Ertis pen Úbiniń toǵysqan tusynan oryn tepken Shemonaıha – sharýashylyǵy shalqyǵan, mys keni balqyǵan baqýatty aýdan. О́ndirisi men ónimi asyp-tasqan keń jazıranyń topyraǵy maıly, el kóńili jaıly. Aýdandy alǵa tartyp kele jatqan irgeli óndiris oryndarynyń biri – jem tartý kombınaty. Shekara shebindegi bul kásiporynnyń irgetasy 1999 jyly qalanyp, sol kezeńnen bastap óńirdiń agroónerkásiptik damýyna eleýli úles qosyp keledi.
Kelmeske ketken keńes ókimeti qulap, ujymshar-keńsharlar tarap jatqan ýaqytta bul kombınattyń jumysy kerisinshe, qulashyn keńge jaıǵan. «Qos qolǵa kúrek» tappaı qalǵandardyń birqatary osy jaqtyń jumysyna bel sheshe kirisken. Qazirdiń ózinde jem tartý kombınaty aýdan turǵyndaryn turaqty jumyspen qamtyp otyr. Onyń qyzmeti aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń sapaly óńdelýine, aımaqtyń azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa, ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýǵa tikeleı yqpal etedi. О́ndiris úderisi eń aldymen sapaly shıkizattan bastalady. Kún saıyn bas elevatordan jetkiziletin astyq arnaıy qabyldaý aımaǵyna túsip, alǵashqy óńdeý kezeńinen ótedi. Arpa, bıdaı, júgeri men raps syndy daqyldar qoımada suryptalyp, ólshenip, ári qaraı zerthanaǵa jóneltiledi. Barlyǵy talapqa saı bolsa, shıkizat tehnologııalyq jelige baǵyttalady. Aýdandaǵy aıtýly kásiporynnyń tynys-tirshiligimen biz de tanystyq.
– Aıyna 1800–1700 tonna jem shyǵaramyz. Onyń ishinen 400–450 tonna Tájikstan, О́zbekstan memleketterine jóneltiledi. 400 tonnasy Ońtústik Qazaqstanǵa, qalǵan 1 200 tonna aýdanda qalady. Jergilikti sharýalar shıkizatpen tolyq qamtylady. Byltyr 1 mlrd teńge nesıe alyp, sharýashylyqtarǵa taratyp berdik, – deıdi «Shemonaıha un tartý jáne qurama jem kombınaty» JShS dırektorynyń orynbasary Berik Izbasarov.
Mundaǵy jumys júıeli jolǵa qoıylǵan. О́lshengen shıkizat ekinshi qabatta ornalasqan mıkserge jetkiziledi. Barlyq komponent belgilengen tehnologııa boıynsha muqııat aralastyrylady. Mıkserden shyqqan jem konveıer arqyly túıirshikteý apparatyna baǵyttalady. Bul jerde qospa untaqtalyp, joǵary qysymmen óńdeledi. Baıqaǵanymyzdaı, termııalyq óńdeý jemniń untaq kúıinde shashyrap ketpeýi úshin kerek eken. Granýlaǵa aınalǵan jem ary qaraı salqyndatýǵa jiberilip, temperatýrasy tómendetiledi. Sodan soń ǵana qaptalyp, saqtalady.
2013 jyly memlekettik baǵdarlama boıynsha nesıe alǵan seriktestik basshylyǵy avtomattandyrylǵan, sońǵy úlgide jasalǵan, jemniń birneshe túrin óńdeýge qaýqarly qurylǵy satyp alǵan. Byltyr qurylǵylaryn jańartyp, óndiris tehnologııasyn ońtaılandyrǵan. Qazir kásiporyn 65 adamdy jumyspen qamtyp otyr.
– Byltyr kásiporyn óndiristik jeliler men logıstıkalyq ınfraqurylymdy jańartýǵa jáne qoıma qýattaryn keńeıtýge baǵyttalǵan 1,5 mlrd teńgeniń ınvestısııasyn tartty. Bul baǵdarlama arqyly zaýyttyń tehnologııalyq shyǵynyn edáýir azaıtyp, qurama jem óndirisin arttyrýǵa múmkindik berdi. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha óndiris 11 660 tonnany qurady, – deıdi Shemonaıha aýdandyq kásipkerlik bóliminiń basshysy Madına Shekeeva.
Al zamanaýı qurylǵynyń tilin biletin túrik azamaty Iýsýf Aqyn jem tartyp, ony túıirshikteý jumysynyń basy-qasynda 10 jyldan beri eńbek etip keledi. Bala jastan aýyl sharýashylyǵynyń qyr-syryn kórip ósken ol bul salany urshyqsha ıirip áketken.
– Zaýyttyń montajy men barlyq jabdyǵy Túrkııadan ákelindi. Joba tolyqtaı sol eldiń tehnologııasyna negizdelgen. О́zim bul salada kóp jyldan beri eńbek etip kelemin. Bizdiń óndirip otyrǵan ónimniń sapasy óte joǵary. Qazir zaýyt táýligine 100 tonna jem shyǵarady. Tapsyrys kóp bolǵandyqtan aldaǵy ýaqytta óndiristi keńeıtýdi josparlap otyrmyz. Elimizde jem óndirýge barlyq múmkindik bar. Sondyqtan da óndiriletin jem qunarly, – deıdi «Shemonaıha un tartý jáne qurama jem kombınaty» JShS bas tehnologi Iýsýf Akyn.
Tilin qatardaǵy maman túsine bermeıtin basqarý bólmesine bas suqtyq. Jalt-jult etken ekran, túrli-tústi túımeshe. Kásiporynnyń kádimgi «mıy» dersiz. Munda shıkizattan bastap daıyn ónimge deıingi ár kezeń aldyn ala josparlanyp, naqty esepke alynady. Kombınattyń jumys shemasy kórsetilgen syzbalar men elektrondy basqarý júıeleri óndiristiń úzdiksiz ári dál oryndalýyn qamtamasyz etedi. Bul jerde qorektik kórsetkishter, aqýyz ben energııa mólsheri, mal túriniń fızıologııalyq erekshelikteri eskerilip, jeke tehnologııalyq sheshim qabyldanady. О́ndiristiń avtomattandyrylǵan basqarý júıesi de osy kabınetten qadaǵalanady. Barlyq reseptýra elektrondy túrde bekitilip, jabdyqtardyń jumys tártibi qashyqtan retteledi.
– Qarańyz, ár býnkerde qandaı dán túri salynǵany jazylyp tur. Bıdaı, arpa, suly, júgeri, taǵy basqalary bar. Osy shıkizattardyń negizinde biz ár tutynýshynyń suranysyna qaraı jemniń quramyn jasaımyz. Iаǵnı aqýyz mólsherine, energııasyna jáne maldyń túrine qaraı arnaıy resept qurastyramyz. Resept kompıýterde bekitilgennen keıin prosess tolyqtaı avtomatty túrde iske qosylady. Bul býnkerler astynda arnaıy ólsheýish tur. Ydysqa salynǵan shıkizat 1 tonnaǵa jetkende avtomatty túrde qaqpaǵy ashylyp, usaqtaǵysh mashınaǵa salady. Ol jumys aıaqtalǵan soń mıkserge keledi. Ol jerde daıyndalatyn jem túrine qaraı dárýmender qospasy salynyp, 3-4 mınýt aralastyrady. Ary qaraı daıyn bolǵan ónim arnaıy sýytqysh kamerasyna túsiriledi. Sol jerden qaptarǵa salý qurylǵysyna jiberiledi, – dep, Iýsýf Aqyn jumystyń júıesimen tanystyrdy.
Munda qabyldanǵan ár sheshim jem sapasyna, óndiris kólemine jáne kásiporynnyń jalpy nátıjesine tikeleı áser etedi. Alda-jalda jaryq sónip qalsa, qolmen basqarylatyn qurylǵy kómekke keledi.
Aıta keteıik, jemdi tutynýshynyń qalaýyna qaraı 10 kg, 25 kg, 40 kg, 50 kg nemese 100 kg dep sata beredi. Uzyn sany 15 túrli jem tartylady. Aıyrmashylyǵy sol, maılylyǵynda, qunarynda, ıisinde... Daıyn jem vagondarmen de, júk kólikterimen de jóneltiledi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Shemonaıha aýdany