Balalardyń qant dıabeti kóbeıgen

Aýtoımmýndy aýrýlardyń qataryna jatatyn qant dıabetine shaldyqqan bala­lar­dyń qatary DDU sarapshylary aıt­qandaı, elimizde de azaımaı otyr. Jalpy bul keseldiń týý sebepterin zert­­tegende birneshe faktor áser etetinin baıqaýǵa bolady.­ Dárigerlerdiń aıtýynsha, alǵash­qysy, tuqymqýalaýshylyq bol­sa, endi biri sábı shaqtaǵy aýrý­shańdyǵy, ınfeksııalyq aýrýlardy jıi juqtyryp, álsiregen balanyń aýrýǵa qarsy turar ım­mýnıteti álsireýinen uıqy beziniń jumysy daǵdaryp, ınsýlın bólinýiniń birazdan soń toqtap qalýy sebep. Al úshinshisi, ekologııanyń keri áseri kórinedi.

Aýrýdyń belgileri baıqalǵan­da bala qaıta-qaıta shóldep, aýy­zy qurǵap, túnde zári toqtamaı, kishi dáretinde qant mólsheri artyp, tamaqqa tábeti de kúrt ósedi. Eger bala týǵannan osy aýrýmen aýyrsa jórgegi krahmaldanǵandaı qaýdyrlap turady eken. Sony­men qatar qant dıabetimen aýy­ratyn balalardyń terisinde syzdaýyqtyń shyǵýy, teriniń qyshynýy jáne tez qajalyp qalýy da ata-anany alańdatýy tıis. Mamandar qant dıabeti sozylmaly aýrý túrine jatqanymen, durys tamaqtanyp, rejim saqtasa sonshalyqty qaýipti emestigin aıtady. Jastaıynan osy dertke shaldyqqanymen álemdik dá­re­jede jetistikke jetken tul­ǵalardyń ómiri buǵan jaqsy dálel bola alady. Máselen, Sılvester Stallone, Sheron Stoýn, Salma Haıek, Elvıs Preslıge qant dıabeti álemge tanylý jolynda esh kedergi bolǵan joq. Dıabetpen aýyrǵan adam múgedek emes, kerisinshe bul onyń ómir súrý saltyna aınalady.

– Aýtoımmýndy júıeniń bu­zylýy sebep bolatyn bul aýrýdan tolyq aıyǵý múmkin emes. Biraq ózge qoǵam múshelerindeı tolyqqandy ómir súrý úshin asqynýlardyń aldyn alyp otyrý jetkilikti, deıdi «University Medical Center» korporatıvtik qorynyń Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynyń endokrı­nolog dárigeri Quralaı Shu­ǵa­ıypova. – Qant dıabeti uıala­tyndaı, qysylatyndaı aýrý emes. Onyń ózi birneshe tıpke bó­linedi. Mysaly, birinshi tıpte balanyń kútimi bolyp, dıeta saqtalyp, rejim qadaǵalansa boldy. Shetelde dıabettiń qaı túrinen de qoryqpaıdy. О́ıtkeni pasıentter tirshilik etý qalybyn osy aýrýǵa beıimdeıdi de 100 jasqa deıin ómir súredi. Ekinshi túrimen úlken adamdar aýyrady. Bul zat almasý prosesiniń buzylýynan bolatyndyqtan, olardyń eminde tek ınsýlın emes, qosymsha dári-dármekter qoldanylady. Úlkenderdegi dıa­bettiń aıyrmashylyǵy, ınsýlın­niń aǵzada kóp bólinýinde. Al balalarda ınsýlın múlde túzil­megen­dikten pasıentter ınsýlın­di syrttan alady.

Balalardyń qant dıabetimen aýrýynda álem boıynsha qazirgi emdeý túri aǵzany ınsýlınmen syrttan qamtamasyz etý bol­sa, búginde ony berýdiń jańa túri qoldanylýda. Birinshi klas­sıkalyq túri, shprıs-qalammen egý­ bolsa, ekinshisi, elimizde 2008 jyldan beri paıdalanylyp­ júrgen ınsýlındi pompany­ paı­dalaný. Bir aıǵa qajetti qol­da­nýynyń ózine 80-90 myń teńge qajet bul pompa 18 jasqa deıingi balalarǵa tegin, memleket ese­binen berilip keledi. Jalpy qant dıabetimen aýyratyn bala ınsýlın qabyldaýdyń osy eki jolyn da bilýge tıis. 

Al ekeýiniń aıyrmashylyǵy qandaı? Mamandar túsindirgen­deı, shprıs-qalammen ınsýlın salynǵanda eń az mólsher degende 0,5, ıaǵnı aǵzaǵa jarty birlik engizilse, al pompa birliktiń 0,25 kóleminde, shıregin ǵana jiberýi arqyly bala aǵzasyna artyq ınsýlın barmaı, qajetti mólsheri ǵana túsedi.

Endokrınologtarmen áńgime­de qanyqqan bir jaıt, bul jasós­pirimderge qatysty em túri. Kish­kentaıynan rejim saqtap, tamaq ishýdi de, fızıkalyq kúsh túsýdi de (júgirý, sekirý, bıge, dene shynyqtyrý sabaǵyna qatysý) ata-anasy qadaǵalap, ınsýlındi qajetine qaraı eseptep engizip otyr­sa, jasóspirimdik shaqqa je­tip, boıynda gormonaldy ózgeris­ter júrgen ýaqytta, «men eseıdim, endi ne ishemin, qandaı sportpen shuǵyldanamyn, qalaı júrip-turamyn, bárin ózim sheshemin» dep qarsylyq tanytady eken. Osy kezderi jasóspirimderdiń ana­lız­deri buzylyp, aýrý as­qynýǵa bet alady. Shetelde jas­óspirimderdiń osy qalyptasý ke­zeńinde dáriger men ata-anaǵa arnaıy mamandanǵan medık-psıhologtar kómekke ke­ledi. Son­daı-aq sheteldikterdiń taǵy bir oń tájirıbesi, bala dıabetpen aýyrǵan jaǵdaıda mamandar úshtiginiń kómekke kelýiniń ábden qalyptasýy der edik. Olar – joǵaryda atalǵan medık-psı­holog, dıetolog jáne endokrınolog mamandar. Elimizde munyń barlyǵy bir endokrınolog dárigerdiń mo­ı­nyna artylyp otyr.

Dúnıejúzilik dıabetpen kú­res kúnine oraı, «University Medical Center» korporatıvtik qo­­rynyń Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynda ashyq esik kúni ótti. Aıta ketý kerek,­ ortalyqtyń somatıkalyq bóli­minde jyl saıyn 700 bala em­delip shyǵatyn bolsa, sonyń 70-80 paıyzy qant dıabeti aýrýyn­ ómirine serik etken balalar men jasóspirimder eken. Osy kór­setkishtiń ózi biraz oılandyrady emes pe?..

Anar TО́LEÝHANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»