Dinı dińgek

Hanafı mázhaby bolǵanda…

Qazaqstan Respýblıkasynyń «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańy qabyldanyp, kóp jyldan beri kóńildi kúpti etip júrgen dinı baǵyt máselesi naqtylandy deýge bolady. Zańnyń kirispesinde «Osy Zań, Hanafı baǵytyndaǵy Islamnyń, ha­lyq­tyń mádenıetiniń damýy men rýhanı ómirindegi tarıhı rólin tanıdy», dep atap ótilýi óte quptarlyq jáıt. Osyǵan oraı, dinı-rýhanı ta­rıhymyzǵa úńilsek, Túrkistan-Turandy birtutas ulys esebinde qarasaq, Maýerennahrǵa Islam dini sol VII ǵasyrda, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) ómirden óter-ótpes zamanda kelgen. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) kókesi, Abbastyń balasy Hýsam hazret Samarqanǵa kelip ómir súrip, ıslam dinin saf kúıinde jaıǵan.

Hanafı mázhaby bolǵanda…

Qazaqstan Respýblıkasynyń «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańy qabyldanyp, kóp jyldan beri kóńildi kúpti etip júrgen dinı baǵyt máselesi naqtylandy deýge bolady. Zańnyń kirispesinde «Osy Zań, Hanafı baǵytyndaǵy Islamnyń, ha­lyq­tyń mádenıetiniń damýy men rýhanı ómirindegi tarıhı rólin tanıdy», dep atap ótilýi óte quptarlyq jáıt. Osyǵan oraı, dinı-rýhanı ta­rıhymyzǵa úńilsek, Túrkistan-Turandy birtutas ulys esebinde qarasaq, Maýerennahrǵa Islam dini sol VII ǵasyrda, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) ómirden óter-ótpes zamanda kelgen. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) kókesi, Abbastyń balasy Hýsam hazret Samarqanǵa kelip ómir súrip, ıslam dinin saf kúıinde jaıǵan. Sahaba Hýsam bın Abbastyń kesenesi Samarqandaǵy Shahı Zında qabiris­tany mańynda tur. Sol bastama­lardyń nátıjesinde qazaq-arab áskerleri birlesip, 751 jyly Talas soǵysynda basqynshy qara qytaıdy talqandap, elden qýyp shyǵyp, qazaq dalasyna qaıtyp bettemeıtindeı etip jibergen. Tabıǵın bolyp esepteletin Imam Aǵzam Ábý Hanıfa hazret VIII ǵasyrda sharıǵat jazyp, Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) sún­ne­tin, jolyn, amal-ǵıbadat mázhaby etip qalyptastyrǵan bolsa, sol Hanafı mázhabyn ustanǵan Imam Matýrıdı (894-945 j.j.) aqıda-senim mázhabyn qalyptastyryp, kitap jazyp, túrki dúnıesine jaıdy, kese­nesi Samarqan qalasynda. Mundaǵy ataqty hadısshi Imam Býharı bolsa, Otyrardan ǵalym-ǵulama Ábýnasyr Ál-Farabı shyqqany barshaǵa aıan.

HII ǵasyrda Iýsýf Hamadanı hazret Buharaǵa kelip, Qoja Ahmet Iаsaýı men Ábdihalyq Ǵıjdýanıdy oqytyp, jan-jaqty jetildirip, ǵalym-múrshıd dáreje­sine jetkizdi. XIV ǵasyrda, bul ǵulama­lardyń ahlaǵyn, tasaýýfyn Bahaýıddın Shah Nahshybandı hazret jalǵastyrdy. Qazaq dalasynan shyqqan batyr Jalańtós Bahadúr XVII ǵasyrda Samarqanda han bolyp, qyryq jyldaı basqaryp, «Shırdor» jáne «Qara tıllá» degen ataqty eki úlken medrese saldyrǵan, búgingi kúnde IýNESKO-nyń qaraýyndaǵy «Regıstan» alańy qalanyń sánin keltirip tur.

XVIII ǵasyrdaǵy tóbe bılerimiz – Tóle bıdiń (Qarlyǵash áýlıe) kesenesi Tashkent qalasynyń qaq ortasynda bolsa, Áıteke bıdiń kesenesi Naýaı oblysyndaǵy Nuratada, al Qazybek bı Túrkistanda jerlengen. Demek, din jaǵdaıynda Túrkistan men Buhara óńirleri eshýaqytta bólinbegen. Maýerennahr ǵalymdary ıslamnyń «Áhlı súnnet ýál jamaǵat» jolyn jańǵyrtyp, Hanafı mektebin udaıy damytyp otyr­ǵany baıqalady.

О́tken jyly bir top qazaqstandyq Ystambulda bolyp, Qoja Ahmet Iаsaýıge arnalǵan halyqaralyq sımpozıýmǵa qatystyq. Odan shyqqan soń, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynan kelgen, Ystam­buldaǵy Hanafı baǵytyndaǵy medreseni bitirgen, túrikshe biletin eki jigitti áńgimege tarttyq. «Sender Qazaqstan týraly ne bilesińder?» degen suraǵymyzǵa, «Sizderdiń elderińizde kóp áýlıe, ǵalym-múrshıdter bolǵan» dep jaýap berdi. Bul suhbattan bizdiń ańǵarǵanymyz – Hanafı mázhabyn ustanatyn alys sheteldikterdiń, bizdiń Túrkistan ólkesinde, Maýerennahr topyraǵynda ǵalym-múrshıdterdiń, ıslam dini ǵulamalarynyń kóptigine qyzyǵa qaraıtyndyǵy, ári qurmetteıtindigi. Paı­ǵam­barymyz (s.ǵ.s) bir hadısinde: «Meniń ajam (arab emes) úmbetterim, bilim jul­dyzda bolsa da alady» degen. Sol aıtqan úmbetteri maýerennahrlyq ǵalymdar degen rıýaıat ta bar.

Islam dini osylaısha bizge, bizdiń to­pyraqqa sátimen jetip, zor násip bolǵan. Bizdiń ulttyq salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpy­myz ıslamda orta joldy ustanatyn, osy Hanafı baǵytymen astasyp qalyptasqan. Sondyqtan da, jańa Zańda Hanafı baǵy­tyndaǵy ıslamnyń halqymyzdyń rýhanı ómirindegi tarıhı rólin atap kórsetýi óte mańyzdy másele dep túsinýimiz kerek. Endi budan bylaı jastardyń arasynda, qazaq qoǵamynda «Men ıslamnyń qaı baǵytyn ustanýym kerek?» degen másele qozǵalyp, talas-tartys týyndamaýy kerek.

Zańdaǵy 1-taraýdyń 3-babynyń 6,8-tar­maqtarynda: «Árkim dinı nanymdy usta­nýǵa, ony taratýǵa quqyly», sondaı aq, «Ata-analar balalaryn óz dinı-na­nym­dary­na sáıkes tárbıeleýine, eger zań buzylmasa, memleket aralas­paıdy», dep kórsetilgen. Osyǵan oraı, ár qazaq óz balasyn Hanafı baǵytyndaǵy ıslamnyń aıasynda tárbıeleýine, senim men amal-ǵıbadatqa baýlýyna asa kóńil bólýi kerek. Jalpy balalarǵa dinı tárbıe berýde birinshi jaýapty ata-ana bolyp esepteledi. Sol úshin de, ár ata-ana eń bolmasa, keleshek urpaǵy úshin óziniń dinı saýatyn jetildirip, turaqty jumys isteıtin meshit-medrese, Quran úıretetin kýrstarmen baılanysta bolyp, rýhanı jaǵynan balasy­nyń Hanafı mázhabymen saýat ashýyna yqpal jasaǵany abzal-aq.

Qoǵamda kezdesetin máseleniń biri, Zańdaǵy 1-taraýdyń 3-baby­nyń 12-tarmaǵyndaǵy: «Azamat­tardyń ımandylyǵyna nuqsan keltirýge jol berilmeıdi», dep atap ótilýi. Rasynda, ımandylyq adamǵa eń kerek ıslamnyń birinshi sharty. Adamnyń júregindegi senimdi bir Alla ǵana oqı alady. Sol sebepti, qoǵamda keıbir namazhan jastardyń namaz oqymaı­tyn qurbylaryna «kápir» dep, bolmasa árýaqty syılap, sóz aıta bastasa «shırk» dep jeńil aıta salýy jaramaıdy. Musyl­manǵa «kápir» ne «shırk» degen adam ózi jala japqandyǵy úshin «shırkke» aınalyp ketýi ábden múmkin. Jalpy bul sózderdi paıdalanýǵa bolmaıdy. «Júreginde tary­nyń úlkenindeı ımany bolǵan musylman jánnattyq bolady» degen hadıs sóz bar. Iman máselesinde musylmandar birdeı bolady, tek ımannyń sapasy jóninen bireýdiń ımany myqtylaý, al bireýdiń ımany álsizdeý bolýy múmkin, degenmen de ol musylman bolyp qalady. Sondyqtan da azamattardyń ımandylyǵyna nuqsan kel­tirýge, kúdikpen qarap, artyq sóz aıtýǵa esh bolmaıdy.

Endigi jerde osy jańa Zańnyń aıasynda basqa dindegilerge toleranttyqpen qarap, memleketimizdiń negizgi quraýshysy, jaýapty halyq bola otyryp, tól dinimizdi bir ǵana Hanafı baǵytynda ustanyp, jańǵyr­typ, tas túıin bola bilsek, bul eldigimizdi kórsetedi, munan ult ókilderine esh zııan kelmeıtini haq. Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz tek Ortalyq Azııa emes, ýaqytysynda Túrkııa, Kavkaz, Aýǵanstan, Úndistanǵa deıin arnaıy daıyndalǵan ustazdar jibe­rip, Hanafı baǵytyn qalyptastyr­ǵandyǵy aıǵaq bolyp otyr. Iаǵnı, bizdiń hal­qymyzǵa Hanafıden basqa jol izdeý, din izdeý bolmysymyzǵa jat bolyp esep­teletinin esten shyǵarmaǵanymyz abzal.

Respýblıkalyq «Qazaq tili» qoǵamy­nyń prezıdenti, akademık О́mirzaq Aıtbaı aǵamyzdyń 2009 jyly Almatyda ótken «Imam Aǵzamnyń ónegeli ómiri» atty ha­lyq­aralyq konferensııada «Qudaıǵa shúkir, qazaq halqy qazir óte saýatty, endi dinı jaǵynan tereń saýatty bolýy kerek» dep aıtqan sózi zamanymyzdyń, qoǵamy­myz­dyń rýhanı muqtajdyǵyna dóp kelýde deýge bolady.

Qazaqstan musylmandary Dinı Bas­qarmasy shyǵarǵan Erejege (31.08.2006) saı, elimiz boıynsha barlyq meshitterdiń ımamdary tek Hanafı mázhabyn ustanyp qana qyzmet atqarýlary mindettelgen. Solaı bolyp ta keledi. Osyǵan oraı «Bir ult, bir din, bir mázhab» degen qaǵıda usyny­lyp, halyqtyń dinı ustanymyn naqtylap otyr. Osy aıtylǵandar búgingi tańda jańa Zańda kórsetilgen Hanafı baǵytymen astasyp, jastarymyz dinı saýatty bolyp, salamatty ómir saltyn qurýyna molynan jol ashatyny daýsyz aqıqat.

Halqymyzdyń mádenı damýy, rýhanı ómiriniń jańǵyrýy táýelsizdiktiń arqasyn­da, sondaı-aq, Elbasymyzdyń sarabdal saıasatynyń nátıjesi dep túsinemiz.

Amangeldi ESEI, respýblıkalyq qaıyrymdylyq mekemeler dırektorlary keńesiniń tóraǵasy, dintanýshy.