TAǴDYRYM TAŃDAPTY. Nemese meniń taǵdyrymdaǵy adamdar desem sóz kórki kirip, maǵyna marhabatty bola túser me eken? Álde ekinshi úıim bolyp ketken qasıetti redaksııa shańyraǵynda oty mazdap, ushqyny mıyma shashyraǵan taǵdyr-talaıly taqyryptar ma eken? Tipti jazǵym kelip jabyǵyp, qolym júrmeı qınalǵanda kóńil aýany býǵan sáttegi shamyrqanystyń shaýjaılatqan nesibe-maqalasy ma? Jalynan ustap jalynǵandaı bop, oı tolǵaǵymen elep-ekshegende, emeýrinimen emeksitken «qyzyq dúnıeniń» tosyn tolǵaqty, taptaýrynnan tys, bitimi bólek, pishimi túıdek, aıtpaǵy eren, mańyzy beren, júrek lúpili shyǵar, bálkim?
TAǴDYRYM TAŃDAPTY. Nemese meniń taǵdyrymdaǵy adamdar desem sóz kórki kirip, maǵyna marhabatty bola túser me eken? Álde ekinshi úıim bolyp ketken qasıetti redaksııa shańyraǵynda oty mazdap, ushqyny mıyma shashyraǵan taǵdyr-talaıly taqyryptar ma eken? Tipti jazǵym kelip jabyǵyp, qolym júrmeı qınalǵanda kóńil aýany býǵan sáttegi shamyrqanystyń shaýjaılatqan nesibe-maqalasy ma? Jalynan ustap jalynǵandaı bop, oı tolǵaǵymen elep-ekshegende, emeýrinimen emeksitken «qyzyq dúnıeniń» tosyn tolǵaqty, taptaýrynnan tys, bitimi bólek, pishimi túıdek, aıtpaǵy eren, mańyzy beren, júrek lúpili shyǵar, bálkim?
Redaktor bastamasy ma, álde óz júregińniń ámiri me nemese jıi júrgenge jolyǵysatyn keıipkeriń usynǵan taqyryp pa: jazylmaǵy – qalamǵa sert! Aıtylmasa – júrekke dert! Qane…
ShERHAN MURTAZA: «Oraqty sosyn, aldymen teatr…» 1990 jyldyń 27 tamyzy. Sheraǵań meni «Sosıalıstik Qazaqstannyń» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») Torǵaı oblysy boıynsha menshikti tilshisi etip, qyzmetke qabyldady. Nusqaýynan buryn qasy qaıshylanyp, murty jybyrlaıdy. Bara sala teatrdy jazýǵa kirisýim kerek eken. Tańdanyppyn. Talmaýratyp, bir soqqy jasady: «Oraqty sosyn!..» Salym sýǵa ketip, búgile tússem kerek, tiktelýimdi ótindi. Oraqtyń naǵyz jan alyp, jan berisip jatqan qarbalas shaǵy-tyn. Alǵashqy tapsyrmanyń túri mynaý. Shyn aıtyp otyr ma ózi? Nurly janary aldamaıtyn syńaıly. О́tkir kóziniń ushqyny ókirtip jaz, qatyryp jaz deıtindeı. Meniń únsizdigimnen azdap qarsylyq, ańǵaldyq, alańdaýshylyq nyshanyn sezdi bilem, sátte jibip, oraqty kim oratynyn surady. Árıne, Adam! Dury-y-yss! Aldymen adamdy tárbıeleıik. Torǵaıyń jabylǵan tusta Jezqazǵanǵa bas saýǵalaǵan teatryńdy qaıta ashýǵa kiris. Problemasyn aıamaı tók. О́zińdi quddy egis dalasynda júrgendeı jaýapty sezin. Teatr ońalmaı, adam ońalmaıdy. Tárbıe kerek! Tárbıeli adam astyqtyń obal-saýabyn biledi. Teatr ashylyp, kórermenin jınaǵansha oraq maýsymy túgesilmeı me, osy bastyǵym ańdaýsyz talap qoıyp otyrǵannan saý ma degendeı dúdámal kúıimdi taǵy sezip qoıyp, teatr bir kúndik nemese naýqandyq emes, jyldyq, ǵasyrlyq dep, shashyrańqy oıymdy jınaqtap, qolyma ustatqandaı boldy.
Sodan… Teatrsyz oraq naýqany bitpeıtindeı oıǵa malshynyp, Torǵaıyma ushyp keleıin. Kelsem, oraq qyzǵan. Basqa tirlik qalmaǵan. Meniń oıymdy tek teatr qaýmalaǵan. Oblys basshysyna kirip, Sheraǵańnyń maqamyna salmasam da, ózimniń resmılengendegi yzǵarlanyp ketetin susymdy tejeı almaı, dókeıdiń «aldymen oraq, oraq…» degenin qulaqqa qystyrmaı, «oraq sosyn, teatr aldymen…» deı berippin ǵoı. Basshy da berispeıdi. Men de raıdan qaıtpaımyn. Aldymen teatrdy jaz degen kim deıdi ol. Sherhan Murtaza! Oblys basshysy kúrt mop-momaqan bola qaldy. Basyn ızedi. Quptady. Teatrdy jazýdyń jyryn qalaı bastaǵanyn ózi sezbeı qaldy.
Qandaı qyzyq taqyryp! Keıinnen bildim ǵoı, teatrsyz dúnıe bos eken! Árıne, oraq naýqanyn da umyt qaldyrǵan joqpyz. Qaıta, jaqsy qamtydyq desek te bolady. Teatrdy shartty uǵym retinde astarlap, meńzegen eken ǵoı bas redaktorym. «Sheraǵam-aı!» deımin áli kúnge, taqyryp izdep sarsylǵanda: «Aqylyńnan aınalyp keteıin!» Osyndaı talaptan soń taqyryp tańdaýda basty ıdeıany bólektep tanyp, kóre bilý mashyǵyn boıǵa darytqandaımyz. Máseleniń ishki astaryn qoparystyryp, eń ózektisi degen asa dilgerin noqtalaıtyn boldyq.
TOQTAR ÁÝBÁKIROV: «Mádı babamnyń «Qarqaralysyn» ǵaryshta shyrqadym!» Baıqońyr.1991 jyldyń 2 qazany. Batyr qazaq Toqtar Áýbákirov Almaty ýaqytymen 11 saǵat 59 mınótte ǵaryshqa samǵap ketti. Qazaq eli bórkin aspanǵa atyp, qýandy. «Egemenniń» basshylyǵynan: «Ádettegideı Arqalyq mańyna qonýǵa tıis qoı, óte qyraǵy bol, reportaj beresiń» degen tapsyrma tústi. Endi jatsaq-tursaq, kókke qarap eleńdeıtin boldyq. Toqtarlardyń tileýin tileımiz. Ol jalǵyz emes edi, qasynda orys pen avstrııa ǵaryshkeri bar. Buryn taqyrypty jerden izdep tabatyn basymyz, endi aspanǵa alaqtaýmen 10 qazannyń tańyn atyrǵanymyzdy baıqamaı qalǵandaı edik. Almaty mólsherimen 9 saǵat 12 mınótte Arqalyqtyń ońtústik-shyǵysyna qaraı 58 shaqyrym jerde ǵaryshkerler aman-esen qondy. Tikushaqpen jetken edik. Adam kórmegendeı, úsheýin qaýmalap aldyq. Suraqtar qardaı borady. «Mádı babamnyń «Qarqaralysyn» shyrqadym», – dep, Toqtar sharshańqy kúıin sezdirmeı, kózi kúlim qaqty. Osy kezde betin ter jýyp ketti de, óbektep júrgen arnaıy adamdar oramalmen jeńil qurǵata bastady… Biz sol ándi qazir jerde shyrqap jiberse ǵoı dep kóksep turmyz. Oǵan ál-dármeni joqtyǵyn sezdik te, ishimizden «Qarqaralyǵa» bastyq… «Atyńnan aınalaıyn Qarqaraly, Senen bult, menen qaıǵy tarqamady. Saıyńnan saıǵaq qurly saıa tappaı, Men bir jan qýǵyn kórgen Arqadaǵy»…
Nómirge reportaj berem dep, eki ıinnen dem alyp, alasuryp júrgende án mátinin jete qaýzaı almaǵandyqtan, keıin, tipti búginge shekti ýaqyttarda da, ózektegi oı órmegin tarqatpaqqa áýes edik. Sonymen, tosyn taqyryp óz jumbaǵyn birden asha qoımaıdy eken-aý.
Toqtar talǵamy nege «Qarqaralyǵa» tústi eken? Árıne, kindik qany tamǵan jeri – Qarqaraly. Oryndy-aq. Biraq ózge de syry bolýy múmkin-aý. Kóńili shermendi ǵana osyndaı ánge júginer. Nesi bar, Mádıdiń ózindik muńyn sál tarqatyp kórelikshi. Keń piship, tereń tolǵasaq, aıyp pa? Toqtar uǵymyna sáıkestendirip degendeı. Qarqaralyny qazaq eline balasaq she? Keńes kezinde basynan bult, halqynan ishteı bolsa da qaıǵy tarqamaǵany kádik. О́se kele Toqtar týǵan jerinen saıa tappaı orys jerin panalap, oqý izdep, talpynyp, mártebesi ósip, Batyr atanǵanymen de, Qarqaralysyn ańsaǵan Mádı babasyndaı, óz eline jetkenshe asyq boldy. Muratyna jetti. Qonys aýdardy. Toqtar qazir ár qazaqtyń jalǵyzy da tóresi!
Jalǵyzy dep qaldyq. Tuńǵysh ǵaryshker uǵymyn dóp basyp bergen yqylasymyz ǵoı. Sońynan ergen Talǵat Musabaevtaı ini-izbasary bar eken, dostyǵy uzaǵynan bolsyn eki alyp qazaqtyń. Kimniń birinshi, kimniń ekinshi ekendigin taǵdyr mańdaılaryna anyq etip jazǵan eken. Esh solqyldaqtyǵy joq. Muny aıtys, pikir-talas taqyryby etip alyp, ónbes daýdy órshitýdiń eshqandaı qısyny joq sekildi.
Ras, biz de redaksııa alǵash taǵdyrymyzǵa enshilegen osynaý ǵaryshkerlik taqyrybyn arakidik jańǵyrtýmen kelemiz. Kókten túsken Toqtardy jerde kórip, tildesýimiz, qandaı án aıtqanyn suraýymyz – qaı bir tilshiniń de kásiptik maqtanyshy bolar, bálkim. Sony jubanysh etemiz.
… Jeti qat aspan men jumyr jerge birdeı syıly Toqtar baýyrymyz týraly «Egemenniń» betinen tuńǵysh ret qazaq elinen súıinshi suraǵan maqalamdy, áli kúnge maqtan etemin! Jáne de sondaı juldyzdy taqyryp tolassyz tolǵandyryp júredi eken.
LEONID TELIаTNIKOV: «Chernobyl atom-elektr stansasyndaǵy apatta qazaqstandyq órt sóndirýshilerdiń ójettigin alǵashqy aıqasta-aq dáleldedik!» Bir taqyryp bolady eken, qalam terbegesin, biraz ýaqyt joǵalyp ketip, oılamaǵan jerde qaıta tabysatyn. Sonyń jaıyn aıtyp bereıin endi. 1986 jylǵy Chernobyl apatynda qostanaılyq Leonıd órt sóndirýshiler jasaǵyn bastap, asqan erlik kórsetkeni úshin keıin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Kúzge salym Qostanaıǵa kelgende kezdestik. Oblystyq gazettiń tapsyrmasymen ocherk jazdyq. Ol týyndy eselenip, «Chernobyl qaharmany» degen derekti hıkaıat bolyp, 1989 jyly baspadan shyqty. Sóıtip, bul taqyrybymyz birte-birte saıabyrsyǵan-tyn.
1996 jylǵy sáýir basynda «Egemennen» tapsyrma aldym. Chernobyl apatynyń on jyldyǵyna baılanysty Telıatnıkovtyń qazirgi jaǵdaıymen eldi tanystyrýym kerek eken. Ony Kıevten telefon arqyly izdep taptym da, «Atom ajal aıdahary ma?» degen maqala (13.06.1996 j.) bastyrdym. Ataqty órt sóndirýshiniń densaýlyǵy máz emes eken. Atom sózin jıirkenishpen qusalanyp, demigip aıtady. On jyl buryn kórgenimde shashy jıdip túsip, quıqasy taqyrlanyp qalǵany kóz aldyma kele qaldy… Atomǵa laǵnet!
Laǵnet deımiz ǵoı. Qajettiligi eskerilip, elimizde de atom stansasyn salýǵa umtylys bolyp jatqanynan habardarmyz. Túbi ne bolady?
Múltiksiz istep turǵan Chernobyldiki de bir mezette álemdi ábigerge saldy emes pe? Zardaby áli zapyran jutqyzýda. Myńdaǵan qazaqstandyq apatty alastaýǵa qatysyp, radıasııaǵa ýlandy. Deni osy jegiqurttan kóz jumdy. Tiri júrgenderiniń hali múshkil. Páter, qarjylaı kómek, dári-dármektik demeý jaǵy tapshy. Emdeý-saýyqtyrýǵa da zárý. Zeınetaqysy da mardymsyz.
Chernobyldikterdiń qabaǵyndaǵy osyndaı kirbińdi kórgende redaksııa taýyp bergen bul taqyrypty udaıy indetip jazǵyń kelip ketedi. Júrekke kúsh tússe de, qalam degen qara ógiziń moıynyn aǵash qamytqa qaımyqpaı tosa beredi.
… Keıbir taqyryptyń sanany qyrǵyshpen qyrǵandaı etip, saı-súıegińdi syrqyratatyny bar eken. Jornalshy jany qandaı qıyndyqqa da kóngen ǵoı. Osyndaı artyqshylyǵyna onyń ózinshe qopańdap qoıatynyn qaıtersiń?! Qyzyq!
MIRJAQYP DÝLATOV: «Jaza gór topyraqty elden Alla!» Taqyryp deýge keler me eken? Bul mıssııany oryndaýǵa tıisti arnaýly ekspedısııaǵa qatysýdy torǵaılyq tilshisine «Egemen» Almatydan nusqaý berdi. Qatystyq. Eńký-eńký jer shaldyq. 1992 jylǵy 1-18 qyrkúıek aralyǵynda Karelııadan M.Dýlatovtyń múrdesi eline jetkizilip, jer qoınyna qaıta tabys etildi. Jangeldın aýdanynyń Bıdaıyq keńsharynda kesenesi turǵyzylyp, murajaıy ashyldy.
Gazetim usynǵan bul kıeli taqyrypqa áli núkte qoıylmaı keledi. Gúlnár Mirjaqypqyzyn qatystyra otyryp, biraz rýhanı máseleler sheshimin tabýda. Apaı eki tomdyq kitap shyǵardy, keıin «Alashtyń sónbes juldyzdary» estelikter jınaǵynyń tusaýyn 95 jasqa tolǵanda kesti. Bárinde de ákesine qatysty sóz órbıdi. Biz de kitap bastyrdyq. Nar qaıysyp kóteretin taqyryp bolǵan soń, ýaqyt ótken saıyn ózge de qalamgerlerge salmaq bólinip túsýde. Báriniń de Mirjaqyp aldyndaǵy paryz ben mindetke adaldyq turǵysynan qaraıtyny qýantady.
Mirjaqyptyń qaıyra jerlenýine kúdikpen qarap, ol ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Mońǵolııada qaıtys boldy dep, esh qısynsyz baıbalam salýshylarǵa negizdi tosqaýyl qoıylǵanyn aıtqanymyz abzal. Maqala avtory keshirim surap tynǵanymen, onyń keıbir táýelsiz telearnalarda ózgeshe saıraıtynyn baıqap qalyp ta júrmiz. Bul ne sonda? Betaldy pikir aıtýǵa bola ma eken? Sondaı beıpil aýyzdarǵa soqqy berý – taqyryptyń jalǵasyna jatpaǵanda qaıtedi? Bul bir jaǵynan ulttyq múddeni qyzǵyshtaı qorýdyń tóte joly ispetti ǵoı.
Qazir Bıdaıyq aýylynyń hali onsha emes. Otyz shaqty otbasy qaldy. Byltyrǵy oqý jylynda oqýshy sany múlde azdyqtan mektepti jabý máselesi kún tártibine qoıyldy. Nebary – 19 balanyń 9 synypqa qalaı bólinerin oılaı berińiz. Eshkimge ókpe joq edi. Bılik mektepti qaldyrdy. Qaldyrmaǵanda, aýyl ydyrap keter edi. Sonda jurtta sostıyp Mirjaqyp kesenesi men murajaıy qalar edi. Túbi solaı bolatyn shyǵar? Kezinde alash arysynyń múrdesin kindik qany tamǵan jeri Qyzbelge nemese aýdan ortalyǵy Torǵaı selosyna tabystaý jóninde aıtylyp, jazylǵan. Sanaspaǵandyqtyń kesiri. Endigi nátıjesi jan kúızeltedi.
Keseneniń bir múıisi qaq aıyrylyp, qulaǵaly turǵanyn qostanaılyq ártister «Mirjaqyp» spektaklin oblys kúnderine oraılastyryp Astanada sátti qoıǵan tusta jabyǵyńqy kúımen aıtyp keldi. Mirjaqyptyń basyna ádeıi baryp minájat etken ǵoı. Murajaıy da máz emes eken, jádigerleri jyrym-jyrym, búlingen. Qysta aıaz qaryǵan nárse ońýshy ma edi. Kim kómek qolyn usynar eken?
Álgi aty dardaı qoıylymmen ártister Jangeldın, Amangeldi aýdandarynda óner kórsetipti. Sonda keıbir ákim-qaralardyń ony tamashalaýǵa qulqy bolmaǵan kórinedi. Bul selqostyq neni ańǵartady. Túsiný qıyn.
Alajazdaı Mirjaqyptyń týǵan aýyly Qyzbel halqy Qońyraýly ózeninen aldymen qurttaǵan, keıin qyzyl irińdi sý iship otyrdy. Bul turǵysynda «Egemenniń» áldeneshe ret qaqqan dabylyna aýdan, oblys bıligi qyńq demedi. Mundaı enjarlyqqa jol bolsyn.
Bir nársege kózimiz jetkendeı. Mirjaqypqa qatysty taqyryp ýaqyt kerýenine ulasyp, jalǵasa beretin sekildi. О́ıtkeni, oıanýymyz ben oılanýymyz qabyspaı jatqandaı-aý! Osy eki ortada bezek qaǵyp, tilshi júrmegende qaıtedi? Namys jyrtýǵa jaralǵan jornalshynyń basqa amaly joq qoı.
SYRBAI MÁÝLENOV: «Men de ózińdeı menshikti tilshi kezimde redaksııaǵa hat jóneltemin dep júrip, qasqyrǵa jem bola jazdaǵanmyn». Syraǵańmen de jete tanystyrǵan «Egemenim» edi. Torǵaıda tilshi bolmasam, kúndeı kúrkiregen adýyndy da, jan ıirimin saf samalymen jańǵyrtatyn syrshyl da, tabıǵatshyl aqynnyń mańaıyna etene jaqyndasa alar ma edim, bálkim. 1992 jyldyń shilde aıynda Syraǵań 70 jasyn toılaýǵa Torǵaıǵa keldi. Arqalyqtan qarsy alyp, eldi aralattyq. Sonda bite qaınasyp ketkendeı boldyq. Árıne, tilshilik tapsyrmam da bultıyp búıregimde júredi. Mereıtoıdyń meıirimdi shaqtaryn áýelgide habar-osharmen, keıin mol pishimmen oqyrmandarymyzǵa jetkizgenbiz.
Syraǵańnyń mańaıyna juǵysý qıyn ba desem, taıaz oılappyn ǵoı. Kóńil raıy tússe, naǵyz ejil-qojyldyń adamy eken. Júregi eljirep, botasyn aımalaǵan arýanadaı janarynan shýaq tógilip, baýyryna basyp, jalpaq alaqanymen jaýyrynyńnan qaǵyp-qaǵyp qoıady. Bul yqylasyna máz bolyp, balasyndaı erkelegiń kelip ketedi. О́zi de erkeletkisi kelip otyr eken: «Bilesiń be, men senimen gazettespin ǵoı», – dep erkin áńgimege shaqyrdy. Bilmeı she? Qostanaıdyń «Bolshevıktik jol» (qazirgi «Qostanaı tańy») gazetinde menshikti tilshi, keıin redaktordyń orynbasary bolǵan. Jymıyp, basymdy ızeımin.
«Qaıran, tilshilik ómir! – dep alyp, Syraǵań saǵymdy jyldarynan syr sýyrtpaqtaı jóneldi. – Jaıaýlap-jalpylap saparlarǵa shyǵýshy edik. Bir joly Fedorov aýdanyn qystyń kózi qyraýda at-shanamen aralap, aptalap boranmen alysqanmyn. Sóıte júrip qanshama qoıyn dápterler toltyryldy. Qyzyq ózi, qaýip-qaterdi sezinbeısiń. Kórsem, bilsem deısiń. Jazsam deısiń. Qalamsabym – avtomattan beter aıbarly sekildi. Pále-jala úrkip turatyndaı. Bir joly redaksııaǵa qalaı da materıaldy úlgertemin dep, stansaǵa jaıaý borasynda tartyp keteıin. Áýdem jer. Butaly, tobylǵyly, saı-jyraly eńis edi. Anadaıdan sur kókjaldyń sulbasy qylań ete qaldy. Bitken jerim osy shyǵar degem. Qaptaldasqan qasqyryńnyń ózi qaǵynyp, jolamaı qoısyn qasyma… Qalamsaptyń kıesi bolatynyna sol joly kózim anyq jetken. Qaltamdaǵy «qarýymdy» jalma-jan razylanyp, qysyp-qysyp qoıdym».
Osy, mine, Syraǵańnyń tilshilikten bir qyzyq syry.
Keıin, naýryzdyń tútegen maı boranynda ózim de dalada qaldym. Qarys jerdegi jylqyshy aýylyna jete almaı, dińkeledik. Jentektele soqqan qardan kóligimiz belýardan endi qaıtyp bosamaıtyndaı, batty. Tún kózge túrtkisiz. Sharasyzdan jaıaýlap tarttyq. Adamnyń boıy sýynsa, oıy da sýynady eken. Ǵaıyptan Syraǵańnyń qasqyrmen ańdysqan sáti zý etip mıyma shapshyp shyqpasyn ba? Qudaı-aý, sol qasqyr ǵoı mynaý! Baýyrlaı jyljyp, júrgizýshini tarpa bas salatyndaı. Tý syrtyndaǵy men baıqap qaldym. Serigim oppa qarmen aýyr adymdaıdy. Saq etip aýyz salar-aý degen andaǵaı sátte qol fonarymdy jaǵyp kep jibereıin. Solań etip sumpaıylynǵan birdeńe arda taıynshadaı jonynan kóz taıdyryp, qaǵys ketti…
Neni oılasań, sol keledi degen osy. Syraǵańnyń sonaý jylǵy qasqyrmen betpe-bet kelgen áńgimesi sanamnyń bir túpkirinde túlen túrtkendeı sergek jatýshy edi. Sol ǵapyldan oıanyp ketse kerek. Qasqyrǵa ákep meni de jolyqtyrypty. Aman qaldyq. Qasqyrdy qalamsaptyń kıesinen úrikken ǵoı dep, topshylaımyz.
Taqyrypqa barar joldyń keıde osylaı tym aýyrlap ketetini bar. Jylqyshynyń úıine ildaldalap jetkenbiz. Úıde 10-12 jas shamasyndaǵy jalǵyz bala. Ákesi jylqy sońynan yǵyp ketipti. Sheshesi qalaǵa bir bastyqqa taı soıyp áketipti. Ysytqan qurt kójeni soraptap otyryp, áńgime soǵaıyq. Áke – depýtat. Úıde sırek qonady. Jylqyny negizinen kómekshileri qaıyryp, baǵady. Jıi-jıi jınalysqa shapqylaıdy. Keıde alys saparlardan uzaq júrip oralady. Sheshesinde de taýsylmaıtyn sheksiz jumys. Áldekimge qazy-qarta tasýdan jalyqpaıdy. Qysqasy, qoldary uzyn. Tikushaqpen bul úıge ne qajettiń bárin tógip tastaıdy eken. Azyq-túligiń be, dúnıe-múlkiń be, talǵamaı jarylqaıdy. Úlken qalalarda úıleri kóp eken. Aǵa-apalary kóbine shetelge qydyrady. Árqaısysynda qos-qostan keremet kólik. О́ziniń oqýyn surasaq, muǵalim jaldap beripti.
Balanyń áńgimesin bas shaıqap otyryp tyńdadyq.
Jazylmaı qalatyn taqyryp ta bolady eken. Qalam júrmeı qoıdy. Birdeńeden sekemdenip, seskendik bilem… Múmkin, áke-sheshesimen tildespegendikten jazýdy qoldaı kórmegen shyǵarmyz. Áıteýir, tartpaı qoıdy. Jazamyz dep baryp, jazbaı tastadyq…
ÁZILHAN NURShAIYQOV: «Egemenniń» 90 jyldyǵy toıynyń ózinen taýsylmaıtyn talaı taqyryp sýyrtpaqtaýǵa bolady». 2009 jylǵy 23-25 jeltoqsan aralyǵynda Astanada «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 90 jyldyq toıy ótti. Gazet basshylyǵy toıǵa jan-jaqtan keletin ár tulǵaǵa derbes adam bekitip qoıdy. Meniń «menshigimde» – Ázilhan Nurshaıyqov! Al kep kiriseıin mindetime.
Aldymen áýejaıdan kútip aldym. Ázaǵam qolynda dıplomaty bar, domalanyp qasyndaǵy boıshań bir jigittiń qoltyǵyna tyǵylyp, jolaýshylardyń basy bop kóringenimen, júk alatyn jerde tosylyp qaldy. Kitaptarynsyz júrmeıtin, sony almaǵyn shamaladym. Kóp kúttirgen joq. Taǵy bir kisi qoldasyp qomaqty qapshyqty qampaıtyp alyp keldi. Zildeı. «2-3 kitabymnyń árqaısysynan 90 danadan ákelip edim. 90 jyldyqqa shashýym ǵoı», dep Ázaǵań baıǵazysyz júrmeıtin ádetiniń mánisin túsindirip jatyr.
Qonaǵymdy «Danııar» meımanhanasyna túsirdim. Odan ári toı is-sharalarynyń aıasyndaǵy baǵdarlamalarǵa baǵyna qımyldadyq. Opera teatryndaǵy saltanatty keshte Ázaǵań jazǵanyn kósiltip oqyp berdi. Mańaıynda óńkeı gazet ardagerleri turǵan-tyn. «Egemenmen» túıdeı qurdas Salamat Haıdarov atamyz, taǵy basqalar tól gazetiniń sarǵaıǵan paraqtaryndaı shıyrylǵan shejireni tarqata tústi. О́nege. О́ris. О́sken órken. Taǵylym. Toqtańyz – Taqyryp!
Zalda, Ázaǵańmen ıyqtasa otyryp, ol kisiniń keshe: «Gazet toıynyń ózi tyń taqyryptar usynady. Beıqam bolma, aınalaıyn. Jadyńa tuta bil, esti sózderdi», degen aqylyn sanamda qaıyra jańǵyrttym. Árkimniń júrekpen aıtqandaryna yqylastana túsem. Shynynda da, gazet júrip ótken san qıly soqpaqtar túgesilmeıtin maqala taqyryptary sekildi emes pe. Tek, kórkemdik súzgisinen ótkizip, jan bitire bil. Endi baıqadym, zaldan shyǵarda, qoıyn dápterime biraz jazý túrtkenimdi.
Saltanat saraıyndaǵy merekelik dastarqan talǵamdy rýhanı nárimen este qaldy. Sóılengen sózden ǵıbrat mol boldy… Muhtar, Ǵabıt, Sábıtter aǵyndap tilek qosqandaı tógiltedi. Shyrqalǵan ánnen keshegi ǵajap daýystar estilgendeı edi… Ámiredeı jeztańdaılar kómeı búlkildetkendeı ǵoı. Bıden she? Myń buralǵan qımyl qubylysynan – Sharalar tirilip túskendeı. Kúı-ańyz babalar únindeı bebeýleıdi… Dına anamyzdyń kúıine Jambyl atamyz qulaq tosypty, áne… Qaıran tirshilik: bári-bári bolǵan, jym-jylas ozǵan… Osylardy kezinde gazet nasıhattaǵan, áli de jalyqpaıdy ol paryzynan. О́tken dáýir búginge jalǵasyp jatyr ǵoı. Demek, taqyrypta tolas joq, tek ebin taýyp, ózge qyrynan jarqyrata bilgen jón. Ázaǵań bilip aıtady eken ǵoı.
Ázaǵańdy talaı keıipkerleri qonaq etpek bop, qoldaryna túsire almady. Sonyń biri bizdiń áriptesimiz Gúlzıra. Onyń ókinishin býmaly 90 kitaptyń birimen bastyq. Áıteýir, ózgelerdiń de jabyńqy qabaǵyn kitap jadyratyp jiberedi. Al Orazbek Aımaquly aqsaqaldyń shaqyrýyn amalsyzdan qabyl aldy. «Orazbek báıbishesi Aı-apa qajy ekeýi Halımanyń basyna táý etip, duǵa oqyp, keıin sıýjetti beınetaspa túsirip, zor iltıpat kórsetip edi, dám tatyp shyǵaıyq», dep yqylas tanytqan. Ázaǵań qajylar shańyraǵynan asa kóńildenip, marqaıyp attanǵan bolatyn. «Mine, taqyryp qanshama: kelini án aıtady, nemeresi taqpaqtaıdy, balalary záýlim úı salypty, qos báıterek sózimen úlgi eken», dep halyq jazýshysy tilshi paqyryńyzǵa kóp nárseni meńzegen.
Ara-arasynda Astanany aralatyp qoıamyn. Qýanyp, dedekteı jóneledi. Qolynan fototúsirgishin tastamaıdy. Esil muzyna aıaǵyn jeńil syrǵytyp turyp, Ertisti, Jaıyqty, t.b. ózenderdi eske aldy. Abaı, Jambyl, Baýyrjan, Álııa eskertkishterine taǵzym etip: «Shirkin-aı, meniń Mánshúgimmen qatar turar ma edi. Shyǵystyń qos juldyzyn ajyratýǵa bolmaıdy ǵoı», dep áldenege renish bildirdi. О́kinishiniń ózinen taqyryptar qozdap jatqandaı. Ras-aý!
Ázaǵańdy qaıda aparsam da – aldymda taqyryp órip júretindeı eles paıda boldy boıymda. Bastapqy bir sóziniń qýaty qandaı! Shynynda da «Egemen» toıy – taqyryp taýyp berip, baıyta túsetin tuma bulaq kózindeı ekenine kózim jetti.
Ázaǵańdy qoltyqtap júrip, taqyryp ataýlydan jem jegendeı kúı keshkenimdi endi sezip otyrmyn. Ázaǵańnyń ózi de – taqyryp tylsymy eken!
QALAMYM JAZYPTY. Iá, taqyryp saıly bolsa – qalam maıly bolady eken. Tapqanyńdy qyzǵyshtaı qoryp, oqyrman kádesine jaratýdyń ózi, ǵanıbet qoı. Taqyryptyń da talan, talaıy bar: bireýge jaǵarsyń, endi birine jaqpassyń. Ilip jazǵandy kim jaqtyrady. Erin baýyryna alyp týlaıtyndary da kezdesedi. Maqaladan óz beınesin kórip, ishi sezgen soń sóıtedi de. Bola bersin. Tilshi shyndyq jaǵynda. Solaı qalyptasqan. Eshkimniń kóńiline qaramaıdy. Tez qasynda qısyq aǵash jatpaıdy. Táýelsizdikke qaltqysyz qyzmettiń altyn tini osy bolsa kerek.
Taqyryp taıaz bolsa, jazǵanyń jasyq shyǵady eken. Tereń taqyryp teńizdeı týlaıdy. Ýaqytpen jarysa zýlaıdy. Tańdaýymyz túńiltpesin. Tamyr búlkilindegi taqyryptarda tolas bolmasyn. Jazar kóbeısin!
Qaısar ÁLIM.