Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıteti Sh. Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń uıymdastyrýymen Almaty energetıka jáne baılanys ınstıtýtynda ustazdar, stýdentter qaýymy «Jańa álipbı negizindegi qazaq tili emlesiniń erejeleri» jobasyn talqylady.
Almaty qalasy Tilderdi basqarý basqarmasynyń bólim basshysy Baqyt Qalymbet latyn álipbıine kóshýge baılanysty elimizdiń barlyq óńirlerinde kóptegen is-sharalardyń júzege asyp jatqandyǵyna toqtaldy. «Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńmen kóshirý jónindegi is-sharalar josparyna» sáıkes Ulttyq komıssııa janyndaǵy Orfografııalyq, Ádistemelik, Termınologııalyq jáne aqparattyq qoldaý ortalyqtarynda arnaıy jumys toptary istedi. Kópshilik talqysyna túsip otyrǵan Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Tili bilimi ınstıtýty ǵalymdarymen ázirlegen «Jańa álipbı negizindegi qazaq tili emlesiniń erejeleri» jobasy táýelsiz sarapshylar men tiltanýshy mamandar talqysynan ótti. О́zgerister men tolyqtyrýlar engizilip, Ulttyq komıssııa otyrysynda tanystyryldy.
A.Baıtursynov atyndaǵy Onomastıka bóliminiń meńgerýshisi, fılologııa ǵalymdarynyń doktory, professor Qyzdarhan Rysbergen qazaq jazýynyń latyn álipbıine kóshirilýine oraı ınstıtýt mamandarymen ázirlengen emle erejesiniń jobasyn talqylaýǵa kópshilikti túsinistikpen qaraýǵa shaqyrdy. Bul keshendi eńbek, degenmen de kemshin tustary bolýy yqtımal. Qarama-qaıshy, ótkir synı pikirlerge qaraǵanda osy irgeli isti ary qaraı damytyp, ońtaılandyrý turǵysyndaǵy oılar ortada toǵyssa degen ǵalym jazý tarıhy tym erteden bastalǵan elderdiń ózinde jazý saıasatynda tolyqtyrylyp jatqan tustary bar ekendigine kópshiliktiń nazaryn aýdardy.
Postkeńestik elderdegi til reformasynyń tarıhyna toqtalyp ótken saıasatker Dos Kóshim latynǵa kóshý – tildik qajettilikten týyndap otyr dedi. Dos Kóshim aldymyzda qanshalyqty qıyndyqtar turǵanymen de, latyn jazýyna erterekte ótip ketken Ázirbaıjan, О́zbekstan, Túrkimenstan sııaqty elderdiń tájirıbesi biraz jumysymyzdy jeńildetedi dedi. Bul elderdiń de kezinde tildik júıesine nuqsan keldi. Saıasatkerdiń aıtýynsha, taǵy bir eskere ketetin jaıt, 1929 jyly latyn qarpine kóshkennen keıin Sáken Seıfýllın, Sábıt Muqanov, Beıimbet Maılın, t.b. qazaq klassıkteriniń eńbekteri latyn tilinde jazyla bastady. Sol kezeńde de qazaq qaýymy latyndy tez qabyldap ketkeni belgili. Búginde latyn qarpin álemniń 80 paıyzǵa jýyq elderi paıdalanady.
Jańa álipbı erejesiniń negizderin kópshilik aldynda túsindirgen Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń Orfografııa bóliminiń basshysy, fılologııa ǵylymynyń doktory Quralaı Kúderınova kemshilikterge der kezinde kóńil aýdarý qajettigin aıtty. Salystyrmaly túrde alǵanda latyn tili bizge jaqyndaı tústi, sondyqtan da latyn jazýyn árkim tól álipbıi dep qabyldaǵan durys dep atap ótti. Júz segiz paragraftan turatyn Erejedegi jańa álipbıdiń jańalyqtaryna toqtaldy. «Jańa emleniń barlyǵy jańa emes, odan úreılenýdiń eshqandaı reti joq. Jańa emleniń 70-80 paıyzdan astamy burynǵy emleni qaıtalaıdy. Jobany daıyndaýda ǵalymdar jazý dástúrin saqtaýdy ustandy. Jańa jazýdy barynsha yqsham jınaqy jazatyn jazýǵa aınaldyrý ǵalymdardyń basty maqsaty boldy. Ǵalymnyń aıtýynsha, oqýlyqtarda jańa álipbı orfoepııasy da qosa jazylatyn bolady. Kýrs izdep sabylmaýdy eskertken ǵalym, jańa álipbıdi jyldam meńgerip ketemiz, dedi. Al elimiz óńirlerinde talqylaý jumystary áli de jalǵasyn tabatyn bolady. Nasıhattaý jumystary 15 qarashaǵa deıin sozylyp, 14 qarashada jalpyhalyqtyq dıktant jazý bastalady. Sondaı-aq emle.kz portalynda jańa erejemen tanysyp, usynys-pikirlerdi jazyp qaldyrýǵa bolady.
Elvıra Serikqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY