Beseýdiń besigi

Sońǵy ýaqytta el-jurtty eleń etkizgen eleýli jańalyqtyń biri -– halqymyzdyń aıaýly perzentteri Turar Rysqulovtyń, Sultanbek Qojanovtyń jáne Názir Tórequlovtyń deneleri kómilgen jerdiń jetpis tórt jyldan keıin jetken habary dep oılaımyz. Gazette osy taqylettes jarııalanym budan buryn bolǵan edi («Qupııa qulpytas» // Egemen Qazaqstan, 2011 jylǵy 28 jeltoqsan). Onda ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy keńestik qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵan keıbir belgili azamattardyń súıegi Máskeýdiń qaı túkpirinde jatqany týraly jazylǵan-dy. Endi joǵaryda esimderi atalǵan úsh arystyń jer besigi dep sanala bastaǵan Máskeýdiń «Kommýnarka» zıraty jaıynda baıandaýdyń sáti túsip otyr.

Sońǵy ýaqytta el-jurtty eleń etkizgen eleýli jańalyqtyń biri -– halqymyzdyń aıaýly perzentteri Turar Rysqulovtyń, Sultanbek Qojanovtyń jáne Názir Tórequlovtyń deneleri kómilgen jerdiń jetpis tórt jyldan keıin jetken habary dep oılaımyz. Gazette osy taqylettes jarııalanym budan buryn bolǵan edi («Qupııa qulpytas» // Egemen Qazaqstan, 2011 jylǵy 28 jeltoqsan). Onda ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy keńestik qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵan keıbir belgili azamattardyń súıegi Máskeýdiń qaı túkpirinde jatqany týraly jazylǵan-dy. Endi joǵaryda esimderi atalǵan úsh arystyń jer besigi dep sanala bastaǵan Máskeýdiń «Kommýnarka» zıraty jaıynda baıandaýdyń sáti túsip otyr.

Máskeýden batysqa qaraı sozylǵan Kalýga tas jolymen júrip kele jatqanda, kóp uzamaı oń qanattan burynǵy KSRO NKVD-siniń ar­naý­ly nysany bolǵan qazirgi «Kommý­nar­kanyń» qorshaýy ushyrasady. Zırattyń jurt kiretin qaqpasy osy joldan 400 metrdeı jerde ǵana. NKVD-niń qalyń orman ishine jaı­ǵasqan bul saıajaıy óz zamanynda shahardyń shalǵaı sheti dep sanalsa, búginde Máskeýdiń saqınaly avtojolyna (MKAD) tıip tur deýge bolady. Biraq ákim­shilik bólinisi jaǵynan ol Máskeý obly­synyń Lenın aýdanyna qaraıdy.

Qasiretti mekenniń qaqpasyna kelgenińizde sizdi «Bul jerde 1930-1950 jyldardaǵy saıası terrordyń myńdaǵan qurbandary jatyr» degen jazý qarsy alady. Dálirek aıtsaq, «Kommýnarka» arnaýly nysany – 1937 jylǵy 2 qyr­kú­ıekten bastap 1941 jyldyń 16 qazanyna deıin­gi aralyqta atylǵan adamdardyń súıegi kómil­gen jer. 20-jyldardyń sońynda bul jerde NKVD halyq komıssary (narkom) G.Iаgodanyń saıajaıy bolady (1938 jylǵy naýryz aıynda atylǵan, qylyshynan qan tamǵan bul narkom­nyń da súıegi osynda jatyr). G. Iаgoda tutqyn­dalǵannan keıin saıajaı men oǵan jalǵas tutas aýmaq NKVD-niń qaraýyna beri­­­ledi. Saıa­jaıǵa irgeles jatqan shaǵyn ujym­­­dar birik­tirilip, NKVD-niń qosalqy sharýa­­­shylyǵy retinde «Kommýnarka» degen keńshar uıymdas­tyry­la­dy. Jer ataýy osylaı paıda bolady.

Zertteýshiler «Kommýnarkanyń» búginde tegistelip ketken qabirlerinde Keńes oda­ǵynyń basshylyǵynda joǵary laýyzymdy qyzmet atqarǵan kórnekti memleket jáne partııa qaıratkerleri, Lenın men Stalınge serik bolǵan Saıası bıýro sapyndaǵy belgili adam­­­dar (Býharın, Rykov, t.b.), odaqtas respýb­­­lıka­lardyń birinshi basshylary, oblystyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshylary, bıik shendi áskerbasylar, basqa da jaýapty partııa-keńes qyzmetkerleri, birqatar sheteldik azamat­tardyń múrdesi jatyr deıdi. Mysaly, Mońǵo­lııanyń 1937 jylǵy úkime­tiniń músheleri túgel­­­deı osy jerdiń astynda eken. Atalmysh jáıitterdi eskere otyryp ári sol kezde atqar­ǵan qyzmetteriniń deńgeıinen baǵamdasaq, Turar, Názir, Sultanbek syndy ardaqty uldardyń asyl súıegi osyndaı jerde jat­paǵanda, qaıda bolýshy edi degen jeńil oıdyń kelip qalatynyn da jasyra almaımyz. Onyń ústine «Kommýnarka» aýmaǵyna jer­lengen­derdiń deni – Stalınniń jeke sanksııasymen KSRO Joǵarǵy sotynyń Áskerı alqasy atý jazasyna buıyrǵan azamattar. Qazir munda 14 myńǵa jýyq adamnyń (60-tan astam ult ókilderiniń) súıegi kómilgen dep sanalady, al sodan ázirge tórt jarym myń ǵana saıası terror qurbandarynyń aty-jóni belgili bolyp otyr. Reseıde bul máselemen «Memorıal» qory maqsatty túrde dáıekti aınalysyp keledi. Buǵan deıin aty-jóni anyqtalyp, atal­­­ǵan qor shyǵaratyn arnaýly anyqtamalyq kitap­­­qa engen qurbandar arasynan «Kommýnar­­kaǵa» jerlengen eki qazaq balasynyń esimi kezdesedi. Bular – Ǵazymbek Qorǵanbekuly Birimjanov pen Oraz Januzaquly Isaev (Orys tilindegi qujattarda tıisinshe – Beremjanov Gazymbek Kýrgambekovıch, Isaev Ýraz Djanzakovıch).

Anyqtamada jazylǵandaı, Ǵazymbek Birim­­­­janov 1896 jyly Qazaq KSR Torǵaı aýdanynyń № 1 aýylynda týǵan, qazaq, bilimi joǵary, partııada joq, Aq teńiz kanaly kolo­nızasııalyq bıýrosynda agronom bolyp iste­gen. Karelııada, Medvejıa Gora qalasyndaǵy Aq teńiz-Baltyq kombınatynyń qalashyǵynda, 14-úıde, 15-ból­­­mede turǵan. 1937 jylǵy 9 qa­zanda tutqyn­­dalǵan, KSRO Joǵarǵy Soty­nyń Áskerı alqa­­sy «kontrrevolıýsııalyq terro­rıstik uıymǵa qatysqany úshin» degen aıyppen úkim shyǵaryp, atý jazasyna kesken. 1938 jylǵy 19 naýryzda atylǵan, 1991 jylǵy 11 maýsymda aqtalǵan.

Oraz Isaev 1899 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Ilbishin aýdanyndaǵy «Qamys­­ty­­­kól» ujymsharynda týǵan. BKP (b) múshesi, 2 sy­­nyptyq orys-qazaq ýchılıshesin bitirgen. Qazaq KSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, BKP(b) OK músheligine kandıdat. Almatyda, Stalın dańǵyly 107-úıde turǵan. Ol 1938 jylǵy 31 mamyrda tutqyndalǵan, «kontrrevo­­­lıýsııalyq terrorıstik uıymǵa qatysqany úshin» KSRO Joǵarǵy Sotynyń Áskerı al­qasy 1938 jylǵy 29 tamyzda atý jazasyna kes­ken. 1956 jylǵy 19 mamyrda aqtalǵan.

Sol kezeńde atqarǵan joǵary laýazymdy qyzmeti Oraz Isaev ómiriniń stalındik saıası terror jyldarynda osylaı aıaqtalýy múmkin ekendigin joqqa shyǵarmaıdy, kóppen birge onyń da ádiletsizdikke ushyraǵany sózsiz. Alaıda Aq teńiz jaqta aıdaýda júrgen Ǵazym­­bek Birimjanovtyń 1937 jyly ustalyp, 1938 jyly Máskeýde atylýy ári aty-jóniniń «Kommýnarkada» jerlengender arasynan shyǵýy oǵan qatysty áli de belgisiz jáıtter bar ekendigin ańǵartady. Qazaqstan baspasózi jarııalanymdarynan Ǵazymbek Birimjanovtyń «atý jazasyna kesilgeni», «atylyp ketkeni», «qaıtys bolǵany» týraly sózder kózge shalynady, biraq onyń súıeginiń qaıda jatqany jóninde aıtylǵan emes. Demek, «Memorıal» qorynyń qujattarǵa sáıkes ázirlegen anyq­tamasyna súıenip, Ǵazym­bek ǵumyrynyń qaıda jáne qalaı úzilgeni týraly bir toqtamǵa kelý úshin onyń súıegi «Kom­mýnarkanyń» jalpy qabirinde jatyr dep jubanysh etken jón bolatyn tárizdi.

Bylaıǵy jurtqa Ǵazymbekten góri onyń týǵan aǵasy, Qazan ýnıversıtetiniń túlegi, ke­zinde Reseı­diń Memlekettik dýmasyna eki márte depýtat bolyp saılanǵan Ahmet Birimjanovtyń esimi kóbirek tanys bolǵanymen, Ǵazymbek te Alash arystary úmit artqan, tegine tartyp týǵan asyl uldyń biri. Ol dańqty Torǵaı óńiriniń týmasy, Orynborda ýchılıshede oqyp, keıin Orta Azııa memlekettik ýnıver­sıtetin bitirgen joǵary bilimdi dáriger. Tarıhı jarııalanymdarda Ǵa­zym­­bektiń Kolchak úkime­timen Alashorda atynan kelissóz júrgizýge qatys­qany, Alashordanyń Bashqurt úkimeti janyn­daǵy ýákili bolǵany týraly aıtylady. Sonymen birge, onyń jı­yr­ma­synshy jyldary «Aqjol» gazetin bas­qarǵany, qalam qýatymen qazaq kósemsózin kór­keıtýge úles qosqany, sońyna «Shegen» degen búr­kenshik esim­men jazylǵan kóptegen jarııalanymdar qaldyrǵany belgili.

Turar Rysqulov Túrkistan Respýblıkasyn basqaryp turǵanda bir top talapty da talantty qazaq jigitterin shetelge oqýǵa jiberedi. Solar­dyń bireýi – Ǵazymbek Birimjanov eken. Ol Germanııaǵa baryp, Berlın ýnıversıtetiniń aýyl sharýashy­lyǵy fakýltetine túsedi. Oqýyn biti­rip, elge qyzmet etemin dep qaıtyp kele jat­qanda, 1928 jyly Máskeýde ustalyp, Aq teńiz kanaly qury­lysyna on jylǵa jer aýdarylady. Ǵazym­bektiń aıdaý merzimi áli aıaqtalmaǵan kezde, 1937 jylǵy 9 qazanda qaıta tutqyndalýyna jáne Joǵarǵy Sot Áskerı alqasynyń úkimimen atý jazasyna ushyraýyna Alashorda sapyndaǵy qaıratkerlik qyzmetimen qatar, joǵary bilimdi bolǵany hám burynǵy Túrkistan Respýblıkasy basshyly­­ǵy­­nyń shetelge oqýǵa jibergeni de belgili bir shamada áser etken sekildi.

Jalpy Máskeýde 1937-1941 jyldary atyl­ǵan adamdardyń eń kóp kómilgen jeri – «Býtovo» jáne «Kommýnarka» polıgony ekeni qujattar arqyly tolyq dáleldengen. Munda adamdardy atý men ólikterdi jerleý 1938 jyldyń qazan aıynyń ortasyna deıin úzdiksiz ári júıeli túrde júrgi­­zilipti. 1939 jyly biren-saran adam ǵana jerlenipti, al 1940 jyly jerlengender týraly múlde málimet joq. Onyń esesine, soǵys bastalǵannan keıin, 1941 jylǵy 27, 28 jáne 30 shilde kúnderi 513 adam atylǵan, 16 qazanda taǵy da 220 adam atylypty. «Kommýnarka» qabirleri jatqan aýmaq soǵys jyldary qaraýsyz qalyp, soǵys bitkennen keıin qaıtadan kúzetiletin arnaýly nysanǵa aınalady. Reseıdiń Federaldyq qaýipsizdik qyzmeti atalǵan nysandy 1999 jyly ǵana Orys pravoslavıe shirkeýiniń qaraýyna berdi.

…Dańǵyl joldyń burylysyna jete bere, úlken qalqandy jarnamanyń janyna toqtap, kólikten tústik. Kórinip turǵan «Kommýnarkaǵa» qaraı qalyń aǵash qorshaǵan orman jolymen jaıaý barýdy uıǵardyq. Bul qudyretke qalaı tań qalmassyz: osylaı qaraı nıet qylyp, qala shetine shyǵa bergenimizde, aıaqastynan jeldetip, japa­laqtap qar jaýǵan. Qystyń alǵashqy qary qarsy aldymyzdan soqqan jelmen qabattasyp, qabirli aýyldyń qaqpasyna jetkenimizshe qoıyn-qonyshty toltyryp tastady. Al syrttan qońyraý shalyp, jónimizdi aıtqan soń ashylǵan «Kommý­narkanyń» qaqpaly esiginen ishke qaraı ótkeni­mizde, qar da toqtady, jel de basyldy! Arys­tarymyzdyń asyl súıekteri alystan izdeýshi kelgenin, artta qalǵan atamekennen jetken bir ýys topyraqtyń ózderin qoınyna alǵan qara jerge kóp uzamaı qosylatynyn sezip jatyr-aý dep oıladyq…

Bylaı bolǵan edi: Shymkenttegi «Aıǵaq» telekompanııasynyń prezıdenti Dýlat Ábish myrza bizben habarlasyp, úsh arystyń (Turar, Sultanbek, Názir) ońtústik óńirindegi týǵan jerinen topyraq aldyrǵanyn, Máskeýge baryp, bir ýys topyraqty «Kommýnarka» zıratyndaǵy sol azamattardyń asyl súıegi jatqan jerge qossaq, marqumdarǵa arnap quran baǵyshtasaq degen nıeti týraly aıtqan edi. Osy maqsatpen Máskeýge kelgen ońtústikqazaqstandyqtardy bas­tap «Kommýnarkaǵa» barýǵa jınalyp jatqany­myzda, Reseı astanasyna Túrki akademııasynyń tapsyrmasymen belgili ǵalym, professor Dandaı Ysqaquly jáne atalmysh akademııanyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Qaıyrbek Kemeńger (Alash arystarynyń biri – Qoshke Kemeńgerovtiń neme­resi) issaparǵa kelip, oıda joqta bárimizdiń basymyz qosylyp, qazaq bop qaýymdasyp, osylaısha orys ormanynyń ortasyndaǵy qýǵyn-súrgin qurbandary kómilgen topyraqqa jetip edik.

Aq kórpe jamylǵan orman joly endi kóz jeter jerde qaraıyp kóringen úılerge qaraı bastady. Bir qabatty uzynsha úı – osy ýaqytqa deıin saqtalǵan burynǵy NKVD saıajaıy, sonyń janynan 2007 jyly turaqty jumys isteıtin pravoslavıe hramy salynypty. Izdep kelýshilerdi qar­sy alyp, qýǵyn-súrgin qurbandarynyń qabirle­rine bastap aparatyn – dinı qyzmetshiler. Bizdiń de jol bastaýshymyz – osy sanattaǵy Mıhaıl Mokeev degen jigit boldy. Mıhaıldyń aıtýynsha, tórt jaǵy túgel qorshalǵan «Kommýnarka» on segiz gektardan astam alqapty alyp jatyr. Bu­ryn bógde kózge túspeı, oqshaý jatqan «Kommý­nar­kanyń» qupııasy qaıtqan soń, kire beristegi ashyq jerge hrıstıan saltymen taǵzym etetin krest qoıylypty. Muny súıegi osynda jatqany anyq­talǵan qýǵyn-súrgin qurbandarynyń týys­qan­dary 1999 jyly ornatypty. Armanda ketken bozdaqtardyń artynda qalǵan urpaqtary sol kezden osy jerge ańyrap kele bastaǵan eken…

«Halyq jaýlarynyń» jatqan jerin eshkim bilmesin, jer betinde bular týraly belgi de qalmasyn dep uıǵarypty. Qaýipsizdik qyzmetker­leri bul jerlerge bógde jurtty jolatpaı, arnaýly nysan retinde kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap turypty. Alaıda qansha qupııa bolsa da, ashylmaı tura ma? Zertteýshiler bul qabirlerdi naq sol qupııa qyzmet ókilderiniń áńgimesine, atý jazasy jónindegi úkimdi júzege asyrý aktilerine súıenip anyqtaǵan. Mysaly, 1937-1941 jyldary adam atýmen NKVD qyzmetkerleriniń arnaýly toby aınalysqan, atý jáne jerleý týraly saqtalǵan qujattardyń bárinde osy toptyń basshysy bolǵan komendanttyń qoly bar. Árıne komendant bastaǵan top – oryndaýshy ǵana. Oǵan úkimdi re­simdep beretin Áskerı alqa. Al Áskerı alqanyń qandaı úkimdi resimdeýge tıis ekendigi sol kezdegi keńes bıliginiń ushar basynda otyr­ǵan murtty kósem tarapynan túsip turǵan. Málim derekter men belgili jarııalanymdar solaı deıdi.

«Kommýnarkaǵa» jol ashylǵaly jaqyn-jýyq­taryn izdep kelgenderdiń bári bir-bir aǵashty ıemdenip, bireý týysynyń sýretin, bireý estelik belgisin sol qaraǵaılarǵa qaǵyp, japsyryp, árkim qolynan kelgenshe qulpytas tárizdi belgi qoıýǵa tyrysypty. Sol belgilerdi shola qarap shyq­qan­da, marqum­dar­­dyń bári­niń de dú­nıe­den ótken mez­gili 1937 ne 1938 jyl dep jazylǵanyn kórýge bolady.

Oń qanatta jarysa tizilgen úsh qaraǵaı oqshaýlaý tur eken. Bireýi alǵa qaraı umsyna ósipti. Sol ozyqtaý turǵan qaraǵaıdyń túbin qazyp, Turar Rysqulovtyń týǵan jerinen jetken topyraqty saldyq. Eki jaǵyndaǵy eki qaraǵaı­dyń túbine Názir Tórequlov pen Sultanbek Qojanovtyń kindik qany tamǵan asyl topyraq kómildi. Asyl súıekti ardaqty alash uldarynyń árqaısysynyń árýaǵyna baǵyshtap Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Tólebı aýdanynyń bas ımamy Asan Tortaev quran oqydy.

«Bul úsh qaraǵaıdyń endi ıesi bar, basqa eshkim menshiktep júrmesin, kelgen adamdarǵa osy jerge qazaqtyń úsh arysynyń týǵan jerinen ákelingen topyraq kómilgenin aıta júr» dep jol bastaýshymyz Mıhaılge eskertip jatqanymyzda, «Aldaǵy ýaqytta elden ákelip, biz de bul qa­raǵaılarǵa azamattarymyzdyń aty-jóni jaz­yl­­­­ǵan taqtaısha-belgi ornatamyz» dedi Dýlat Ábish.

Taqtaısha-belgi demekshi, bizge málim aqparat boıynsha, súıekter kómilgen tómpeshik-tóbe ústi­nen ne sonyń mańaıynan ázirge ortaq eskertkish ispetti qurylys salý jobalanbaǵan. Salynbaýy da múmkin deıdi zertteýshiler. О́ıtkeni mundaı belgi marqumdar jatqan topyraq ústine emes, «Kommýnarka» zıra­tynyń aýlasyna kire beristegi ashyq alańqaıda ornatylýy múmkin. Qazir bul jerde eki eskertkish belgi bar. Onyń birinshisin – Mońǵol eliniń úkimeti qurban bolǵan qandas­taryna arnap ornatqan. Al ekinshisi Iаkýt (Saha) Respýblıkasynyń halqy, Prezıdenti jáne Úkimeti atynan 2002 jyly ornatylǵan. Saha baýyrlar estelik belgige osy jerden topyraq buıyrǵan alty azamatynyń aty-jónin jazyp qo­ıypty. Alty adamnyń tizimin kórnekti saıası jáne memleket qaıratkeri, ómir-ǵumyry Qazaq­stanmen de baılanysty bolǵan Maksım Kırovıch Ammosov (1897-1938) bastap tur.

Armanda ketken arystaryna arnap mońǵol jáne ıakýt halqy turǵyzǵan eskertkish-belgiler jaıyna toqtalǵanda jáne qazaq, qyrǵyz tilderin ana tilindeı meńgerip, Qazaqstannyń keńestik keńis­tiktegi tarıhynda belgili bir qoltańbasyn qal­dyrǵan túbi bir týys M.K.Ammosovty tilge tıek etkende, biz Máskeýdegi «Kommýnarka» zıra­tynyń «qushaǵynda jatqan» qurbandardyń dáre­je-deńgeıin ózimizdiń ázirge belgili bes arysy­myzdyń el júregindegi eleýli esimimen, artynda qalǵan jaqsy atymen, sol zamanda atqar­ǵan laýazymdy qyzmetterimen shendestire kór­setýdi kózdedik. Jáne de Ǵazymbek Birimjanov, Oraz Isaev, Turar Rysqulov, Názir Tórequlov, Sultan­bek Qojanovtaı zamana zańǵar­larynyń qujattar arqyly izi tabylǵan máńgilik jer besigi solarmen birge ekenin bildirý nıetin alǵa tarttyq. Al qazaqtaı ulysty-urpaqty jurt, tolǵan-tolysqan el de qapııada kóz jazyp qalǵan uldarynyń esimin tasqa jazyp, qasiretti «Kommýnarka» qoınaýynda taǵzym taq­tasyn túzetin kún alys bolmas-aý degen oı sanamyzda bárinen ozyńqy tur.

Serikqalı BAIMENShE, «Egemen Qazaqstan» – Máskeýden.