Kóne tarıh tereńine búgingi kúnniń kemerinen kóz júgirtken saıyn qyzyq pen qupııaǵa toly derekke qanyǵasyń. Jáne osy qundy dáıekterdiń astarynda Uly Dala tósinde atoılap ótken babalarymyzdyń izi jatqanyna súısinesiń. Tipten tereńdeı bastaǵanda, qazirgi álem órkenıetiniń bastaýynda turǵan turmys pen tirshilik nyshandarynyń sıpatyn tabasyń. Dittep kelgende biz kóshpendiler tarıhyna qatysty derekterge áli de tolyqtaı qanyq emes ekenbiz degen tujyrymǵa toqtaısyń...
Ádette biz kitaptan oqyp kelgen jazba tarıhta otyryqshylyq mádenıetine tán turmys nyshandarynyń túpki izin Eýropaǵa aparyp tireıtini ras. Munyń astarynda dala mádenıetin joqqa shyǵarý jatpasa da, kóshpendiler tirshiligine degen kemsitýshilik kózqarasynyń ańǵarylatyny anyq. Biraq biz qoǵamdyq sana men tutas adamzat mádenıetiniń damýyna yqpal etetin dala órkenıetiniń ǵylym men bilimge qatysty jarqyn mysalyn bylaı qoıǵanda, qarapaıym turmystyq qajettilik úshin qoldanylatyn ozyq ádisterdiń áýelgi úlgisi tabanymyzdyń astyndaǵy topyraq úıindilerine kómilip jatqanyn endi ǵana moıyndaı bastaǵandaımyz. Máselen, otyryqshy mádenıet keıingi kezeńderde ǵana qol jetkizgen qala qurylysynyń jetistigi qazaq dalasyndaǵy ejelgi eldi mekenderdiń ornyn arshý barysynda kóptep kezdesýde. Iá biz qazirgi tilde ınfraqurylym atap júrgen úrdis ejelgi qalalarda osydan ǵasyrlar buryn qoldanysta bolǵanyna dálel jetkilikti. Mysalǵa, Uly Dala tósindegi kentter men qalalarda ortalyqtandyrylǵan sý júıesi men aǵyndy sý jınaıtyn káriz júıesi jumys istegen degenge senesiz be? Munyń ar jaǵynda Eýropaǵa keıingi dáýirde ǵana jetken, onyń ózinde shyǵys mádenıetinen aýysqan bý haýyzdary men hamam-monshalar qurylysy, tipti jeke ájethanalardyń qyzmeti áýelgide kóshpendiler áýletinen bastalǵandyǵyn uǵyný kerek. Bul – babalarymyzdyń jeke tazalyq pen gıgıena talaptaryn saqtaýda buzylmas qaǵıda ustanǵandyǵymen qatar, qorshaǵan ortany qorǵaý men saqtaý dástúrine berik ekendigin de aıǵaqtaıdy.
Mysalǵa oralaıyq. Alysqa barmaı-aq, ózimiz kózimizben kórgen bir-eki qazba jumysy júrip jatqan ejelgi órkenıet oshaqtarynyń mańynan sózimizge dálel izdeıik. Biz buǵan deıin de Jetisý jerinde 5 tarıhı nysanǵa arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip jatqanyn aıtqanbyz. Solardyń qatarynda Sarqan aýdanyndaǵy kóne Qoılyq qalashyǵynyń orny bar. Bul qazba orny IýNESKO pármenimen «Dúnıe júziniń mádenı murasy» tizimine engen tarıhı nysannyń biri. Osy Qoılyq qalasynyń ornyn arshý jumystary kezinde biz joǵaryda sóz etken qala qurylysynyń ozyq úlgileri qolmen qoıǵandaı aıqyndalyp, naqty dálelmen anyqtalyp jatyr. Máselen, qalanyń sýmen jabdyqtaıtyn qubyr júıesi saqtalǵan. Qubyrlar derlik qyshtan jasalǵan eken. Tipti keıbir qazba oryndaryn arshý barysynda mundaı qysh qubyrlarmen ystyq sý júrýi múmkin degen de boljam aıtylýda. Shyǵys monshasy, túrik hamamy sııaqty oryndar da tabylǵan. Qala ishinde kommýnıkasııa jelisi de bolǵanyna aıǵaq bar. Tereń kómilgen topyraq astynan shyqqan qysh qubyrlar ǵımarattarǵa sý jetkizý júıesiniń damyǵanynan habar berse kerek.
Munan bólek, Jetisýdaǵy Qoılyq qalashyǵyn osydan 7 ǵasyr burynǵy ejelgi qala mádenıetiniń úlgisi retinde ǵana emes, saýda-ekonomıkalyq qatynas núktesi men saıası, dinaralyq dıalog alańy retinde qarastyrýymyz kerek. Máselen, sol tusta Jetisý alabynda býdda, hrıstıan jáne ıslam dinderi órkenıetiniń qatar damyǵanyna dálel jetkilikti. Arshylǵan topyraq astynan meshit, shirkeý, hram qaldyqtaryn kózben kórýge bolady. Bul týraly Fransııa koroli IX Lıýdovıktiń elshisi, saıahatshy Vılgelm de Rýbrýktiń jazbalarynda aıtylady.
Almaty oblysynda qazba jumysy júrip jatqan taǵy bir kóne oryn – Jarkent qalasy mańyndaǵy Ilebalyq qalashyǵy. Uly Jibek joly boıyndaǵy kerýen saraılarynyń qyzmetin atqaryp, saýda men mádenıet oshaǵy bolǵan shaǵyn qalalardyń dál osy Ile ózeni ańǵarynda ǵasyrlar boıy tirshilik etkeni anyq. Qazirgi Aqkent, Túrgenkent, Basqunshy aýyldarynyń mańyndaǵy obalardan jıi tabylatyn ejelgi dáýir jádigerleri men Qoıbyn shatqaly, Sholaqsý jotasy ańǵaryndaǵy balbal tastar tarıhı syrdy búgip jatqandaı. Osy mańnyń turǵyndary aragidik kóne tıyndar men basqa da turmystyq zattardy taýyp alyp júredi eken.
Tipti Shoqan Ýálıhanovtyń Qashqarǵa sapary barysynda qazirgi Úsharal aýylynyń mańynda kóne qorymdarǵa arnaıy baryp, Ilebalyq, Aqkent qalashyqtary týraly jergilikti halyqtan málimet jınaǵany jaıly jazba derekteri bar. Qazir osy Shoqan táý etken Ilebalyq qorymynda qazba jumystary júrip jatyr.
– Ilebalyq qorymy – HIII ǵasyrǵa jatatyn ejelgi qalanyń orny. Qazba barysynda biz óte qyzyqty derek taptyq. Qazir tabylǵan jádigerdi tolyqtaı arshydyq. Syzbany qalypqa keltirý barysynda bul ejelgi monshanyń orny degen tujyrymǵa keldik. Bir ǵajaby, qazylǵan jerden júzdegen jyl boıy topyraq astynda jatqan qysh qubyrlar shyqty. Olar búlinbegen, zertteý jumystaryna jaramdy. Bizdiń boljam boıynsha bul jerde aýqatty adamnyń jeke monshasy bolǵanǵa uqsaıdy. Qurylystyń dáldikpen eseptelip salynyp, derlikteı saqtalýyna qaraǵanda áýelgide óte uqyptylyqpen qalanǵan ári sý júıesi de óte sheberlikpen júrgizilgen. Tipti jer astynan sarqyndy sý aǵyp ketetin káriz júıesine deıin saqtalypty, – deıdi qazba jumysyna jetekshilik etip júrgen arheolog Álı Serálıev.
Demek, bir ǵana Jetisý ólkesindegi 2 qazba jumysynyń nátıjesinde osydan on ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn qoldanysta bolǵan órkenıet belgisi, onyń ishinde qala qurylysyna qatysty qanshama sensasııalyq derekter tabylyp otyr. Bul biz joǵaryda sóz etken otyryqshylyq mádenıetiniń Uly Dala órkenıetiniń aldyndaǵy boryshy týraly dáıekterdi rastaı túsedi...
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy