Ulttyq termınologııa jaıy tolǵandyrady

Til jandy qubylys ári jalpy halyqtyń qazynasy bol­ǵandyqtan, onyń zamanmen ilese, keıde ilgeri júrip damyp otyrýy qalypty da qajetti úderis. Degenmen, tek mamandardyń ǵana aralasýyn, ǵalymdardyń ǵana yjdaǵatyn qa­jet etetin tildik qabattar da bar. Ol biz sóz etkeli otyrǵan – termınologııa máselesi. О́ıt­keni erinbegen adamnyń barlyǵy jappaı termınshi bolyp ketken qazirgi kezeńde shet tilderden engen termınderdiń keıde jaryspaly balamalarynyń qaptap ketýi, tipti aragidik oqshy­raıǵan rabaısyz ataýlardyń paı­da bolýy, olardyń tilimizdi baıy­týdan góri keskinin ketirip, jadaǵaılandyryp turatyny jasyryn emes.

Sondyqtan da bolar, bul máseleni Elbasynyń ózi de birneshe ret tilge tıek etti. Buǵan asa baıyppen, ǵy­ly­mı dáldikpen qaraýdy usyndy. Osyny estip alǵan keıbir naýqan­shyl atqaminerler Elbasy es­kertýiniń baıybyna barmaı ony ushqary túsinip, «halyqaralyq termınderdi múldem qazaq tiline aýdarýǵa bolmaıdy, olardy sol qalpynsha ózgertpeı alý kerek» dep attanǵa aıǵaı qosyp daýryǵyp ala jóneldi. Álbette, bundaı ushqarylyq birjaqtylyqqa uryndyratyny sózsiz. Sondyqtan asyǵystyqqa jol bermeı, árbir dúnıeni salmaqtap, baıyptap baryp, iske kirisken jón. 

Sonymen Qazaq tiliniń ǵy­lym tili retindegi órisi qaıtse keńeıedi?

Tildiń ómirsheńdiginiń bas­ty kepili – onyń ǵylym tiline aınalýy. Ǵylym tiliniń ti­regi – termınologııa. Ulttyq termınologııa órken­demeı, ult tiliniń de óris jaıa qoıýy neǵaıbyl. Sondyqtan tilin ǵumyrly, el­digin tuǵyrly etý­di kózdegen ult bul máselege aıryqsha kóńil bó­lip, únemi nazarynda ustaıdy.

Qazaq tilin ǵylym tili retinde qoldaný men damytýdyń mynadaı úsh negizgi kózi men órisi bar:

- orta mektepterdegi, joǵary oqý orynda­ryndaǵy búkil pánder men mamandyqtar boıynsha oqý quraldaryn qazaq tilinde shyǵarý jáne onyń qazaq tilinde oqytylýyn qamtamasyz etý;

- ǵylymnyń barsha salasy boıynsha qazaq tilinde ǵylymı zertteýler júrgizý;

- ǵylymı ádebıetterdi shet tilderinen qazaq tiline aýdarý.

Osynda atalǵan ǵylym ti­liniń birinshi kó­zine kelsek, orta bilim berý júıesinde bul má­sele sheshimin tapqan. Mektep pánderiniń bar­­lyǵynyń qazaq tilindegi oqýlyqtary bar. Keńes kezeńinen beri túrli pánderdiń barlyǵy qazaq tilinde oqytylyp, olar boıynsha qazaq tilinde salalyq ǵylymı termınder jap-jaqsy qalyptasqan. Eli­miz­diń qazirgi kóptegen tanymal ǵalymdary, akademıkterdiń basym bóligi sol aýyldyq mek­­tepterdegi atalǵan oqý­lyqtardan sý­syndap, ǵylymnyń bastapqy negizderin alǵan bolatyn. 

Sońǵy jyldary qolǵa alynǵan bilim reformasyna sáıkes eli­mizdiń orta mektepterinde úsh til­dik bilim berý júıesin engizý bastamasy qarqyn alyp tur. Bi­lim júıesindegi bul jańalyq boıynsha joǵarǵy synyp oqý­shylaryna ja­­ra­tylystaný pán­deri aǵylshyn tilinde oqy­­tylmaq. Úsh tilde bilim berý júıesin qalyp­tastyrý, orta mek­­tepterde jaratylystaný pán­­derin aǵylshyn tilinde ótý bas­tamasy qazaq ti­liniń ǵylym tili retindegi qyzmetin shek­teı­tini aıtpasa da túsinikti. 

Menińshe, bul jobanyń qazaq tiline tıgizer zııany orasan zor bolady. Iаǵnı oqýshylar en­digi jerde jaratylystaný pánderi bo­ıynsha qa­zaq tilinde uzaq jyldar boıy qalyptasyp, qol­danylyp kele jatqan ǵylymı termınderden birjolata ajyraıdy degen sóz. Sóıtip osynaý reformanyń saldarynan qazaq tiliniń tabıǵı damýy taryltylyp, ol ǵylym, bilimnen yǵystyrylyp, otbasy, oshaq qasynyń ǵana tiline aınaldyrylmaq. Aıdyń, kúnniń amanynda mundaı qadamǵa barýymyz eshbir aqylǵa syımaıdy. Basqasha aıtqanda, bul Konstıtýsııaǵa tikeleı qaı­shy.­ El Konstıtýsııasynda Qazaq­stan­nyń árbir azamatynyń memlekettik mektepte bilimdi tolyqtaı qazaq tilinde (mem­lekettik tilde) alýyna kepildik berilgen. Osynaý kons­tıtýsııa­lyq quqyqty shekteý adam qu­qyǵyn aıaq­qa taptap, Ata Zańdy óreskel buzý bolyp tabylady. Esh­kimge de mundaı quzyret be­rilgen joq. Sondyqtan reformashylar bul jaǵyn da oılap qoıǵany jón.

Árıne Elbasynyń úsh tuǵyr­ly til jobasy bolashaqty kóz­degen oıdan týǵan ıgi basta­ma. Ony qoldaımyz. Biraq El­basynyń bolashaqqa ba­ǵyttalǵan, qazaqtyń tili men oıynyń órisin keńeıtý maqsatyndaǵy ozyq ıdeıa­synyń óńin aınaldyryp, ony qasaqana qazaq tiliniń qol­danysyn taryltý maqsatynda paıdalaný aıar­lyq, qazaq halqy men qazaq tiline degen qysastyq, zor qııanat dep bilemiz. 

Qazaqstanda aǵylshyn tilin úırenýge, qol­danýǵa eshkim de qarsy emes. Muny bárimiz de qoldaımyz. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi aıtpaı-aq, eshqandaı nasıhatsyz-aq árbir azamat, árbir ata-ana óz balasyn aqyly ne­gizde aǵylshyn tilin oqytýǵa áldeqashan kirisip ketken. Biraq osy jerde eskeretin bir másele bar. Aǵylshyn tilin til retinde oqytý men pándi aǵylshyn tilinde oqytý bar. Biz osy ekeýiniń arasyn aıyryp alaıyq. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ádeıi jurtqa osy ekeýiniń arasyn ajyratpaı usyný arqyly kóz aldap, eldi adastyryp otyr. 

Jeke mektepterde, daryndy balalarǵa ar­nalǵan arnaýly mektepterde mundaı tájirıbeni synaqtan ótkizýge bolar. Al mem­lekettik mektepterde jaratylys­taný pánderin jappaı aǵyl­shyn tilinde oqytýǵa túbegeıli qar­symyn. Son­dyqtan orta mektepterde barlyq pándi tolyqtaı qazaq tilinde oqytýdy saqtaý kerek dep sanaımyn. 

Arnaýly orta jáne joǵa­ry oqý orynda­ryndaǵy maman­dyq­tardyń qazaq tilindegi oqý­lyqtarmen qamtamasyz etilý jaıyna kelsek, munda tıisti oqý quraldary áli de tolyq emes. Ásirese jaratylystaný sa­­­la­syndaǵy ma­mandyqtarda qazaq tilindegi oqýlyqtar tapshy. Tıisti oqýlyǵy bolmasa, odan qandaı maman daıyndalyp shyqpaq? Sondyqtan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi barlyq mamandyqty qazaq tilindegi oqý­lyqtarmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sharalardy tez arada qolǵa alýǵa tıis. Bul rette qazaq tilinde oqýlyq daıyndaý­shy ǵalymdardy, ustazdardy materıaldyq yntalandyrý, qa­lam­aqy tóleý máselesin sheshý kerek. 

Ekinshi, ıaǵnı qazaq tilinde ǵylymı zertteýler júrgizý jaǵy da kóńil kónshiterlik dáre­jede emes. Buǵan qazaq tilin­de júrgizilgen ǵylymı zert­teýlerdiń, qorǵalǵan dısser­ta­­sııalardyń statıstıkasyna qarap kóz jetkizýge bolady. Bul máselege de Bilim jáne ǵylym mınıstrligi nazar aýdaryp, ony sheshýdiń joldaryn qaras­tyrýy, ǵylymı zertteýlerdi qazaq ti­linde júr­gizýdi mindetteıtin, yntalandyratyn sharalar ke­shenin qolǵa alýy kerek.

Úshinshi, ǵylymı ádebıetterdi shet tilderi­nen qazaq tiline aýdarý jaıy sońǵy jyldary qol­ǵa alynýda. «Mádenı mu­ra» baǵ­darlamasy boıynsha gý­ma­nıtarlyq salada birqatar eń­­bekter aýdaryldy. Elbasy usynǵan «100 oqý­lyq» jo­basy boıynsha da aýdarma isine ser­pin berildi. Alaıda tek 100 oqý­lyqpen ǵana shektelip qalýǵa bolmaıdy. Muny tek úlken iske jol ashqan bastama dep túsiný kerek. Aýdarma isi úzdiksiz, toqtaýsyz júrgizile bergeni jón. Bul tildi, ǵylymı oıdy baıytýdyń birden-bir kózi. Ony yntalandyrýdyń da joldary kóp. Mınıstrlik bul iske oqytýshylarmen qatar ma­gıstranttar men doktoranttardy da tartatyndaı tetikterdi engizse jón bolar edi. Sol arqyly shet tilinen úzdik jáne sapaly ǵylymı ádebıetterdi iriktep, kóptep aýdarýǵa jol ashýǵa bolady dep oılaımyn.

Sonymen shet tilindegi ter­mın­derdi qazaq tiline aýdarýǵa bola ma?

Sońǵy jyldary halyqaralyq termınderdi aýda­rýǵa bolmaıdy, olardy tulǵalyq biti­min ózgertpeı sol qalpynda alý ke­rek degen pikir basymdyq ta­nytyp tur. Bul rette my­nadaı suraqtardyń sulbasy boı kór­se­tedi. Halyqaralyq termın degenimiz ne? Olar­dy qandaı halyqaralyq uıym bekitken? Halyq­aralyq termınderdi álem­degi barlyq el sol qalpynda paıdalanyp júr me? 

Bizdińshe, el arasynda ha­lyq­aralyq termın ataýy qolda­nylǵanymen, shyn máninde, halyq­­aralyq uıymdardyń al­qaly jıynynda bekitilgen halyq­aralyq termınder degen joq. Halyqaralyq saý­da palatasynyń elaralyq saý­da-sattyq barysynda túsinis­peýshilikke urynbaý úshin syrt­qy saýda salasynda qol­da­nylatyn birqatar ter­mınderdi birdeı qol­daný maq­satynda keń paıdalanylatyn saýda-sat­­tyq termınderiniń sózdigin (Inkoterms (aǵylsh. Incoterms, International commercial terms)) shyǵaryp otyratyn dástúri bar. Bul shekteýli salany búkil termınge telýge bolmaıdy. Demek, ǵylymı aıada ornyqqan, Birikken Ulttar Uıymyna mú­she elder tarapynan ortaq má­mi­lege kelip, halyqaralyq deń­geıde arnaıy bekitilgen, bar­sha el ony sol qalpynda óz­gerissiz qoldaný kerek degen ha­­­lyqaralyq termınderdiń tiz­besi joq.

Olaı bolsa, bizdiń ha­lyq­aralyq termınderdi qazaq ti­line aýdarýǵa, ony tildik zań­dylyǵymyzǵa saı tulǵasyn be­ıimdep paıdalanýǵa nemese balamasyn berýge bolmaıdy dep ózeýreýimizge jol bolsyn. Ári-beriden soń bizdiń halyqaralyq termınder degenimiz arǵy tegi latyn, grek tilderinen bastaý alatyn eýropalyq tilderdegi ǵylymı ataýlar. Olar halyqaralyq termın, olardyń tulǵasyn ózgertpeı qoldaný qajet deıtin bolsaq, onda tap sol qalpynda alýymyz kerek edi ǵoı. Al bizdiń ha­­­­­­­­­­­lyq­aralyq termınder dep qol­­danyp júrgen ataýlarymyz bul termınderdiń orys tiliniń zańdylyǵyna saı beıimdelgen nusqalaryn qazaq tilinde de sol orys tilindegi nusqasynan ózgertpeı alyp júrgen ataýlar emes pe?! Sonda halyqaralyq termınderdi ózgertpeı alý kerek deıtin qaǵıda qaıda qaldy? Álde ol orys tiline júrmeı me? Álde orys tili halyqaralyq termınniń basty kózi me?

Demek, mundaı nıettegi adam­­­­dardyń teris pıǵyly – ha­lyq­­­aralyq termınderdi aýda­rýǵa bolmaıdy degen jeleý­men qazaq tilindegi termın shy­­ǵar­mashylyǵyna shekteý qoıyp, orys-eýropa tilderiniń ústem­digin saqtap qalý. Sondyqtan kez kelgen máselege keńestik-orys­tyq kózildirikpen qaraıtyn eski daǵdydan arylý kerek. Táýelsiz oılap, qazaq tiliniń qýaty men bolashaǵyna senim artpasaq, damyǵan otyz eldiń qataryna qosylý bylaı tursyn, osy qalpymyzdy saqtap qalýdyń ózi muń bolýy múmkin. Bul rette, Ahmet Baıtursynuly bas­taǵan bilimpaz tilshi ǵalym­dar­dyń ǵylymı negizdegen ter­mınjasamǵa qoıylatyn prınsıpteri bar. Árkez osyny negizge alyp júrsek adasa qoı­maımyz dep oılaımyn. Al elde termın shyǵarmashylyǵy júıesin jetildirý, Termınkom jumysyn jańasha qalypta uıym­dastyrý, onyń pármenin arttyrý, tıimdiligin kúsheıtý máselesi arnaıy sóz etýdi qajet etedi. 

О́mirzaq AITBAIULY,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń 

bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, 

UǴA akademıgi