Qazaqta atam zamannan búginge jetken ataly sózder bıqısap. Sonyń biri – «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen lepes. Osynaý ulaǵat sózdiń oıyma oralýy árıne sebepsiz emes. Qazaq ádebıetiniń búgingi býyny ortasynan oza shaýyp, oqshaý kózge túsip, talantymen tanylǵan aqyn Baýyrjan Jaqyptyń shyǵarmashylyǵy jóninde kókeıime túıgen oı-pikirlerimmen bólispekshimin. О́ıtkeni Baýyrjannyń biregeı bilimdi, oıly oqymysty ekendigi óz aldyna, dara daryndy aqyndyq tulǵasyna tolymdy taldaý jasaý jaǵy kemshin. Aryndy aqyndyǵy, sarabdal synshylyǵyna saı Temirhan Medetbektiń tamasha talǵamdy jalǵyz maqalasy bolmasa. Al aqyndyq jaratylysy, qalam qaıraty eshkimge uqsamaıtyn, talant qýatymen jyrlaý úlgisi múlde bólekshe Baýyrjan shyǵarmashylyǵyn artyq maqtamaı-aq, tal boıynda baryn ashyp aıtsaq ta jetip jatyr.
Baýyrjan aqynnyń ult bolmysyn, qazaqy qasıetin aıǵaqtaıtyn aıshyqty óleń-jyrlar jazýda aıryqsha talantymen tanylǵan áriptesteriniń aldyńǵy sapynda júrgenin aıtý paryz. Al aqynnyń ózge shaıyrlardan ózgeshiligin aıqyndap turǵan oı-pikiriniń, tolǵam-túıininiń jańalyǵy, sózdi túrlendirip qoldanýdaǵy tyń tásili, uıqas, yrǵaq, teńeý syndy óleńniń synyn keltirip, syr-sıpatyn aıǵaqtaıtyn biregeı belgileriniń bári tórt aıaǵyn teń basqan jorǵadaı kelisimdi bolýy. Aqyn poezııasynyń baǵasyn asyryp turǵan osy qasıetteri. Baýyrjan óz óleńderinde ulttyq minez, salt-dástúr, ádet-ǵuryp, taza qazaqy qalpymyzdy áspettep jazýdan jańylǵan emes. Onyń ár sózinen qazaqtyń ıisi shyǵyp turatyny da shyndyq.
Alapat aryndy aqynnyń salǵan jerden júrekterdi jaýlaǵan, órtteı laýlaǵan jalyndy jyrlary qolyńa túsken bette jalt qaratyp, kóz jazdyrmaı oqı berýińe májbúrleıtin tartymdylyq qasıetimen de erekshelenip tur. Syrly sózimen júregińdi qozǵaıtyn óleń-jyrlarynyń jyp-jyly shýaǵyna shomylyp, ári-sári qııalǵa berilip, kóńilińdi ańsaǵan arman-tilegin áldıleı jóneletini de ǵajap.
Baýyrjannyń óleń-jyrlary tunyp turǵan taza qazaqy uǵym, túısik, tanym, tálim syndy erekshe sıpatymen qundy. Mysaly «Kıiz úı», «Alasha», «Bilte sham», «Dombyra», «Taıqazan», «Ájemniń urshyǵy», «Balqaımaq», «Báıge», «Kók jýsan», «Kúreń jol», t.b. sııaqty óleńderiniń ataýlaryna qarap olardy etnografııalyq taqyryptaǵy óleńder eken dep oılaısyń. Solaı ekeni de ras jáne mundaı mazmundaǵy jyrlardy barsha qazaq aqyndary jazǵan. Alaıda Baýyrjanda taqyryby uqsas bolǵanymen túıini ózgeshe. Oı-sezimi qatar órilgen óleńderden aqynnyń júrek tolqynysyn, kóńil aınasyna túsken ómir-tirshilik kórinisteriniń sýretin kóresiń. Aıdyń kıiz úıge ıegin súıep turyp, tań atyp, kúnniń aspanǵa kóterilgenin kórgen onyń qııaly kókke órlep, ájesiniń asyl beınesi, týǵan jeriniń jazıraly jaılaýy, ózen-kólderi, orman-toǵaılary elestep, ózin alysta qalǵan aýylynda júrgendeı sezinetin Baýyrjan aqynnyń bilte shamdy janyna jaryq bergen, bilimniń shyraǵyn jaqqan kıesi sanasa senesiń. Sondaı-aq bilte shamnyń jaryǵymen oqyǵan epostyq jyrlardyń keıipkerlerimen kezdesip, tanysyp-tabysyp, balalyq dáýrenińdi solarǵa eliktep ótkizgeniń esińe túsip sol Qobylandy, Alpamys, Er Tarǵyn, Ertóstik, Qambar syndy batyr-baǵlandarmen, Gúlbarshyn, Qurtqa, Qyz Jibek, Baıan sulý, Kún astyndaǵy Kúnekeı syndy arýlarmen júzdesip, Kendebaıdyń Kerǵulasyn, Taıbýryldy, Baıshubardy, Tarlanbozdy minip, báıgege shapqandaı sezinesiń. Iá, terezeden kúlimsirep Aı qarap turǵan túnderde qara shaldarǵa – atalaryna batyrlardyń kózsiz erligi, essiz ǵashyqtardyń súıispenshiligi haqyndaǵy balalyq qııalyńdy terbegen hıkaıalardy oqyp bergen kezderdi oıyńa oraltyp, saǵyndyratyn da Baýyrjan aqynnyń óleń-jyrlary.
Eskilikti eske túsiretin taǵy bir óleńge toqtala keteıin. Aqyn «kúnge ushyp ketken» ájesiniń tór úıde turǵan urshyǵyn kórgende kóńili tolqyp:
...Ketseń de alys Kúnge ushyp, Ketpeısiń esten, endeshe. О́ziń bop meni júr qushyp Sen toqyp bergen keýdeshe...
Ájesi toqyp bergen keýdesheniń tánin ǵana emes janyn jylytyp júrgenin jyrlaǵanda órnekteýinde úlken syr jatyr. Ata men ájeni, áke men shesheni qadirleýdiń qazaqy qalpyn aıta otyryp, sol qasıettiń búgingi urpaqqa juǵysty bolýyn meńzep otyr. Sondaı-aq osy bir óleńniń ekinshi astary baryn da ańǵarasyń:
...Urshyq qoı myna Ýaqyt Jip qylyp bárin ıirgen...
Baýyrjan aqyn adam men zaman taǵdyry Ýaqyt degen uly uǵymnyń ýysynda ekendigin eskertip, ony kúıbeń tirshilikke aldanyp, beker ótkizbeý jaıynda áńgime qozǵap otyr.
Osy jerde bir ózgeshe oıdyń ushtyǵy shyǵyp tur. Oqyrmandar tarapynan aqynnan qazirgi ýaqyttyń jyry taýsylyp qalǵandaı ótken zamannyń syryna úńile berýiniń sebebin suraýy yqtımal ǵoı. Meniń oıymsha onyń jaýaby: ótkenniń kıeli ónegesin búgingi ómir-tirshilikke sabaqtastyra jalǵastyrý ıaǵnı bul kúnderi qoǵamǵa qozǵaý salyp, qyzý talqylanyp jatqan ulttyń jańǵyrý maqsatyn kózdegen kókeıkesti máseleniń bastaýy desem dóp bolar. Bul aqynnyń ádebı tásildi qoldanýdaǵy bir qyry. Onyń ózi tapqan ońtaıly ekinshi qyrynyń da mánisi mándi. О́tken ómir – balalyq shaqtyń móldir tunyq sezimderi arqyly oı tolǵap, óleń órnekteý shynaıy shyndyqty aıtyp, adamdardyń jan dúnıesin jasandyrýǵa, ulttyq rýhyn kóterýge óte qajetti, sharapatty shara.
Qazaqtyń turmys-tirshiliginiń sýretterin óleń-jyrlarynyń arqaýyna aınaldyrǵan aqyn ult ómiriniń sol bir ózgeshe tanym-túsiniginiń tamyryn tereńnen qoparyp, jańasha parasatty oı saraptaýǵa sheber shendestirgen. Mysaly «Báıge» degen óleńde sýyryla shapqan sáıgúlik attardyń qashan sóre syzyǵyn attaǵanǵa deıingi delebesin qozdyrǵan jarysyn qyzyqtaı ári kelistire jyr kestelegen aqynnyń tapqyrlyǵy túıininde. Myna óleń joldaryn oqysańyz bizdiń pikirimizge qosyla keterińiz kámil.
...Kóńil emes báıgesiz Qazaqtardyń kóńili: О́mir emes báıgesiz Qazaqtardyń ómiri – deı kele: ...Oqtaı zýlap ketedi, Aıanbaıdy shapqanda. О́mir jarys ekenin Túsingendeı attar da. Ári qarapaıym, ári qazynaly qaǵıda.
El aralap, jer shalǵan aqyn atamekenniń tańǵajaıyp tabıǵatyna – sulýlyǵyna suqtanyp, tiri adamdaı tildesip, tylsym syryn túsinip júreginen jyr ushyrýǵa sondaı qushtar. Ol japan dalanyń dıdaryn tamashalaı júrip te talaı – oıǵa batyp óleń órnektegen. Bir joly qatar jatqan eki kól – Tuzdykól men Tushykóldi kórip, dertke daýa sýyna shomylyp, dárý alǵanyn saǵynyshpen esine alyp, ony óleńge kóshiripti. Alaıda aqynnyń aıtar oıy, aqtarǵan syrynyń astary áride jatyr.
...Eki kól bop kórindiń, Beý, tabıǵat, kúshtisiń! Sezdirgendeı ómirdiń Ashysyn men tushysyn...
Qarapaıym mysalmen-aq adam ómiriniń tereń syryn shertken shaıyrdyń aqyndyq sheberligin anyq ańǵarasyń.
Álbette, týǵan jer týraly júregi egilip-tógilip jyr jazbaǵan aqyn joq. Taptaýryn taqyryp. Alaıda naǵyz aqyndar atamekenge arnaýlaryn ózgeshe arna taýyp jazýǵa umtylǵan. Baýyrjan da osyndaı baǵdar ustanǵan. Ol óziniń kindik qany tamǵan, tal besigin terbetken altyn uıa aýylyn, ósip-óngen óńirin: Arqatty, Abyralyny, Qaraýyltóbeni, Jıdebaıdy, Shyńǵystaýdy, Semeıdi, Ertisti esine alsa boldy «keýdesinen jibek jyry tarqatyla» jóneledi. Aýylyn esine alǵan sátte tipti tútininiń ıisin saǵynatyny bar. Aýyldyń syrtyna shaǵyn, qyr assa boldy qarsy alatyn tobylǵysaı, sámbi tal, maıqaraǵan, kók jýsan, kókoraı shalǵyn aqyndy shabyttandyryp, oıyna óleń joldaryn oralta ketedi:
...Kúlim qaǵyp aq ájem, Kúbi ystaǵan tobylǵy... Babam órgen qamshynyń Saby bolǵan tobylǵy...
Nemese:
...Altyn shashy jaıylyp, Kúmis sýǵa shaıylyp, Túngi aspanda talyqsyp, Jalańash Aı tolyqsyp, Shomylǵanyn ózende, Talaı kórgen sámbi tal...
Arda qazaqtyń atam zamannan bergi armany óz basynyń bostandyǵy, eliniń erkindigi edi ǵoı. Ulan dalanyń búgingi urpaǵyn táýelsizdik tańy atyp, sol kóksegen atamuratyna jetkizdi. Endeshe el-jurtynyń kól-kósir qýanyshyn azamat aqyn qalaısha óleń-jyrlaryna arqaý etpesin. Baýyrjan aqynnyń myna bir óleńi Táýelsizdik toıyna shashylǵan jyr-shashý.
...Myń toǵyz júz toqsan bir – Babama bolǵan arman jyr, Basyma baqyt qonǵan jyl, Qazaqtyń kókte juldyzy Jarqyrap turyp janǵan jyl. ...Shattyqqa keýdem tolǵan jyl О́z tizginin óz elim Qolyna berik alǵan jyl. ...Irgesi bútin, Táýelsiz Qazaqstan bolǵan jyl!..
Bodandyqtyń buǵaýynan qutylyp, bostandyqtyń kók týy jelbiregen erkin elimizdiń qýanyshyn tógilte jyrlaǵan aqynnyń asyl sózderin Alash jurtynyń Táýelsizdikke aıtqan táýbesi dep qabyldaımyz. Qazirgi kezdegi basymyzdan ótkerip jatqan qoǵamdyq-áleýmettik silkinisterdiń samaly men salqyny azamat aqyndy tolǵantpaýy múldem múmkin emes. Ýaqytpen úndese, zamandastyrymen tildese otyryp, oı tolǵap, jyr kestelegen aqynnyń júrekjardy jyrlarynyń oqyrmandaryn oılantyp-tolǵantar aqıqaty da, kórkemdigi de keremet.
Aıtqandaı, aqyn qazaq sóziniń qadir-qasıetin kózdiń qarashyǵyna balap, óleńderiniń órimine qısynyn taýyp, qıystyra órnekteýdiń shynaıy sheberi. Myna bir sóz tirkesteri men teńeýler tizbegi osy pikirimizdiń dáleli: «Shashylǵan juldyzdardyń arasynda, Aı-asyq alshy túsip, týdy ońynan», «Aqboz úıdiń túrilgen túndiginen, Juldyz kúlip qaraıdy, Aı syǵalap», «Aǵashtar bir-birine bas ızeser, Syrlasyp taýdyń bıpaz samalymen», «Kún-sábıdi ómirge ákelmek bop, Kózin ilmeı Tún-ana tolǵatady», «Demin ishke tartyp dúleı bir boran, Butalardyń buǵyp jatyr túbinde», «Kempirqosaq ta kerildi, Sadaǵyndaı bop saqtardyń», «Tań atty jasyl shalǵynnyń, Kózinen jasyn parlatyp»... Tizbelesek taýsylar emes. Osy mysaldardan-aq aqynnyń sóz zergeri ekendigi baıqalar. Iá, osylaı. Tasbulaqtaı tasqyndy, arǵymaqtaı aryndy, monshaqtaı móldir, kóktemdeı kógildir, jaquttaı jarqyldaǵan óleń-jyrlardy ońashada oqı otyryp ózińnen-óziń oılanasyń, tolǵanasyń, eljireısiń, egilesiń, bir keremet sezimge kenelesiń. Mazmuny men maqsaty sóziniń astarynan ańǵarylatyn tekti óleńderdiń ózegi de, órnegi de, túr túregi de aıryqsha aıshyqty. Jazylýy jańasha, ózgeshe óriske shyqqan shýaqty da qýatty óleńderiniń jaratylysy bólekshe.
Jalpy Baýyrjan Jaqyptyń aıtýly aqyndyǵyna azdy-kem toqtaldyq. Bul onyń óneriniń bir qyry ǵana. Shyǵarmashylyq jolyn túgel qamtyr bolsaq, onyń tarıhı taqyryp pen jańa zaman ómiri qosamjarlana qanat qaqqan poema- dastandary men balladalary haqynda arnaıy maqala jazar edik. Sondaı-aq ǵylym jolyndaǵy oqymystynyń eren eńbegin taratyp aıtýǵa da bolar edi. Onyń bári keleshekke amanat.
Qýanyshbaı QURMANǴALI,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty