Nıgerııa fermerleri baqtashylarǵa qysym kórsetýde

Dıonn SIRSEI, «Nıý-Iork Taıms» – Damınııa (Nıgerııa) 

Bul – Nıgerııada iri qaralar úshin jańa jaıylym iz­degen onyń jáne basqa da baq­ta­shylardyń ómir boıǵy kún­delikti keshki áreketi. 

Baqtashylyq ǵumyrynda Baka ýly jylandarmen, indet­tiń taralýymen, barymtashylar jáne veterınarlyq dárilerdiń qoldan jasalýymen kúresip keldi. Endi baqtashylar ómirine zııan kel­tiretin máselemen betpe-bet kelip otyr: Nıgerııa hal­qynyń qar­qyndy damýy ǵasyrlar boıy baq­tashylar qoldanyp kelgen jerge qyzy­ǵýshylardyń artqanyn kórse­tedi. 

Nıgerııanyń ár jerinde jerge ıelik etýge talasqan fermer­ler men baqtashylar arasynda daý-janjal jıi tutanyp tu­ra­dy. Bıylǵy alǵashqy jarty jyl­dyqta osyndaı qaq­ty­ǵystyń kesirinen shamamen 1300-deı adam qaıtys boldy. 

Fermerler men baqtashylar arasyndaǵy janjaldyń áse­ri­nen 300 myńǵa jýyq turǵyn óz úı­lerin tastap ketýge májbúr boldy. Qaqtyǵystyń basym bó­ligine dinı, etnostyq máseleler, klımat ózgerýi kesirinen týyndaıtyn turaqsyz aýa raıy áser etedi. 

Malı, Nıgerııa, Býrkına Faso, Kenııa sekildi halyq sa­ny kúrt artqan memleketter osyndaı máselege tap bolyp jatyr. Sońǵy 60 jylda halyq sany tórt ese artqan Nı­ge­rııa­daǵy qaqtyǵystardyń kúsheı­geni sonsha, memleket polısııa qyz­metkerlerin urystardy toq­tatýǵa arnaıy bóletin boldy. 

Kóptegen aımaqtyq organdar malshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kepildik bergenimen, bul másele boıynsha az jumys atqarǵan. Nıgerııanyń federaldy úkimeti malshylarǵa jer bólip berýdi usyndy. Degenmen, memlekettegi artyp bara jatqan jumyssyzdyq halyqty aýyl sharýashylyǵyna ıtermelep, shıelenisti odan ári arttyrýda. 

Keıbir shtattar mal jaıyly­myna tyıym salǵan. Shıele­nisterdi sheshýge baǵyttalǵan jergilikti erejeler júzege as­paıdy. Ásirese úkimet pen bas­qarýdan alys qalǵan aýyl­dyq aımaqtarda zańdar men erejeler qaýqarsyz. 

Baqtashylardyń kóbisi se­­kildi Nıgerııa prezı­denti Moham­madý Býharı de mu­sylman. Zor­lyqty báseńdetýge sharalar qol­danyp, baq­ta­shylarǵa kómek kórset­pe­genine qaramastan, ony mem­lekettiń soltústiginde shoǵyr­lanǵan fýlanılikterdi qoldaý­shylar qataryna qosady. 

Nıgerııanyń kóp bóliginde, ásirese ońtústiginde fýlanılik baq­tashylar terrorıster qata­rynda. Jańalyqtarda baq­ta­­shy­­lardyń fermerlerdi óltir­geni týraly kóp habar kezdes­tirýge bolady. 

Mıster Baka tabynymen kóshirip ákelgen Gombe shtaty bos jatqan jerlerimen já­ne baq­tashylar men fermer­ler ara­syndaǵy jaqsy qarym-qaty­na­symen tanymal. Fer­mer­lerdiń kóbisi baqtashylar se­kildi fýlanıler, sondyqtan óza­ra etnostyq qaqtyǵystar joq. 

Degenmen, bul aımaqtyń ózinde de bos jerlerge talas bolyp tu­rady. Mıster Bakanyń aýylyna jaqyn Damınııa aýy­ly­nyń halyq sany sońǵy 15 jyl­da úsh ese, ıaǵnı 7000 adamǵa deıin ósken. 

Sıyr tabyndary men otar qoılaryn, esekterin ákelgen mıster Baka men onyń týys­qan­dary qyrkúıektiń basynda lager qur­dy. Olardyń ár sıyrynyń qu­ny 600 AQSh dollaryna jetip qalady. 

Mıster Baka óz tobymen Gom­be shtatynyń byltyr meken etken bóligine qaıta turaqtady. Bul jer onyń tabynyna úsh aı boıy erkin jaıylýǵa múmkindik beredi. Degenmen, Mıster Baka kóship kelgen kúnniń ertesine jer ıesi óz sharýashylyǵyn keńeıtkisi keletinin aıtty. 

Bakanyń týys­tarynyń biri Salıh Abdý jas kezinde mal­shylyqtyń ońaı bolǵanyn eske alady. Ol kezde sıyr bir ne eki saǵattyń ishinde toıynyp úlgeretin. Qazir sıyrdy bir kún boıy jaıý kerek. О́ıtkeni shóp qurǵaq ári shúıgin emes. Keı kezde sıyrlary ishýge sý tappaı, eki kún boıy sýsyz júredi eken. «Múmkindigim bolsa, qalaǵa kóship, bul ómir saltyn birjola qoıar edim», deıdi Abdý.

Jaqyn jerdegi aýyldarda jaqsy múmkindikter bar. Ol jerde baqtashylyqty tas­tap ketken malshylar óte kóp. Olar búginde qarqyndy damyp jat­qan orman sharýashylyǵyna kóshken. 

«Osyndaı qysym kóre tura, otyryqshy ómir saltyna kóship, qazirgi kásibimdi tastaý oıyma kel­mepti. Bul ómirde súısine isteıtin jumysym – sıyrlarym­dy baǵý, bir jerden ekinshi jerge kóshý», deıdi Baka myrza.

Maqalalardy aýdarǵan

Abaı ASANKELDIULY,

Svetlana Ǵalymjanqyzy, 

«Egemen Qazaqstan»