyń tikeleı aralasýymen júrse, endi ınternet arqyly saýda jasaýǵa kóshti. Al ınternet 2.0-diń dáýreni týyp, sıfrly ekonomıkaǵa kóshý prosesi bastalǵanda sıfrly formattaǵy aqsha shyqty.

– Krıptovalıýtanyń elektrondy aqshadan aıyrmashy­lyǵy qandaı?

– Elektrondy aqshalar teń­gege, dollarǵa, rýblge, áıteýir bir valıýtaǵa baılanǵan. Aqsha aýdarymyn júzege asyrý úshin 5 mınýttan 5 jumys kúnine deıin ýaqyt ketedi. Al qazir jyldamdyq óte kúshti, jasandy ıntellektiler ondaı operasııalardy sekýndqa jetkizbeı oryndaıdy. 

Blokcheın tehnologııasynyń eń birinshi taýary – krıptovalıýtalar. Ozyq tehnologııalar bar jerde únemi krıptovalıýta, bıtkoın týraly aıtylady. Krıptovalıýta – ertede qoldanylǵan altyn, kúmis aqshanyń zamanaýı túri. Zaman aǵymyna saı aqshanyń da formaty ózgergen, sol ǵana. 

– Qalaı oılaısyz, krıptovalıýta qazirgi aqshany almas­tyrýy múmkin be? 

– Jańa aıtyp ketkenimdeı, ozyq tehnologııalar ómirimizge dendep engen saıyn aqsha da bıtkoın sııaqty sıfrly formatqa ózgerip jatyr. Visa card pen mastercard-tyń 2025 jyldan bas­tap karta shyǵarýdy toq­tatatyny týraly resmı jarııa­landy. Olar qazir sıfrly for­matqa tolyq ótý baǵytynda jumys istep jatyr. 

Bıtkoın týraly ne bilemiz?

– Sońǵy jyldary jıi aı­tylatyn, eldiń qyzyǵý­shy­­lyǵyn týdyryp júrgen ta­qyryptardyń biri bıtkoınge baılanysty...

– Álemde 200-ge tarta mem­lekettiń tól valıýtalary bar. Adamdar onyń barlyǵyn emes, tek eń qundylaryn, ózine keregin, jıi qoldanatyn valıýtalardy ǵana biledi. Mysaly, bizdiń qazaq teńgeni, dollar, eýro, fýnt-sterlıngti, qyr­­ǵyzdyń somyn, Reseıdiń rýb­lin biledi degendeı. Sol sııaqty krıptovalıýtanyń da túrleri óte kóp, tek naryqqa shyqqandarynyń ózi 2 myńǵa jýyqtaıdy. 

– Bıtkoındi qaı elde, kim shy­ǵarǵany týraly aqparat bar ma?

– Ony bir adam shyǵardy ma, bir top, álde memleket shy­ǵardy ma, áli kúnge belgisiz. Or­ta­­lyqsyzdandyrylǵan júıe bol­ǵandyqtan, naqty basshysy joq. Toǵyz jyl boldy, ta­rıhyn eshkim asha almady. Krıptovalıýtanyń negizin qa­laýshy adamnyń nemese toptyń laqap aty – Satoshı Nakomoto. Japon tilinen aýdar­ǵanda Satoshı – anyq oılaýshy adam, oıshyl degen maǵynany bildiredi eken. 

– Valıýtalardyń banknot­tary bolatyny sııaqty, bıt­koınniń de ólshemderi bar ma?

– 1 bıtkoın 100 mıllıon satoshıden turady. Satoshı de­genimiz bizdińshe tıyn, sent sııaqty. 

– Bıtkoınniń qandaı ar­tyq­­shylyǵy bar?

– Blokcheın tehnologııasy boıynsha jasalǵandyqtan, bul barynsha ashyq krıptovalıýta. Men qazir Astanadaǵy tanysyma 1 bıtkoın jiberetin bolsam, ony kim, qashan jáne qaıda jiberilgeni týraly aqparat kórinedi. Aty-jónim kórsetilmegenimen tıisti kodtar jazylyp turady. 

– 1 bıtkoın – 6300 dollarǵa teń dedińiz. Iаǵnı qazir sonsha dollar nemese sol mólsherdegi teń­geni alyp baryp, krıptomattan bıtkoın alýǵa bolady ǵoı? 

– Iá, alýǵa bolady. Almatyda «aıyrbastaý pýnktteri» de bar. Almatyda kún saıyn 500 myń teńge men 1 mıllıon dollar aralyǵynda saýda júrip jatyr dep aıta alamyn. 

Qazirgi tańda damý prosesi boıynsha NYSE qor bırjasy Forex valıýta naryǵynan da jyldam qarqynmen damyp kele jatqan naryq – sıfrly naryq. Bul jerde sıfrly qundylyqtar saýdalanady. Sıfrly naryqtaǵy bir kúndik qarjy aınalymy 12-15 mıllıard dollar. Iаǵnı jyldyq kórsetkish 4 trıllıon dollardan asyp túsedi. 

– Sıfrly qarjy operasııalarynda qaýipsizdik jaǵy oılastyrylǵan ba?

– Krıptovalıýta jańadan paıda bolǵan kezde aqparattyń azdyǵyna baılanysty aldanyp qalǵan adamdar da kóp boldy. Shetelderde bıtkoınge uq­sas krıptovalıýta shyǵaryp, eldiń aqshasyn alyp taqyrǵa otyrǵyzyp ketkender az emes. Alaıaqtar bıtkoınniń ataǵy dúril­dep turǵanyn paıdalanyp, soǵan uqsas ózderiniń jańa valıýtasyn satady. Sondaı oqıǵalardyń aldyn alý úshin blokcheın tehnologııasy, krıptovalıýtalar týraly halyqqa úırete berý kerek dep oılaımyn. Garvardta blokcheın ekonomısin daıarlaý aqysy – jylyna 40 myń dollar turady eken. Bizge de osy baǵytta biraz jumys isteý kerek. 

Jalpy, blokcheın, krıp­­­­­­­­­­to­valıýta, bıtkoın tıimdiligi jaǵy­nan dáleldeýdi, nasıhattaýdy da qajet etpeıtin dúnıeler. Ol biz­ge bolashaqta keletin uǵym bolyp kóringenimen, qazir kún saıyn ómirimizge enip jatyr. Bul bolashaq emes, osy shaq. Bizge sál keshigip kelip jatyr.

– Krıptovalıýtalarmen ju­­­mys isteý úshin adamdardyń bi­li­min aıtpaǵanda, memleket­tiń zań­namalyq bazasy, azamat­tardyń quqyn qorǵaý joldary, taǵy bas­qa da daıyndyǵy bo­lý kerek qoı. 

– Malta, Japonııa, Koreıa syndy elderde tıisti zań qabyl­danǵan. Reseıde tıisti zań jobasy qolǵa alynypty. «Astana» HQO osy jumyspen aınalysyp jatyr dep estidim. Buryn-sońdy bolmaǵan dúnıe ǵoı, birden bári keremet bolyp ketpeıtini túsinikti, álemdik tehnologııalar álemdik standartpen engizilýge tıis. 

– Krıptovalıýta naryǵy kún ótken saıyn úlkeıip ke­ledi eken. Bizdiń halyq sol na­ryq­qa qalaı aralasý kerek?

– Birinshiden, bizdiń halyq krıptovalıýta, bıtkoın degen uǵymdardy tereń túsinip alýy kerek. Áıtpese, aldanyp qa­lý op-ońaı. Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, sońǵy 1-2 jyl­da jalǵan bıtkoın alyp, jer sıpap qalǵan adamdar bar. Mysaly, bıtkoın saqtaıtyn jerdi, ıaǵnı esepshotty «bıtkoın ámııan» deımiz. «Ámııandy» qandaı da bir bankten ashpaısyz, ol esepshotty basqaratyn, qaýipsizdigine jaýap beretin jalǵyz qojaıyny ózińiz bolasyz. Parolin umytyp qalsańyz, onda saqtalǵan bıt­koındi eshkim alyp bere almaıdy, paroldi ózgerte de almaısyz. Meniń tanystarymnyń arasynda sondaı jaǵdaıǵa ushyrap, ondaǵan bıtkoınin ala almaı júrgen adamdar bar. Qazir 3 mıllıonnan astam bıtkoın qojaıynynyń uqypsyzdyǵynan «ámııannyń» ishinde bosqa jatyr. Halyqqa bıtkoın týraly aqparat bergennen keıin «ámııanyn» qalaı durystap ashý kerektiginen bastap úıretý kerek. Adamdar krıptovalıýta almas buryn, aldymen qaýipsizdikti úırenýge tıis. 

– Krıptovalıýtalarǵa qy­zy­ǵýshylyq, treıderlik ju­mys siz úshin qanshalyqty ta­bysty boldy?

– Bul tehnologııa boıynsha saýda-sattyq jasap úlken bıznes qurýǵa múmkindik mol. Men birneshe jyl buryn astymdaǵy mashınamdy satyp, bul bıznesti 2 myń dollarmen bastaǵanmyn. Bıtkoın týraly alǵash estigenimde 400 dollar turatyn, men satyp alǵansha 600 dollarǵa deıin ósip ketti. Qazir 6 myń dollardyń ústinde. Sońǵy 1-2 jyl ishinde qarjylaı táýelsizdikke qol jetkizdim dep aıta alamyn. 

– Áńgimeńizge rahmet. 

Áńgimelesken Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»