Áriptestiktiń tıimdi tustary kóp

Buǵan deıin ekijaqty qatynastar jaıly jyly jazýǵa asyqpaǵan j­apon­dyq BAQ bul joly «Japonııa men Qy­taı arasynda jańa dáýir bastaldy», «Bá­sekelestikten – áriptestikke» degen sıpatta aqparat taratýda. 

Álemdegi birinshi ekonomıka – AQSh-tyń ózine ǵana tıimdi saýda saıa­satyn júrgizýge talpynyp otyrǵany ekinshi jáne úshinshi ekonomıkalar sanalatyn Qytaı men Japonııany taby­sýǵa májbúrlep otyr desek qate­les­pespiz. Tokıo tipti sońǵy kezde Beı­jińniń «Bir beldeý, bir jol» strate­gııalyq baǵdarlamasy aıasynda birles­ken jobalar júrgizýge ketári emes eke­nin bildirip otyr. Muny tek saıa­sı-dıplomatııalyq qadam dep boljaı­tyn­dar da joq emes. Degenmen, xalyqaralyq qatynastar men álemdik naryqtaǵy jańa úrdisterdi eskersek, Tokıonyń pozısııasy ekonomıkalyq pragmatızmge negizdelip otyrǵanyn ańdaımyz. Oǵan eki el arasyndaǵy sońǵy kezderdegi saıa­sı-dıplomatııalyq jaqyndastyqtyń saý­da-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýma­nıtarlyq qatynastardyń jaqsarýyna oń yqpal etip otyrǵany dálel. Ekijaqty saýda aınalymy shamamen 280 mlrd dollar bolsa, Qytaı ekonomıkasyna japonnyń tikeleı ınvestısııalary byltyr shamamen 3 mlrd dollar boldy. Al ótken jyly Japonııaǵa kelgen qytaılyq týrıster sany 7,5 mıllıon adamǵa jýyqtap, buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetti. 

Jaqynda ótken joǵary deńgeıli kelissózder kórsetkendeı, endigi kezekte Tokıo men Beıjińniń kózdep otyrǵany – ózara básekelestik deńgeıinen asyp, birigip, úshinshi memleketterde, ásirese «Bir jol, bir beldeý» boıynda jatqan el­derde eki jaqqa da tıimdi birlesken jo­balardy júzege asyrý. Osy baǵytta stra­tegııalyq qadamdar bir múddege toǵys­sa, bul eki el ekonomıkasynyń odan ári damýyna ǵana emes, jalpy Azııa aımaǵynyń jandanýyna da yqpal etetin bolady. 

Qytaı kompanııalarynyń álemdik naryqty zertteý salasyndaǵy mar­ke­tıngtik tájirıbesi men jahandyq eko­­nomıka salasyndaǵy qoldanbaly ınno­vasııalyq texnologııalary myqty bolsa, japondyq kompanııalar irge­li ınnovasııalyq salalardaǵy jetis­tik­terimen áıgili. Japondyq texnıka men texnologııalar sapa jaǵynan álem elderi tarapynan joǵary senimge ıe bolsa, qytaılyq taýarlar san jáne baǵa jaǵynan básekelestikke ıe. Osy turǵydan qaraǵanda «Básekelestikten – áriptestikke» atty baǵdardyń neni meńzeıtinin aıtpaı-aq uǵýǵa bolatyn sııaqty. 

Eki eldiń qarjylyq qorlary men sheteldik aktıvter kólemi (negizinen amerıkalyq memlekettik oblıgasııalar túrinde) álemde kósh basynda ekenin eskersek, báskeles bop kelgen eki eldiń áriptestiginen utatyndar az bolmas edi. Qytaı úkimetiniń ekijaqty saýda-sattyqty jandandyrýǵa baǵyttalǵan va­lıý­talyq svop maqsatynda 200 mlrd ıýan (shamamen úsh mlrd dol­lar) kóleminde qarjy bólýi eki el­diń qarjy salasyndaǵy qarym-qaty­nas­tarynyń deńgeıin kórsetip turǵan­daı. Búgingi kúnniń ózinde eki eldiń je­kemenshik bankteri arasynda úshin­shi memleketterde birigip jobalar júrgizetin kásiporyndarǵa qarjylyq qoldaý kórsetý maqsatynda birlesken qorlar quryp otyrǵandary bar. Eger osy format aıasynda eki eldiń kompanııalary Azııa elderinde birlesken jobalardy iske asyratyn bolsa, onda Japonııa Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasyna deklaratıvti túrde qoldaý kórsetip qana qoımaı, oǵan is júzinde ózi de qatysýǵa bel býǵanynyń dáleli bolmaq. Oǵan qosa shilde aıynda Eýropalyq odaqpen qol qoıylǵan Erkin ekonomıkalyq áriptestikke qatysty kelisimshartty osy jyldyń aıaǵyna deıin ratıfıkasııalap, eýropalyq eldermen saýda-sattyqty jandandyrýǵa múddeli bop otyrǵan Japonııanyń kólik-logıstıka salasyndaǵy iri kom­panııalary Qytaı terrıtorııasy arqyly zat tasymaldaýdan paıda tapqysy keletinin eskergende, «Bir beldeý, bir jol» aıasyndaǵy jobalar japon tarapyna da tıimdi ekeni aıtyla bastady. Resmı málimdemeler jasap jatpaǵanymen, Tokıo de-fakto atalmysh baǵdarlamany moıyndap otyrǵandaı. Al bir jaǵynan AQSh-pen saýda soǵysyn júrgizip otyrǵan, ekinshi jaǵynan aımaqtaǵy elder arasynda áli de bolsa senimdi áriptes memleket retinde qabyldana bermeıtin, keı elderge tipti saıası-áskerı derjava retinde ekspansııalyq úreı týdyratyn kommýnıstik Qytaı úkimeti xalyqaralyq qaýymdastyq tarapynan senimge ıe demokratııalyq Japonııamen birlesken jobalardy iske asyrý arqyly ózine degen jaǵymdy kózqarasty qalyptastyrýǵa talpynyp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Aıtyp ótý kerek, Azııada, ásirese Ońtústik-Shyǵys Azııa aımaǵyndaǵy elder arasynda Japonııamen de, Qytaımen de qarym-qatynastaryn damytýǵa múddeli elder az emes. Mysaly, 30 qazanda «Amerıka daýysy» (The Voice of America) radıosynyń qytaı tilindegi saıtynda jarııalanǵandaı, Japonııa men Qytaıdyń birlesken ınfraqurylymdyq jáne ınnovasııalyq jobalaryna eń qatty qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan eldiń biri – Taıland. Bul memleket búgingi tańda «Taıland 4.0 damý strategııasyna» sáıkes júrgizip otyrǵan «Shyǵys ekonomıkalyq dálizi» baǵdarlamasy aıasynda jalpy quny 45 mlrd dollar turatyn iri ın­fra­qurylymdyq jobalardy Qytaı men Japonııaǵa usynyp otyr. Taıland úkimeti birlesken jobalar júzege asatyn jerlerdi jalǵa berý merzimin toqsan toǵyz jylǵa uzartý sııaqty ınvestısııalyq jeńildikterge qatysty arnaıy zań qabyldap, eki elmen de áriptestikti tereńdetýge daıyn ekenin bildirýde. Taılandtyń Japonııamen de, Qytaımen de saıası qarym-qaty­na­sy jaqsy ekenin eskersek, eki ekono­mı­kalyq alyp eldiń úshinshi memleket­terdegi áriptestigin Ońtústik-Shyǵys Azııa aımaǵynda eń aldymen Taıland eli tıimdi paıdalanýǵa talpynyp otyr­ǵanyn baıqaımyz. Al Qytaı úkimetiniń eń basty xalyqaralyq strategııasy bolyp tabylatyn «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasynyń, ásirese Azııa men Eýropa elderi arasyndaǵy kólik-logıstıka salasyndaǵy jobalardyń júzege asýy Qazaqstannyń belsendi qatysýyna baılanysty bolyp otyrǵanyn esten shyǵarmaýymyz qajet. 

QHR tóraǵasy Sı Szınpınniń stra­tegııanyń birinshi jartysy, ıaǵnı «Bir beldeý» baǵdarlamasy jaıynda alǵash ret 2013 jylǵy 7 qyrkúıektegi Astanaǵa memlekettik sapary aıasynda «Nazarbaev Ýnıversıtettegi» dárisi barysynda aıtqany da beker emes. Sı Szınpın aıtqandaı, «Tynyq muhı­tynan Baltyq teńizine deıin birtu­tas kólik ınfraqurylymyn qurý men zat jetkizý jyldamdyǵyn arttyrý ar­qyly aımaqaralyq saýda baılany­syn kúsheıtýge» baǵyttalǵan strate­gııanyń tolyq júzege asyrylýy nemese asyrylmaýy baǵdarlamaǵa Qazaq­stannyń qatysýyna tikeleı baıla­nys­ty. Qytaı úkimeti osy strate­gııalyq baǵdarlama arqyly azııalyq kór­shi­lermen ǵana emes, Eýropa elderimen de yntymaqtastyqty tereńdetip, tyǵyz áriptestik ornatý arqyly damýdyń jańa jolyn tabýǵa tyrysyp baǵýda. Al Qytaıdan Eýropaǵa bizdiń el arqy­ly taýar tasymaldaý teńizben tasy­mal­daýdan úsh ese jyldam, ushaqpen tasy­maldaýdan bes ese arzan. O­sy­­­­­­­­­­-

­­­dan-aq atalmysh baǵdarlamanyń Beıjiń qalaǵan dárejede júzege asyrylýy tikeleı bizdiń elge baılanysty ekenin baıqaýǵa bolady. 

Sonymen qatar japondyq kom­pa­nııalar úshin de baǵdarlama aıasyndaǵy jobalarǵa qatysý Ortalyq Azııa aı­maǵy elderi naryǵyna shyǵýǵa jáne tran­zıttik el – Qazaqstan arqyly eýro­palyq naryqqa shyǵý úshin tıimdi. Qy­taı úshin de, Japonııa úshin de Or­talyq Azııa mańyzdy aımaq ekenin es­kere otyryp, eki elmen de tyǵyz qa­rym-qatynas, strategııalyq áriptestik ornatyp otyrǵan bizdiń el úshin de «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasyn barynsha tıimdi paıdalaný mańyzdy. Batysymyzdaǵy basty baǵyttardy turaqty qalypta saqtaı otyryp, Shyǵysymyzdaǵy eki ekonomıkalyq alyp eldiń yntymaqtastyǵynan alary­myzdyń kóp bolýyn amaldaý búgingi tańdaǵy syrtqy saıasatymyzdyń basty baǵytyna aınalýy tıis dep bilemiz. 

Batyrxan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy, 

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin