Memleket basshysynyń tóraǵalyǵymen ótken ishki ister organdarynyń qyzmetin jańǵyrtýǵa arnalǵan keńeste kópten beri eldiń kókeıinde júrgen máseleler aıtyldy. Ishki ister organdarynyń jumysy qoǵam kútken senimdi tolyq aqtaı almaı otyrǵanyn, azamattardyń kóńil tolmastyǵyn týǵyzýda ekenin eskertken Elbasy salanyń qurylymy men shtatyn ońtaılandyrýdy tapsyrdy.
Rasynda da adamdar ózderin qaýipsiz sezine almaıdy, ıaǵnı qazirgi tańda polısııanyń sanynan góri sapasy mańyzdy. Biz aıtqaly otyrǵan oqıǵa da polısııaǵa qatysty synnyń negizdi ekenin, olardyń qoǵam kútken senimdi aqtaı almaı júrgenin naqtylaı túsedi.
Bıylǵy 23 tamyzda Shymkent qalasyndaǵy Báıdibek bı men Kósherov kósheleriniń qıylysynda, tańerteńgi ýaqytta bolǵan jol-kólik oqıǵasynan úılengenine kóp bola qoımaǵan jap-jas jigit qaza tapty. Marqum bir shańyraqtaǵy jalǵyz ul eken. Artynda qaıǵy jamylyp jesiri, jalǵyz uly qaldy. Iá, elimizdegi jol apatyna qatysty statıstıka jan túrshiktiredi. «Ortaq jol» jol qozǵalysy qaýipsizdigi qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Alekseı Alekseevtiń jol apaty qurbandaryn eske alý kúnine oraı uıymdastyrǵan baspasóz máslıhatynda keltirgen derekterine qaraǵanda, elimizde jol-kólik oqıǵalarynan jylyna 3 myńnan astam adam qaza tabady eken. Bıyldyń alty aıynyń ózinde 780 adam kóz jumǵan.
Qazaqstandaǵy jol apattary Eýropa elderimen salystyrǵanda anaǵurlym, tipti birneshe ese kóp. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti boıynsha jol apaty jaǵynan Qazaqstan álemde birinshi oryn alady eken. Ne senerińdi, ne senbesińdi bilmeısiń. Biraq, ókinishke qaraı, kúndelikti ómirde oryn alyp jatqan oqıǵalar, bir emes birneshe adamnyń ómirin jalmaǵan sumdyq jol apattary sendirmeske qoımaıdy. Túrkistan oblysynda da jol-kólik oqıǵalary boıynsha kórsetkish kóńil jabyrqatarlyqtaı. Jyl basynan beri óńirde irili-usaqty 2000-ǵa jýyq jol-kólik oqıǵasy tirkelgen. Joldaǵy apattardyń kóshin Saryaǵash aýdany (323) bastasa, ekinshi orynda Maqtaaral aýdany (237), al úshtikti Túrkistan qalasy (146) qorytyndylap tur. Jol-kólik oqıǵalarynyń negizgi sebepteri: júrgizýshilerdiń – 82,7 paıyzy, jaıaý júrginshiniń 16,4 paıyzy jol qozǵalysy erejesin saqtamaýynan bolady eken.
Jaıaý júrginshini qaǵyp ketý – jol-kólik oqıǵalary túrleriniń ishindegi eń jıi kezdesetini, eldi mekenderdiń ishinde mundaı oqıǵalar barlyq oqıǵalardyń jartysynan kóbin quraıdy. Qalalyq jerdegi árbir ekinshi jol-kólik oqıǵasy – jaıaý júrginshini qaǵý. Mundaı oqıǵalardyń nátıjesi kólik quraldarynyń soqtyǵysýymen salystyrǵanda 3 ese kóp. Al osyndaı jol-kólik oqıǵalarynyń tyńǵylyqty zerttelmeýi, aq-qarasyn ajyratýy tıis tártip saqshylarynyń bura tartatyny qynjyltady. Sózimizdiń basynda aıtyp ótken oqıǵa boıynsha da osyndaı olqylyq oryn alǵanǵa uqsaıdy.
– Inim Turatbek Mantaev Túrkııanyń Ege ýnıversıtetiniń doktoranty, eki aptadan keıin doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaý úshin jolǵa jınalyp júrgen edi. Marqum ákemniń qyrqy ótkenine bir aı óter-ótpes jalǵyz inimnen aıyryldym, – dep jazady «Feısbýktegi» óziniń paraqshasynda Qazaqstannyń Prezıdentinen, Bas prokýrorynan, Ishki ister mınıstrinen, Joǵarǵy sottyń tóraǵasynan kómek surap, hat jazǵan jazýshy, Prezıdent stıpendııasynyń laýreaty, «Serper» Jastar syılyǵynyń ıegeri Aıagúl Mantaı.
Hat ıesiniń jazýynsha, Shymkent qalasyndaǵy Báıdibek bı men Kósherov kósheleriniń qıylysynda bolǵan jol apatyn teksergen anyqtaýshylar ózderine tıesili mindetti oryndamaı, isti bura tartqan. Osynyń saldarynan marqumdy qaǵyp óltirgen júrgizýshi jábirlenýshige, al jábirlenýshi aıyptalýshyǵa aınalyp shyǵa kelgen. Qazir osy qylmystyq is Shymkent qalasy Qarataý aýdandyq sotynda qaralyp jatyr. Seısenbi kúni ótken sot otyrysyna jýrnalıstik zertteý júrgizý maqsatynda arnaıy baryp qatysqan edik. Biraq sot sottalýshynyń kelmeýine baılanysty keıinge qaldyryldy. N.Ábilqasovtyń densaýlyǵy syr berip, aýrýhanada emdelýge májbúr bolǵan kórinedi.
Sottalýshy Nurlan Ábilqasovtyń ápkesi Almagúl Ábilqasovanyń aıtýynsha, tártip saqshylary tergeý amaldaryn birjaqty júrgizgen.
– Sol kúni tańerteńgi ýaqytta kóshe qıylysynda meniń inim Nurlan «Toıota» kóligimen Kósherov kóshesine qaraı burylý úshin kólikterdi ótkizip turǵan. Júrgizýshi Sabır Mýrtazın «BMV» kóligimen óte qatty jyldamdyqpen kelip, rólge ıe bola almaı, inimniń kóligin kelip soqqan. Soqqynyń qatty bolǵany sonshalyqty, «BMV» kóligi bordıýrlerdi buza-jaryp, joldyń shetinde turǵan Turatbek Mantaevty qaqqan. Oqıǵadan keıin tergeýshiler kelip, jol-kólik oqıǵasynyń syzbasyn jasaıdy. Oǵan bizdiń tarapymyzdan eshkim qatyspaǵan. Sebebi ol kezde jaraqat alǵan inim Nurlandy aýrýhanaǵa alyp ketken. Arada onshaqty kún ótkende Mýrtazın Prezıdentke deıin aryz jazyp, baıbalam saldy. Inimniń memlekettik qyzmetker ekendigin alǵa tartty. Tipti bul oqıǵanyń ultaralyq mańyzy baryn, óziniń otbasyna qaýip tónýi múmkin ekenin jazdy. Osylardyń áseri me, is múldem basqa arnamen júre bastady. Aqyr aıaǵynda N.Ábilqasov aıyptalýshy, Mýrtazın jábirlenýshi bolyp shyǵa keldi, – deıdi Almagúl Ábilqasova.
A.Ábilqasova óziniń sózderin rastaıtyn aıǵaqtardy da kórsetti. Oqıǵa ornyna jaqyn jerde turǵan «Alataý» saltanat saraıynyń aldyna ornatylǵan beınebaqylaý qondyrǵysynan alynǵan beınetaspadan jol apatynyń qalaı bolǵany anyq baıqalady. Sabır Mýrtazın mingen qara tústi «BMV» kóligi jol qıylysyna óte joǵary jyldamdyqpen kelip (kem degende saǵatyna 90-100 shaqyrym), basty jolda kele jatqan kólikterge jol berip turǵan N.Ábilqasov mingen aq tústi «Toıota» kóligin soǵady. «BMV» «Toıotany» qaǵyp ótkennen keıin 10 metrdeı jerge syrǵanap baryp, jol shetindegi júrginshini (marqum T.Mantaevty) qaqqan. Saǵatyna 60 shaqyrymdyq jyldamdyqpen kelgen kólik osynshama sumdyqty jasady degenge sengiń kelmeıdi. Bári sol kólikti joǵary jyldamdyqpen aıdaǵannyń kesiri ekeni anyq kórinip tur. Bul beınetaspa iske tigilgen. Alaıda tergeýshilerdiń ony nege nazarǵa almaǵany túsiniksizdeý.
Kólikterdiń apattan keıingi fotosýretteri de A.Ábilqasovanyń aıtqandaryn qýattaıdy. Eki kólik te tumsyq jaǵymen kelip soǵysqan. Eger «Toıota» «BMV»-ǵa jol bermeı, aldyna shyǵyp ketken bolsa, soqqy «Toıotanyń» sol jaq búıirinen berilýi kerek edi. Árıne, bul – bizdiń boljamymyz. Bári de jol-kólik oqıǵasyn anyqtaýshylardyń ýaqtyly, kúmán týmaıtyndaı ádil zerttemeýinen týyp otyr ǵoı. Kúmán týǵan soń sottalýshy tarap qazir táýelsiz sarapshylardyń kómegine júginýge májbúr. Bul biraz shyǵyndy qajet etedi.
«Biz jaýapkershilikten qashpaımyz. Bul istiń anyq-qanyǵyn taǵy bir tekserý úshin tergeýge qaıtarýdy talap etemiz. Bári ádil qaralýy tıis. Kópshilikten bıyl 23 tamyz kúni tańerteń bolǵan osy oqıǵanyń kýágerleri tabylsa, bizben habarlasýyn ótinemiz», – deıdi A.Ábilqasova.
Jol-kólik oqıǵasynan qaza tapqan Turatbek Mantaevtyń ápkesi Aıagúl Mantaeva da ádildikti talap etedi. «Qatty jyldamdyqpen kele jatqan Sabır Mýrtazınniń de inimniń óliminde kinási bar dep sanaımyn. Eger ol qatty jyldamdyqpen kelmese, joldyń shetinde turǵan inime soqtyqpas edi», – deıdi A.Mantaeva áleýmettik jelidegi jazbasynda.
Árıne, jol-kólik oqıǵasy qasaqana jasalmaıdy. Sol jol apatyn tergep, tekseretin polısııanyń zań sheńberinde durys baǵa berýin qadaǵalaıtyn Shymkent qalalyq prokýratýrasynan jábirlenýshi jaqtyń janaıqaıyna baılanysty túsinik suramaq bolǵanbyz. Alaıda prokýratýranyń baspasóz qyzmetindegiler saýalymyzǵa jaýap alý úshin aldymen qyzmettik hat jazý qajettigin, hat Astanaǵa joldanyp, Bas prokýratýranyń qaraýynan ótetinin, oǵan sodan keıin baryp jaýap beriletinin málim etti. Sońǵy kezde prokýratýradaǵylar osyndaı bıýrokratııalyq «oıyn» oılap tapqany halyqtyń kózi, tili hám qulaǵy sanalatyn jýrnalısterdi qynjyltyp-aq júr. Búgin efırden kórsetiletin sıýjet nemese erteń gazetke shyǵatyn maqala prokýratýranyń birneshe kúnge sozylatyn jaýabyn qaıdan kútsin? Bas prokýratýradaǵylar osy bas aýrýdy sheship berýdi keshiktirmese eken deımiz.
Ǵalymjan ELShIBAI,
Egemen Qazaqstan»
ShYMKENT