Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda asqaq Alataýdyń baýraıy almanyń «tarıhı otany» ekenin atap ótken bolatyn. Qazaqstan qazir de álemdegi alma ataýlynyń baǵzy tuqymy – Sıvers almasynyń otany sanalady. Elbasy máýeli jemistiń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Ile Alataýy baýraıynan Uly Jibek jolynyń kóne baǵyty arqyly alǵashqyda Jerorta teńizine, keıinnen búkil álemge taralǵany týraly aıtqannan keıin kóp uzamaı ulybrıtanııalyq BBC arnasy osyǵan oraılastyryp, kólemdi maqala jarııalady. «Saıahat» aıdarynda shyqqan «Zamanaýı almanyń otany» dep atalatyn osy maqalany aýdaryp, oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
Mersedes HATTON,
BBC
Reseılik ǵalym Malus sieversii tuqymy qazirgi alma túrleriniń arǵy atasy ekenin anyqtaǵanda, Qazaqstan ormandary máýeli jemiske toly bolatyn. Qazir jabaıy almanyń keleshegine qaýip tónip tur.
«Sýyq», dedi «Qazaqstan trekkıng klab» gıdi Alekseı Raspopov kóterilip bara jatqanda kóliktiń termometrin kórsetip. Qazaqstannyń ekinshi qalasy – Almaty tómende, qalyń tútinniń arasyna jasyryndy.
Eki saǵat boıy jol júrip, Túrgen shatqalyna jetkende biz kólikten shyǵyp, saparymyzdy jaıaý jalǵastyrdyq. Joǵary órleý qıyn bolǵan joq, biraq yzǵyryq jel saýsaqtarymdy jansyzdandyryp, ernimdi kebersitip jiberdi. Otyz jyl boıy óńirdi aralaýmen aınalysatyn Raspopovtan aımaqtyń tarıhy týraly suradym.
«Kóp ózgerdi», deıdi ol. Pikirin naqtylaý úshin Keńes odaǵynyń qulaǵanyn, lastanýdyń artqanyn jáne muzdyqtardyń kólemi azaıǵanyn mysalǵa keltirdi. Alaıda negizgi másele bul emes edi. Tıan-Shan taýynyń Ile Alataýy tarmaǵynyń eteginde ormandaı uıysqan Malus sieversii-diń, ıaǵnı jabaıy almanyń joıylý qaýpi týyndaýy ýaqyttyń ózgergenine dálel bolýǵa jetkilikti.
Reseılik ǵalym Nıkolaı Vavılov 1929 jyly Malus sieversii-di qazirgi alma – Malus domestica-nyń arǵy atasy ekenin alǵash ret anyqtaǵanda óńirdegi ormandar qalyń, jemisteri máýeli bolatyn.
«Jabaıy alma jotalardyń bárine sozyla taraǵany qalanyń aınalasynan anyq baıqalady, – dep jazypty Vavılov Qazaqstannyń sol kezdegi astanasy Almatyǵa barǵan tuńǵysh saparynda. – Osy bir kórkem mekenniń aýyl sharýashylyǵyna beıimdelgen almanyń otany ekenin óz kózińizben kóre alasyz».
Vavılov bul sózin túrlerdiń shyǵý tegi genetıkalyq ár alýan túrler kezdesetin mekenge tıesili bolatynyn negizge alyp aıtqan edi. Almanyń shyǵý tegi Almatydan bastaý alady degen bul paıymdy genetıkter áldeqashan dáleldep úlgerdi.
«Kúnderdiń kúninde adamdar Malus sieversii ormandarynan almanyń dáni, aǵashy ne butaǵyn alyp, basqa jerde ósire bastady», deıdi Geıl Volk. Ol AQSh Aýyl sharýashylyǵy departamentinde ósimdikter fızıologııasyn zertteıdi. «Keı jaǵdaıda alma aǵashtary basqa óńirdegi aǵashtarmen býdandasýy múmkin. О́zgerý prosesi jalǵasa beredi», deıdi ol.
Jibek jolyndaǵy saýda-sattyq almanyń alysqa taraýyna áser etkeni aıtylady. Keıinirek jemis eýropalyqtarmen birge Soltústik Amerıkaǵa jetti.
Qyshqyl, tátti jáne jaǵymdy jemisterdiń bári jeýge jaramdy emes. Degenmen, bul alma fermerlik jáne aýyl sharýashylyǵynyń órge basýyna kómektesti. Japyraǵy túsip, jalańashtanǵan butaqtar maýsymy kelgende almanyń túr-túri – úlkeni-kishisi, qyzyly-jasyly, «ettisi» tabylady. Áıtse de, adamdar óz áreketimen jabaıy almanyń tabıǵı mekenin qıratyp jatyr. Bul oı Raspopovtyń kelesi sózderin tyńdaýǵa kedergi keltirgen joq: «Qazaq halqy, Almaty turǵyndary almamen maqtanamyz», dedi ol.
Mundaı maqtanyshty qalanyń kez kelgen jerinen kezdestirýge bolady. Alma sýreti men Almatynyń «myń boıaýly qala» degen urany jazylǵan bılbordtar sur joldyń boıyndaǵy qyzyl ári dańqty jemisti jarnamalap tur.
Qazaqstannyń eń úlken art mýzeıi Ábilhan Qasteev atyndaǵy memlekettik óner mýzeıinde boıaýly sýretter men metall eskertkishterde alma beınelengen. Jemisti qoǵamdyq oryndarda, ǵımarattardyń janyndaǵy beınesi sekildi túrli jerlerden kezdestirýge bolady. Qaladaǵy týrıstik mekenniń biri Kóktóbede almanyń granıtten jasalǵan fontany tur. Tóbege aparatyn kabeldi tasymaldy kútip turǵanda ishi plastıkalyq almaǵa tolǵan kún tústes, keńes dáýirinen qalǵan Volga kóligin sýretke túsirip aldym. Onyń nómiriniń ornyna «I love Almaty» dep jazylǵan.
Jergilikti fermerler men satyp alýshylardyń mekeni – qalanyń Kók bazarynda almalar túrine, túsine jáne kólemine qaraı taý etip úıilgen. Satýshylar jemisti kesip, dámin tatyp kórýge shaqyrady.
Malus sieversii zamanaýı almanyń atasy bolǵany sekildi Kók bazar – qazaq ashanasynyń negizgi núktesi. Ár qatarda eldegi kýlınarlyq tarıhtyń negizgi ıngredıentteri kórinis tapqan. Bir burysh kóshpeli qazaqtar úshin minse kólik, jese as bolǵan jylqy etterine arnalǵan. Sondaı-aq 1937 jyly koreı dıasporasynyń Stalın basqarǵan tusta Ortalyq Azııaǵa kúshtep qonys aýdarǵanyn dáleldeıtindeı koreıalyq qospalar satylady. Budan bólek, tuzdalǵan qııardyń oılasań oıyń jetpeıtindeı kóp túri bar.
Eldegi kez kelgen ashanaǵa qajettiniń bári osy jerden tabylady. Máselen, Ortalyq Azııadaǵy kúrish taǵamy – palaý azdap ózgergen. Qazaqstanda oǵan alma, qoı etin, sábiz, pııaz jáne basqa da dámdeýishter qosady.
Alaıda Malus domestica-ny qýana qabyldaǵan qazaq jerinde jabaıy almanyń túri eleýsiz qaldy.
Malus sieversii qazirgi ýaqytta ICUN Qyzyl tizimine engen (sońǵy ret 2007 jyly jańalandy), joıylyp bara jatqan túr retinde qarastyrylady. Turǵyn úı jáne kommersııalyq damý, mal sharýashylyǵy jáne aǵash daıyndaýdan aman qalǵan ormandarǵa qaýip tónip tur. Sońǵy ýaqytta Ile Alataýynyń taý bókterin saqtaý boıynsha Italııanyń Slow Food foundation qory sharalar qabyldady. (Uıym ormanǵa kelýshilerge kirý úshin ruqsat berýdi talap etedi). Jobany Cultures of Resistance Network qarjylandyrady.
«Slow Food ne jeıtinimizge nazar aýdaryp, ony baıaýlatý baı adamdardyń ómir saltyn tańdaý máselesi emes ekenin qaıta-qaıta aıtyp keledi», dedi Cultures of Resistance Network uıymynyń dırektory Iara Lı. «Bul jerde ekologııalyq qaýipti sanalatyn korporatıvtik aýyl sharýashylyǵyna balama usynyp, paıda tabýdy kózdeıtin agroekologııa modelderin damytý basty másele. Bizge qazir balama modelder óte qajet», deıdi ol. Vavılov alǵash ret Almatyǵa barǵanda adamdardyń áreketinen týyndaıtyn apatty boljaý, tipti elestetý múmkin emestigin aıtqan-dy. Alaıda ǵalym joıylyp ketý qaýpiniń aldyn alý úshin Malus sieversii dánin jınaý qajettigin atap kórsetti. Vavılov olardy Lenıngradtaǵy (qazirgi Sankt-Peterbýrg) álemniń eń alǵashqy gendik bankindegi 250 000 tuqymnan, jemister men tamyrlardan turatyn óz kolleksııasyna qosty.
Lenıngrad qursaýy kezinde 1941 jyldan 1944 jylǵa deıin gendik bankte jumys istegen birneshe ǵalym onda saqtaýly tuqymdardy jegennen góri, ashtan ólýdi durys dep tapty. Sondaı-aq bılikpen kelispeıtindigi úshin GÝLAG-qa túrmege qamalǵan Vavılov ta ashtyqtan qaıtys boldy. Baqytymyzǵa oraı, onyń murasy osy kúnge deıin saqtalǵan. Qazirgi tańda Vavılov atyndaǵy ósimdik sharýashylyǵy ınstıtýty dep atalatyn gendik bank bar.
«Biz kolleksııalardy Vavılovtyń teorııalary men tásilderine sáıkes jınaımyz, baǵalaımyz, saqtaımyz jáne paıdalanamyz», dedi qara bıdaı, arpa jáne suly genetıkalyq resýrstar bóliminiń basshysy Igor Loskýtov. «Biz genetıkalyq ártúrlilik pen genetıkalyq erozııany joǵaltýdyń aldyn alý boıynsha jumys isteımiz. Instıtýt Reseı úshin ǵana emes, búkil adamzat úshin de mańyzdy», deıdi ol.
Folk te bul pikirmen kelisedi. «Kez kelgen túrdiń shyqqan jerinde olar árqashan mańyzǵa ıe. Gendik bankter osy jabaıy túrlerge qoljetimdilikti arttyryp, kezdeısoq jaǵdaı týyndaǵanda rezervtik kóshirme retinde de qyzmet etedi», deıdi ol.
Almatynyń jabaıy alma ormandary mundaı kútpegen jaǵdaılarǵa tap bolmaıdy dep úmittenemiz.
Zamanaýı almanyń tarıhı otanynda, Vavılovtyń jumysy, onyń áriptesteri men zamandastarynyń áreketteri tarıhı jemispen órilgen qala úshin mańyzǵa ıe. Olardyń jumysyn atap ótip, kenetten kelgen tábetti basý úshin men kósheniń shetindegi dúńgirshekten qyzyldy-jasyldy alma satyp aldym. О́te dámdi eken.
Maqalany aýdarǵandar
Abaı ASANKELDIULY,
Mádına JÁLELQYZY,
«Egemen Qazaqstan»