Elbasy keıingi Joldaýlarynda aýyl sharýashylyǵyn damytý qajettigine erekshe toqtaldy. Bıyl qańtar aıynda jarııalanǵan qujatta Prezıdent: «Agrarlyq sektor ekonomıkanyń jańa draıverine aınalýy kerek. Qazaqstannyń agroónerkásip kesheniniń bolashaǵy zor» degen bolatyn. Birer apta burynǵy Joldaýynda «Agroónerkásip kesheniniń áleýetin tolyq iske asyrý kerek. Negizgi mindet – eńbek ónimdiligin jáne qaıta óńdelgen aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksportyn 2022 jylǵa qaraı 2,5 ese kóbeıtý» degen Elbasy Úkimetke aldaǵy 3 jyl ishinde osy maqsattarǵa jyl saıyn keminde 100 mıllıard teńge qarastyrýdy mindettedi.
Jalpy, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindigi jetkilikti ekeni tarıhta talaı dáleldengen. Keńes Odaǵy kezinde Otanǵa mıllıard put astyq berý, qoıdyń sanyn 50 mıllıonǵa jetkizý syndy naýqandyq bastamalar kóterilgen-di. Aq kúrishtiń atasy Shyǵanaq Bersıev gektarynan 170 sentnerden ónim alyp álemdik rekordty jańartty. Shyǵanaq Bersıevtiń jyldar boıy mol ónim alýǵa sebepker bolǵan tary ósirýdegi tájirıbesi talaıǵa úlgi bolyp, «bersıevshiler» toby qalyptasty. Júz qoıdan júz qyryq qozy alǵan Jazylbek Qýanyshbaev eki márte Eńbek Eri atandy. Keńestik naýqanshyldyq desek te, munyń barlyǵy qazaqtyń jeri astyq ósirýge de, tórt túlik malǵa da jaıly ekenin, halqy aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa beıim ekenin kórsetti.
Árıne, táýelsizdik jyldarynda artta qalǵan salalardyń biri – agrarlyq sektor. «Altyn shyqqan jerdi belden qazatyn» ádetke salynyp, birazǵa deıin shıkizat eksportyn damytýǵa basym kóńil bólinip keldi. Degenmen, 2007-2008 jyldarda álemdik shıkizat naryǵynda bolǵan qubylýlardan keıin shıkizattyń shylaýynda kete berýdiń ekonomıka úshin qaýipti ekeni aıqyn baıqaldy. Energııa alýdyń shıkizattan basqa da balama kózderi damı bastady. «Jasyl» energııany damytý, qorshaǵan ortanyń qaýipsizdigin saqtaý syndy halyqaralyq talaptar kúsheıdi. Otandyq mamandar agrarlyq sektordy damytý qajettigin jıi aıta bastady. Iаǵnı «Arpa-bıdaı as eken, altyn-kúmis tas eken» degen babalardan qalǵan qanatty sóz búginge deıin qadirin joımaǵanyn ýaqyttyń ózi dáleldedi.
Astyqty derjava atana alamyz ba?
2017 jyly mal sharýashylyǵynda 1,8 trıllıon teńgeniń ónimi óndirilip, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 3,9 paıyzǵa kóbeıdi. О́simdik sharýashylyǵyndaǵy ónim kólemi – 2,278 trıllıon teńge (ósim 2,2 paıyz).
Birneshe jyl buryn elimizdi astyq derjavasyna aınaldyrý týraly uran ortaǵa tastaldy. Bul jalań uran kúıinde qalmaı, ájeptáýir bıik mejeler baǵyndyryldy. Bul sektordyń ónimdiligin arttyrýǵa bıýdjetten de, jekeleı ınvestorlardan da qyrýar qarajat salynyp, astyq eksportynyń kólemi jylyna 9 mıllıon tonnadan asyp tústi. Osy rekordtyq kórsetkish Qazaqstandy astyq eksporttaýshy elderdiń tizimindegi alǵashqy ondyqqa engizdi. Al halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy astyq kólemi boıynsha Aýstralııa, Reseı, Kanada syndy alpaýyttardyń ózin artta qaldyrdyq. Un eksporty boıynsha alǵashqy úzdiktiń qatarynan oıyp turyp oryn aldyq. Demek, bastapqy maqsat oryndaldy deýge bolatyn syńaıly. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi astyq eksportyna qatysty bizge mynadaı derekterdi usyndy:
– Qazirgi tańda Qazaqstannyń astyq tuqymdastary (bıdaı, júgeri, arpa, tary jáne soıa) eksportynyń dástúrli naryqtary – О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Aýǵanstan, Iran jáne Qytaı elderi. 2017 jylǵy kórsetkish boıynsha 4 256 myń tonna bıdaı eksporttaldy. 35,2 myń tonna júgeri syrtqy naryqqa jóneltildi. Sondaı-aq 137 806,3 myń dollardyń 908 myń tonna arpasy shetelge shyǵaryldy, 17,6 myń tonna soıa eksporttaldy. Al bıylǵy jyldyń qańtar-mamyr aılaryna qatysty derekterge kóz júgirtsek, 2 458 myń tonna bıdaı eksporttalypty. 539 myń tonna arpa, 18,6 myń tonna soıa, 16,2 myń tonna júgeri shetelge shyǵarylǵan.
– 2018 jyly 13 700 myń tonna bıdaı, 852,7 myń tonna júgeri, 3095,5 myń tonna arpa, 55,7 myń tonna tary jınalady dep josparlanyp otyr, – dep habarlady tıisti mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti bizdiń saýalymyzǵa.
Mınıstrliktiń aqparyna sensek, sońǵy eki jyl ishinde Qazaqstannyń astyǵy dúnıe júziniń 38 eline eksporttalypty. Olardyń arasynda irgedegi Reseı, Qytaı, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan syndy elderdiń naryǵyn aıtpaǵanda, Eýropanyń Italııa, Ispanııa, Nıderlandy, Fınlıandııa, Shvesııa, Norvegııa syndy memleketteri bar. Astyq eksportynyń geografııasy jyl sanap keńeıip kele jatqany kóńil qýantady. Aıtalyq, ótken jyly eksport aýqymy 36 eldi qamtysa, bıyl bul qatarǵa Grekııa men Norvegııa qosyldy.
О́nimi onyń kól-kósir
Jyl basyndaǵy esep boıynsha, Qazaqstandaǵy múıizdi iri qaranyń jalpy sany 6 mıllıon 745 myńnan asady. Bul 2016 jylmen salystyrǵanda sıyr malynyń qarasy 5,2 paıyzǵa kóbeıgenin kórsetedi. Qoı-eshkiniń sany 19 mıllıonǵa jýyqtaıdy. 2016 jylmen salystyrǵanda jylqynyń sany 6 paıyzǵa kóbeıip, 2 mıllıon 395 myńnan asyp túsipti.
Búgingi tańda otandyq naryqty etpen qamtý jáne et eksportynyń áleýetin kóterý baǵytynda birtalaı jumys atqarylýda. Máselen, múıizdi iri qara etin eksporttaý kólemin ulǵaıtý jobasyna 16 500 fermerlik sharýashylyq qamtyldy. 160 myń basqa arnalǵan bordaqylaý alańdary salyndy, 55 myń bas asyl tuqymdy mal baǵatyn reprodýktor sharýashylyqtar paıda boldy.
Osy tektes jumystar nátıje bere bastady deýge bolady. Jyl basyndaǵy derekterge súıensek, qazirgi tańda Qazaqstandaǵy asyl tuqymdy iri qaranyń jalpy sany 511 myńnan asady. Shet memleketterden aldyrylǵan mal basy 55 myń shamasynda. Et eksportyndaǵy áleýet te aıtarlyqtaı kóterilip, 8 eseden artyq ósim baıqaldy.
Búgingi tańda elimizde angýs sıyryn ósiretin 214 sharýashylyqta barlyǵy 59 733 bas asyl tuqymdy sıyr bar eken. Dál osy angýs tuqymyn tilge tıek etip otyrýymyzdyń ózindik sebebi bar. Qazaqstannyń qońyr salqyn klımatyna basqa tuqymdardan góri angýs tez beıimdeledi. Oǵan qosa jergilikti tuqymdarmen býdandastyrý arqyly súti men eti mol ári sapaly jańa tuqym alý jolǵa qoıylyp keledi.
Fermerlerdiń aıtýynsha, atalǵan asyl tuqymdy sıyrlar erekshe kútimdi qajet etpeıdi. Buqalary tabıǵaty salqyn óńirlerde de, ystyq jaqtarda da kúıin joǵalta qoımaıtyn tózimdiligimen erekshelenedi. Qysqasy, jaıylymdyq jer keń bolsa angýs sıyrlaryn qosymsha baǵyp-qaǵyp azapqa túsýdiń de qajeti joq kórinedi. Qysqasy, «eshki baqtym eńirep baqtym» degenshe, eti men súti mol asyl tuqymdy mal ósirip, kól-kósir ónim alýǵa sharýalar da birtindep beıimdelip kele jatqan syńaıly.
Agrarlyq salaǵa «aqyldy» tehnologııa kerek
Jalpy, agrarlyq sektordaǵy eńbek ónimdiligin 45 paıyzǵa deıin arttyrý, ónim kólemin 69 paıyzǵa deıin arttyrý syndy josparlar – sıfrlandyrýmen ǵana qol jetkiziletin meje. Elbasy óz Joldaýynda bul týraly «Biz ıkemdi ári yńǵaıly standarttardy engizý jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy bedeldi sheteldik mamandardy – «aqyldy adamdardy» tartý arqyly salany basqarýdyń úzdik tájirıbesin paıdalanýymyz kerek. Aýyl kásipkerlerine sharýashylyq júrgizýdiń jańa daǵdylaryn úıretý úshin jappaı oqytý júıesin qalyptastyrǵan jón» dedi. «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń aıasynda agrarlyq salaǵa qatysty tórt túrli shara qarastyrylǵan. Tıisti mınıstrlik sıfrlandyrý júıesin mal sharýashylyǵy ónimderin baqylaý, elektrondy saýdany engizý, halyqaralyq logıstıkalyq jelilermen baılanys ornatý, egin sharýashylyǵyna engizý syndy baǵyttar boıynsha jumys atqarýǵa tıis.
Qazir naqty eginshiliktiń úsh kórsetkishtik tájirıbelik polıgondary elimizde bar. Polıgondardyń birinshisi – Almaty oblysyndaǵy «Qaskeleń agroparki», ekinshisi – Aqmola oblysynyń Shortandy aýdanynda, úshinshisi – Qostanaıdaǵy «Zarechnoe» tájirıbe sharýashylyǵy bazasynda ornalasqan. О́simdik sharýashylyǵy salasyndaǵy bul ǵylymı polıgondardy qurýdaǵy negizgi maqsat – qarapaıym fermerdiń ómirin barynsha jeńildetý.
Kez kelgen fermer osy polıgondarǵa baryp tájirıbelik jumystardy óz kózimen zerdelep, sebý tehnologııasyn ıgerip, jańa kombaındar men traktorlardy paıdalanyp kóre alady. Mınıstrlik osyǵan erekshe nazar aýdaryp otyr. Arman Evnıev bul týraly:
– Bizdiń oıymyzsha, bıznes pen agrarlyq ǵylym tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa tıis. Ǵalymdarǵa arnaıy ótinish aıtyp, sharýalarǵa tek ozyq tehnologııalar týraly ǵana emes, ekonomıkanyń jaı-kúıi jaıly da aıtyp berýdi tapsyrdyq, – dep túsindirdi. Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstriniń málimetinshe, 2021 jylǵa qaraı agrarlyq ǵylymdy qarjylandyrý kólemi IJО́-niń eń bolmaǵanda 0,5%-yna deıin jetkizilýi tıis degen arnaıy ındıkator ornatylypty. Bul agrarlyq ǵylymdy qarjylandyrýdy úsh esege arttyrý kózdelgendigin bildiredi.
Jyl ótken saıyn jumyr jerdegi halyq sany kóbeıip keledi. Sońǵy derekterge sensek, 2018 jyldyń sońyna deıin «jerlesterdiń» jalpy sany 7 mıllıard 400 mıllıonnan asyp jyǵylýǵa tıis. Osynsha adamnyń úshten eki bóligi, ıaǵnı, 5 mıllıardtan astamy Eýrazııa qurlyǵyn mekendeıdi. Iаǵnı Elbasy Joldaýynda aıtylǵandaı Eýrazııa qurlyǵynyń «nan kárzeńkesi» atana alsaq, etpen qamtamasyz etsek, murtymyzdy balta shappaýǵa tıis.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»