Joldaý júktegen mindetter qalaı júzege asady?

Logıstıkanyń maqsaty men múmkindigi 

Bul memlekettik «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha júzege asqan ınfraqurylymdy damytýdyń jańa bıikke kó­te­rilgenin aıǵaqtaıdy. Prezıdent Jol­daýda bul baǵytty ári qaraı damytýǵa pármen berip, «2020 jylǵa deıin qosymsha 4600 shaqyrym jol paıdalanýǵa beriledi. Endi óńirlik jáne qalalyq ınfraqurylymdy júıeli túrde damytqan jón» dep jol kórsetip otyr. Qysqa merzimde qol jetken tabystar óz kezeginde otandyq kólik tranzıti men logıstıkalyq hab jáne ınvestısııalyq ahýaldyń jaqsarýyna da jol ashqany anyq. Biz dál osy baǵyttar boıynsha birneshe mysal keltirmekpiz. 

Bıylǵy tamyz aıynda ót­ken Indýstrııalandyrý kúnin­de Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Mańǵystaý ob­ly­syndaǵy Quryq portynyń mýl­tı­mo­daldy habynyń jumysymen tanysqan bolatyn. Osy tanystyrý rásimi ke­zinde Prezıdent  «Qorǵas – Shy­ǵys qaqpasy» arnaıy ekono­mıkalyq aımaǵynan jónel­til­gen júk poıyzyna sátti sa­par tilegen edi. Osy sharadan bastaý alǵan jumystar Qor­ǵastaǵy qurǵaq port arqyly elimizdiń batysyndaǵy Quryq teńiz portyna temirjol arqyly júk tasymalyn qamtamasyz etip, Qazaqstannyń tranzıttik áleýetiniń artýyna úles qosyp jatyr. Jalpy, buǵan deıin Qorǵastaǵy qurǵaq porttan attanǵan konteınerli júk po­ıyzy Quryq portyna mejeli ýaqytta jetip, ári qaraı teńiz joly arqyly Eýropaǵa sapar shekken bolatyn. Bul baǵyt elimizdi  Batys Qytaı men Batys Eýropa arasyndaǵy saýda qatynasyna dáneker retinde tanytyp, álemdik kólik haby aıasyndaǵy Qazaqstannyń ornyn da aıshyqtap bergen-tin. Naqty aıtqanda, 2017 jyldyń basynda Qytaıdan Ulybrıtanııany betke alǵan júk poıyzy osy Qurǵaq port arqyly jolǵa shyqqan edi. Kórshi eldiń Chjeszıan provınsııasyndaǵy Iý qalasynan Londonnyń Barkıng aýdanyna deıingi 11 999 shaqyrym qashyqtyqty eńsergen júk poıyzyna Qazaqstan tarapy logıstıkalyq qyzmet kórsetip, júk tasymaly boıynsha álemdik talaptarǵa tolyqtaı saı ekendigimizdi dáleldedi.  

Aqıqatynda, dúnıejúzi, ásirese Eýropa elderi qazaq dalasy arqyly júk tasymalynyń ótýine múddeli. О́ıtkeni  Qy­taı­dyń batys qaqpasynan attan­ǵan júk sý joly arqyly Eý­ropanyń ortalyǵyna jetkenshe 40 táýlikke deıin ýaqyt jo­ǵaltady eken. Al dál osy júk­ti ushaq arqyly tasymaldaý sý jolyna qaraǵanda 10 ese qym­batqa túsetin kórinedi. Demek, Qorǵastaǵy qurǵaq port jo­basynyń iske qosylýy kári qur­lyqqa baǵyttalǵan júk ke­rýenin 15 kún ishinde jetkizýge múmkindik beredi. Endi elimizdiń osy tranzıttik áleýetiniń artýyna, sol arqyly ekonomıkany gúldendirýge baǵyttalǵan qa­damnyń jemisti bolýyna «Qor­ǵas – Shyǵys qaqpasy» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń sińiretin eńbegi orasan. Al qurǵaq porttan byltyr 95 myń JFM, ıaǵnı jıyrma fýnttyq mólshermen ólshenetin júk tasymaldaıtyn konteıner jóneltilgen. 2020 jyly Qurǵaq porttyń júk ótkizý qýaty tolyq iske qosylyp, tasymaldanatyn konteınerler sanyn 500 myńǵa deıin jetkizý kózdelip otyr.

Investısııa ıirimi men ıgiligi

Jaqynda elimizdiń Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov bas­taǵan sheteldik dıplomattar toby Almaty oblysyndaǵy Qorǵas shekara mańy yntymaqtastyq ortalyǵynda bolyp, «Nurly jol» baǵdarlamasyn júzege asyrý boıynsha atqarylyp jatqan jumystarmen tanysqan edi. 

 – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstandy Eýrazııanyń asa mańyzdy kóliktik-logıstıkalyq habyna aınaldyrý boıynsha úlken mindet qoıdy. Osy maqsatta biz «Soltústik – Ońtústik», «Shyǵys – Batys», «Batys Eýropa – Batys Qytaı» dálizderiniń tolyqqandy ju­mys isteýin qamtamasyz etýdi, «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasyn­daǵy jańa ekonomıkalyq saıasatty qytaılyq «Bir beldeý, bir jol» bastamasymen úılestirýdi, sondaı-aq Qazaqstannyń óńirlerin «Qytaı – Iran» kontı­nentaralyq magıs­traldary­men jáne Kavkaz ben Reseı ar­qyly ótetin dálizimen baılanystyrý­dy kóz­deımiz, – degen edi sol kezde syrt­qy ister vedo­mostvosynyń basshysy.

Bul álem ekonomıkasyndaǵy ekspansııa úderisi boıynsha Qazaqstan óziniń qomaqty úlesin qamtyp qalý­ǵa zor múmkindik beretin baǵyt. Munyń ar jaǵynda transulttyq kompa­nııa­lardyń dúnıejúzi naryǵyndaǵy kóshbasshylyq úshin kúresi men báseke maıdany tur. Al alpaýyt kompanııalar óz maqsatyna jetý úshin qolaıly el men yńǵaıly aýmaqtarǵa ınvestısııa salatyny anyq. Súıinerligi, Qazaqstan álem nazaryn­daǵy ınvestısııalyq tartymdylyq boıynsha aldyńǵy qatarda turǵan el sanatynda. Mysalǵa, sońǵy 11 jylda Qazaqstan ekonomıkasyna tartylǵan tikeleı sheteldik ınvestısııa kólemi 243 mlrd AQSh dollarynan asqan. Bul ǵalamnyń aýqatty kompanııalarynyń elimizge seniminiń bir dáleli bolsa kerek. Jalpy, elimiz­diń ınvestısııalyq klımaty, syrtqy qar­jy kózderiniń qyzmeti týraly áń­gi­melegende Ekonomıkalyq yntymaq­tastyq jáne damý uıymymen aradaǵy baılanys týraly sóz qozǵaǵan oryndy. Osy uıymnyń joǵary stan­dart­­taryna sáıkes kezeń saıyn eli­mi­z­diń ınvestısııalyq ahýaly­na sholý jasalyp otyrady. Búginge deıin EYDU bastamasymen Qazaq­stan­­nyń ınvestısııalyq saıasatyna eki márte sholý jasalyp, onyń nátı­­je­leri boıynsha Úkimet tarapy­nan ınvestısııalyq klımatty jaq­sar­tý boıynsha jeke jospar qabyl­da­nyp­ty. Bul reformalar otan­dyq bız­nes-ortanyń básekege qabi­­let­­ti­ligin arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵany anyq. Jáne jemissiz emes. Atqa­ryl­­ǵan ju­mystardyń nátıjesinde Qazaq­­standaǵy Dúnıejúzilik banktiń «DoingBusiness» reıtıngindegi kór­set­­kishi 41-orynnan 35-orynǵa joǵa­­rylady. Álemniń qaltalylary tara­py­­nan kórsetilgen senimniń áseri bolsa kerek, 2017 jyl­­dyń aqpan aıyn­da EYDU keńesi eli­mizdi dúnıejúzi bo­ıyn­sha Inves­tı­sııalar komıtetiniń mú­she­si retinde qabyldaýǵa sheshim qa­byl­dady. Bul sońǵy 5 jyl boıyna ın­ves­tı­sııalyq klı­matty jaqsartý maq­satyn­da tógil­gen terdiń óteýi deýge ábden la­ıyq. О́ıt­keni Ekonomıkalyq yn­ty­maqtas­tyq jáne damý uıymy ınvestısııalar ko­mıtetiniń múshesi bolý Qazaqstan úshin úlken mártebemen qatar jańa múm­kindikter beredi. Naq­ty mysal úshin bir ǵana Almaty obly­syn­daǵy ın­­ves­­tısııalyq ahýal jaıyna toq­tal­a­ıyq. Qazirgi kúni oblys boıyn­sha jal­py somasy 1,3 trln teńge bo­la­­tyn 50 iri ınvestısııalyq joba júze­­ge asy­ry­lyp jatyr. Osynyń 32 jo­­basy  shetel­dik kom­panııalardyń qaty­­­sýy­­men júr­gizilýde. Jetisýda álem­­ge áıgili «Koka-Kola», «Fýd Mas­ter», «Danon», «Efes», «Djı Tı Aı», «Tı­kýrılla» sııaqty jıyrmadan astam brend­­­ter­diń ónimi shyǵarýda. Bul aı­maq­ta trans­ulttyq kompanııalar úshin qolaı­ly jaǵdaı jasalyp otyrǵanyn bildirse kerek.

Kedenniń qýaty men keleshegi 

Logıstıka taqyrybyna oralaıyq. Sózimizdi Qorǵastaǵy qurǵaq porttyń qýatynan órbitkenimizdeı, tranzıttik áleýettiń artýynan týyndaıtyn múm­­kin­dikter Almaty oblysynyń da lo­gı­kalyq hab aıasyndaǵy ornyn aı­ǵaq­­taıdy. Muny kúni keshe arnaıy sapar­men kelgen Úkimet basshysy Baqyt­j­an Saǵyntaev ta atap kórsetken bolatyn. Qazir oblystyń Qytaımen shekarasynda «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy ortalyǵynan bólek, «Nur joly» kedendik ótkizý beketi iske qosylyp, tranzıttik-logıstıkalyq qyzmet kórsetý sapasy jańa beleske kóterildi. Qarjy mınıstrligi Memle­ket­­tik kirister komıteti tóraǵa­sy­nyń oryn­basary Ǵosman Amrınniń aıtýyn­sha, «Nur joly» ótkizý beketi teh­nı­kalyq jabdyqtalý, kólik qural­dary­nyń ótý jyldamdyǵy jáne baqy­laý júıesin engizý boıynsha teń­des­siz bolyp sanalady. Toqtaýsyz jumys isteıtin, avtomattandy­ryl­ǵan baqylaý jáne tirkeý júıesi bar zamanaýı qural-jabdyqtardyń arqasynda júk kólikterin kedendik jáne shekaralyq rásimdeý ýaqyty burynǵyǵa qaraǵanda 40 mınýtqa deıin qysqardy.

– Bul keshenniń jalpy qurylymy kólik qozǵalysynyń eki baǵyty bo­ıynsha da birden  2500 kólik quralyn ótkizýge qaýqarly. Onyń ishinde 2200 júk kóligi, 300 jolaýshy kóligi bar. Bul tranzıttik aǵyndardyń edáýir ulǵaıýyna múmkindik berdi. Bolashaqta jańa beket táýligine 5000 kólikke deıin ótkize alatyn bolady. Mundaı ótkizý pýnkti bar iri saýda dáliziniń paı­da bolýy elimizdiń ınvestısııalyq tartym­dylyǵyn arttyryp, óńirlik ekonomıkanyń damýyna qýatty serpin beredi, – deıdi Ǵosman Amrın.

Kúre joldyń mańyzy men máni 

Qazaqstannyń kólik-tranzıttik áleýeti men logıstıkalyq aýqymdy­lyǵy týraly aıtqanda el ishindegi kólik joldarynyń úlesin umytpaýymyz kerek.

Taǵy da Almaty oblysynyń jaǵdaıynda mysal keltireıik. Aımaq­ta memlekettik «Nurly jol» baǵ­dar­lamasy sheńberinde birneshe baǵyt­taǵy kúre joldar qurylysy aıaq­taldy. Sonyń biri álemdik stan­dart­tarǵa laıyqtalǵan «Batys Eýropa-Batys Qytaı» avtobany tolyq paı­da­lanýǵa berildi. Uzyndyǵy óńir aýma­ǵynda 304 shaqyrymǵa jete­tin bul kúre jol elimizdiń 8 ob­ly­­sy­nyń aýmaǵyn ózara jalǵap, ishki qatynastyń sapasyn ǵana emes, mańy­zyn da jańa deńgeıge kóterdi. Mu­nan bólek Almaty-Taldyqorǵan baǵy­tynda 260 shaqyrym tas jol ıgilik­ke jarap, qyzmet kórsetýde. Bul jol elimizdiń Shyǵys óńirine qaraı jal­ǵasyp, Alakól jaǵalaýyndaǵy týrızmniń órkendeýine de qolaıly jol ashpaqshy. Qazir Taldyqorǵan – Úsh­aral baǵytyndaǵy jol qurylysy bas­tal­dy. Buıyrsa, az jyldar arasynda avtoban О́skemenge deıin jetip qalýy tıis. 

Oblystaǵy kólik dálizi baǵytyn­daǵy taǵy bir aýqymdy joba – Úlken Almaty aınalma kólik jolynyń qury­lysy ekenin aıtýymyz kerek. Jalpy, megapolıs úshin ǵana emes, tutas elimiz­degi jol qatynasy úshin mańyzy zor jo­ba­­ny júzege asyrý jumystary 2019 jyldyń kók­temine qaraı tolyq qýa­­tyna qosy­lyp, alǵashqy legi 4 jyl ishin­de paıdalanýǵa beriledi. Al jol­dyń tolyq daıyn bolýy 2036 jyl­ǵa deıin sozylmaq. Qazirgi kúni aı­nal­ma jol qu­rylysy memleket pen jeke­men­­shik áriptestigi arasyndaǵy qol jet­ken úlken tabysty joba bolyp otyr. Qurylysqa qajetti qarjynyń qomaq­ty bóligi jeke ınvestısııa retinde quıyl­maq. Jobanyń quny 180 mlrd teńge shamasynda. Bul jobanyń júzege asýy el ekonomıkasyna orasan paıda áke­le­di dep kútilýde. On bes jylǵa negiz­del­gen ınvestısııalyq joba tolyq iske qosyl­ǵannan keıin qarajattyń qaıta­rymy 208 mlrd teńge mólsherinde dep boljanǵan. 

Qalmahanbet MUQAMETQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Almaty oblysy