Ejelgi tatar elinde

Bul saparda qazaqstandyq arda­ger­lerdiń delegasııasy negizinen Qostanaı oblysynyń ardagerlerinen quralǵan bolatyn. Onyń quramynda kezinde Halyqqa turmystyq qyzmet kórsetý mınıstri bolǵan A.Seredenko, Qazaq­stan Parlamentiniń burynǵy depý­taty O.Kıkolenko, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qosta­naı ýnıversıtetiniń professory, tanymal aqyn S.Ospanov, Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynyń Qostanaı ob­lys­tyq fılıalynyń basshysy, jazý­shy G.Ahmetshın, Uly Otan soǵy­synyń ardageri L.Dıachkov tárizdi elge aty málim tulǵalar boldy. Al atal­ǵan sapardyń osy oblystyń isker aza­mat­tary M.Qabdysalyqov pen M.Ah­medzıa­novtyń qoldaýymen iske as­qa­nyn atap ótkenimiz jón. 

Tatarstannyń ardagerler uıymy­nyń basshysy Habır Ishtırıakov ardagerler uıymynyń búgingi kúnderi atqaryp júrgen ju­mys­tarymen tanystyrdy. Ardager­ler arasynda eki jyl saıyn ótkizilip turatyn «Balqysh – Sııanıe» atty ardagerlerdiń konsertine shaqyrdy. Sazdy tatar ánderi men shabytty bıleri, hor óneri tamasha­laý­shy­lardyń oıynan shyǵyp, óner­paz­darǵa qoshemet kórsetti. Biz de elimizdiń atynan tatar baýyrlardy qut­­tyq­tap sóz sóıledik. Sonymen bir­ge qazaq­standyq ardagerler Tatar­stan­nyń Eńbek jáne áleýmettik qoldaý mınıstri E.Zarıpovanyń qa­byl­daýynda bolyp, respýblıkada ardagerlerge kórsetilip jatqan qam­qorlyqpen, qoldaýmen tanysty.

Sapar barysynda Tatarstan Res­pýb­lı­kasy men Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Qostanaı oblysynyń ar­da­gerler uıymdary arasynda Reseı men Qazaqstan arasynda, onyń ishinde Tatarstan men Qazaqstan ara­syn­da burynnan jumys isteıtin shart­­tyq qatynasqa negizdelgen memo­ran­dýmǵa qol qoıyldy. Onda Tatar­stan men Qazaqstannyń Qostanaı ob­lysy ardagerler uıymynyń, baýyrlas halyqtardyń rýhanı qun­dylyqtaryn, jastardyń patrıottyq qozǵalysyn damytý, aǵa býynǵa qam­qorlyq kórsetý isine laıyqty úles qosyp kele jatqany atap kórsetildi. Sondaı-aq ardagerler uıymynyń basshylary Reseı Federasııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń kópultty halyqtarynyń arasyndaǵy ózara túsinistik pen dostyqty nyǵaı­týǵa, Tatarstan men Qazaqstan res­pýb­lıkalarynyń ardagerler uıymy­­nyń baılanysyn odan ári óris­tetýge, dástúrge súıene otyryp, má­­de­nı-rýhanı tájirıbemen alma­sý­­dy jalǵastyrýǵa, óskeleń ur­paqq­a pat­rıottyq tárbıe berýdegi ynty­maq­tastyqty damytýǵa ýaǵdalasty.

Jalpy, Qazaqstan men Tatarstan arasyndaǵy yntymaqtastyq 1997 jyldyń 25 tamyzynda bekitilgen Qazaq­stan men Tatarstan úkimetteri ara­syndaǵy saýda-ekonomıkalyq, ǵyly­mı-tehnıkalyq jáne mádenı ynty­maq­tastyq qaǵıdattary týraly kel­isimge negizdelgen. Uzaq jyl­dar boıy Reseı-Qazaqstan qarym-qa­tynasy aıasynda Qazaqstan Tatar­stan­nyń turaqty ekonomıkalyq seriktesi bolyp tabylady. Muny eki el arasynda jıi bolatyn joǵary deńgeıdegi saparlar aıǵaqtaıdy. 

Eki el arasyndaǵy barys-kelis respýblıkalar kásiporyndarynyń yntymaqtastyǵyna serpin beredi, sonyń nátıjesinde taýar aınalymy da arta túsedi. Máselen, 2017 jyly Qazaqstan men Tatarstan arasyn­daǵy syrtqy saýda aınalymy onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 1,7 esege artyp, 702,9 mln AQSh dol­laryn qurady. Qazaqstanmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqan tatar­stan­dyq kásiporyndar arasynda «KamAZ», «Tatneft», «TAIF», «Qazan tikushaq zaýyty», «KMPO» AQ, «ElAZ» AQ, «KER-Holdıng» kompanııalar toby jáne «Tatspırtprom» AQ bar.

Elordadaǵy «Astana» halyqara­lyq qarjy ortalyǵy aıasynda da jumys jalǵasyn tabýda. Tatar­stan­nyń Investısııalyq damý agent­tigi AHQO-men ózara árekettestik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Tatarstandyq mamandar munyń ıs­lam­dyq qarjylandyrýdy is júzinde meńgerýge múmkindik bereti­nin jáne ózderinde Islam ekonomıkasy orta­lyǵyn qurý jumysyna aıtar­lyqtaı kómektesetinin aıtyp otyr. 

Qazaqstanda 200 myńnan astam tatar dıasporasy turady. Elimizde olardyń ana tilin, ádet-ǵuryptary men salt-dástúrlerin saqtaýyna bar­lyq jaǵdaı jasalǵan. Áýesqoı tatar ansamblderi men teatr ujymdary jumys isteıdi, tatar tilinde merzimdi basylymdar shyǵarylady, Oral qalasynda Ǵabdolla Toqaı ortalyǵy men mýzeıi qurylǵan, Semeıde «Ertis monnary» atty tatar ánderiniń jyl saıynǵy festıvali ótedi, tatar óner mektepteri bar. Astana, Almaty, Petropavl, Pavlodar, О́skemen qala­laryn­da tatar jeksenbilik mektepteri­niń jumysy jolǵa qoıylǵan.

Sapar barysynda tarıhı shahar­men jaqynyraq tanysýdyń sáti tústi.  

Tatarstanda 1500 meshit bolsa, sonyń 68-i Qazan qalasynda. Jańa shaǵyn aýdan salynǵan kezde meshit qurylysy mindetti túrde josparlanyp, orny qaldyrylady eken. Biz ataqty Qul Sharıf meshitinde boldyq. Bul meshittiń bir ereksheligi – kúndiz-túni, táýlik boıy ımamdar kezektesip Quran oqıdy. Bul Saýd Arabııasyndaǵy Ál-Haramnan keıin úzdiksiz Quran oqylatyn ekinshi meshit bolyp tabylady.

Meshitte ótetin nekeni tirkeý, sá­bı­lerdiń esimin qoıý, ólim jóneltý sharýa­laryna kásipkerler qol ushyn sozyp, demeýshilik jasaıdy. Biraq ony jarııa etýge kásipkerler de, dinı qyz­metkerler de qulyqty emes. Jara­tý­shynyń raqymshylyǵy úshin jasal­ǵan jumysty nasıhattaý artyq dep sanaıdy. 

Biz bolǵan jáne bir meshit – Shahabýddın Marjanı meshiti. Aty áıgili teolog, tarıhshy Shahabýddın esimin Orta Azııa halyqtary da jaqsy biledi. Onyń qalamynan týǵan uly oıshyldar týraly 7 tomdyq kitap Abaı jastanyp oqyǵan kitaptardan sanalady. Áýeli Buharada, sodan soń Samarqanda bilimin ushtaǵan Marjanı 1849 jyly elge oralyp, 1850 jyldan bastap Qazan meshitine ımamdyqqa taǵaıyndalady. Marjanı artyna 33 dinı eńbek jazyp qaldyrǵan úlken ǵalym.

Al Marjanıdiń shákirti Aıjaryq Bıjomartuly Qamaraddın Semeı qala­syndaǵy Rıza medresesinde Abaı­ǵa sabaq bergen. Ol sondaı-aq Baıanaýyl­da Máshhúr-Júsip Kópeı­ulyn da oqytqan.

HIH ǵasyrda Qazan qalasy shy­ǵys halyq­tarynyń tarıhyn, má­de­nıe­tin zertteıtin, mádenı mura­­­syn basyp shyǵaratyn asa iri or­­ta­lyq­­tardyń birine aınalǵan. Shy­ǵys halyqtarynyń ana tilinde jarııalanǵan kitaptardyń jetpis paıyzdan astamy Qazanda basy­lyp turǵan. Sonyń ishinde bir myń­­nan astam qazaq kitaby bes mıl­lıon danamen taraǵan.  

Týysqan halyqpen qarym-qaty­nasymyz tarıh tereńinen bas­taý alyp, bir-biriniń jan-jaqty ór­ken­deýine septigin tı­gizse, ol baılanys HHI ǵasyr­da da jalǵasyn taýyp keledi. Tatarstanǵa jasaǵan saparymyz da sonyń bir aıǵaǵy. Qoryta aıtqanda, baýyrlas eldiń búgingi tynys-tirshiligimen jaqynyraq tanysyp, meımandos, aqjarqyn tatar halqynyń, respýblıkany mekendegen basqa da halyqtardyń tatý-tátti ómirine qanyǵyp, elge kóterińki kóńil kúımen oraldyq.

О́mirzaq OZǴANBAEV,

«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq

birlestigi Ortalyq Keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor