Men, Jambyl babamyz aıtpaqshy, osy kúni «kópti kórgen kóneniń» birimin. Qolyma qalam alyp, aǵaıynǵa aıtqym kelgeni Eslám Báýkenov degen aǵamyzdyń ónegeli taǵdyry edi. Osyndaı azamattardyń arqasynda eldiń irgesi berik bolyp, shańyraǵy shaıqalmaı turdy. Sondyqtan, qaı kez bolsa da, olardyń ómiri men isi jastarǵa orasan úlgi.
Eslám aǵany jastaıynan bilemin. Ol Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy qazirgi Esil aýdany Qaraaǵash aýyldyq okrýgynyń aýmaǵynda bolǵan Alybaı eldi mekeninde týyp-ósken. 1936 jyly osy mańda «1 Maı» kolhozy qurylǵanda 21 jastaǵy Eslámdi aýyldastary onyń tóraǵasy etip saılaıdy. Qyzyljardaǵy 10 jyldyq qazaq mektebiniń 7 klasyn ǵana bitirgen jas sóıtip 30 úıli aýyldyń aǵasy bolyp, eńbek etýge kirisedi.
Men, Jambyl babamyz aıtpaqshy, osy kúni «kópti kórgen kóneniń» birimin. Qolyma qalam alyp, aǵaıynǵa aıtqym kelgeni Eslám Báýkenov degen aǵamyzdyń ónegeli taǵdyry edi. Osyndaı azamattardyń arqasynda eldiń irgesi berik bolyp, shańyraǵy shaıqalmaı turdy. Sondyqtan, qaı kez bolsa da, olardyń ómiri men isi jastarǵa orasan úlgi.
Eslám aǵany jastaıynan bilemin. Ol Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy qazirgi Esil aýdany Qaraaǵash aýyldyq okrýgynyń aýmaǵynda bolǵan Alybaı eldi mekeninde týyp-ósken. 1936 jyly osy mańda «1 Maı» kolhozy qurylǵanda 21 jastaǵy Eslámdi aýyldastary onyń tóraǵasy etip saılaıdy. Qyzyljardaǵy 10 jyldyq qazaq mektebiniń 7 klasyn ǵana bitirgen jas sóıtip 30 úıli aýyldyń aǵasy bolyp, eńbek etýge kirisedi.
Aýyldastary onyń jas ta bolsa bas bolýǵa laıyq baısaldy, kisilik pen kishilikti qatar ustaǵan ustamdy da tabandy minezin baǵalap, ózderine basshy etken edi. Kópti kórgen jerlesteri qatelespepti, Eslám kóp uzamaı kolhozdyń jumysyn urshyqsha úıirip, al aǵaıyndy tatýlyq pen birlikke jumyldyryp, jalyndap júre beredi.
Bul aýyldyń turǵan jeri kókoraı shalǵyndy, aq qaıyńdy ormany syńsyp turǵan tamasha tabıǵat aıasynda boldy. Jeri túgin tartsa maıy shyǵatyn qunarly, qara topyraqty bolatyn. Sýy móp-móldir Jartybaı kóli de aýyldyń irgesinde tolqyp jatatyn.
Aýyl adamdarynyń birligi, uıymshyldyǵy da keremet edi. Eńbekte talmaı, birin-biri qoldap, aıanbaıtyn. Sonyń arqasynda shyǵar, osynaý shaǵyn aýyldan artynan eki birdeı Eńbek Eri shyqty. Onyń biri Eslám Báýkenov aǵamyzdyń ózi bolsa, ekinshisi onyń tárbıelep, eńbekke baýlyǵan inisi Moldaı Baıtósev. Olarmen tize qosyp, eńbektiń qandaıynan bolsa da bas tartpaı, kúndiz-túni tabandylyqpen eńbek etkenderdiń qatarynda Ǵ.Báýkenov, M.Kópeev, A.Saýytbaev, Q.Mustafın, B.Sháımenov, Q.Ysqaqov, B.Teltaev, M.Aıtýarov bolǵan edi. Aýylda el birligin tý etken osy aldyńǵy tolqyn aǵalar talaı urpaqqa úlgi-ónege bolyp, jastardy eńbekke baýlyp, adamgershiliktiń, qazaqy saltymyzdyń ónegeli jolyn qaldyrdy. Jastar dinnen habarsyz bolyp qalmasyn dep ony astyrtyn nasıhattaıtyn Aǵaı Áýbákirov, Júsipbek Qýanyshbaev sekildi dindarlar da bar edi.
Eslám Báýkenov kolhozǵa tóraǵa bolyp júrgende áskerge alynyp, mindetti boryshyn da atqaryp keldi. Biraq Uly Otan soǵysy bastalǵanda ony 1941 jyldyń 15 shildesinde alǵashqylardyń biri etip soǵysqa áketti. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen bar emes pe, Eslám aǵamyz batystaǵy soǵysqa bastan-aıaq qatysqanymen qoımaı, shyǵystaǵy japon mılıtarısterin de talqandap, 1946 jyly elge aman-esen kelgende qýanbaǵan adam bolmaǵan shyǵar.
Esekeń elde kóp jatpaı, kolhoz jumysyna qaıtadan bilek sybanyp kirisip ketti. 1950 jyly ony Beskól aýdanynyń «Lých Lenına» kolhozyna tóraǵa etip saılady. Bul «1 Maıdan» góri iri kolhoz bolatyn. 1953-1954 jyldary tyń ıgerý jumysy bastalǵanda ol óńdeıtin jer kólemin 700-den 3795 gektarǵa deıin jetkizdi. Eseli eńbek jyl ótken saıyn arta túsip, 1957 jyly kolhozdyń banktegi esepshotyndaǵy qarajaty 4 mln. somǵa deıin jetti. Sóıtip, «Lých Lenına» bizdiń oblystaǵy alǵashqy mıllıoner kolhozdardyń biri boldy. Osy jyly onyń quramyna kórshiles «1 Maı», «Krasnyı maıak», «Arhangelka» kolhozdaryn qosyp, ol tipti iri kolhozǵa aınaldy. Esekeńniń bedeli aýdan, oblys kóleminen asyp, respýblıkaǵa belgili bolyp jatty. 1957 jyly oǵan Eńbek Eri ataǵy berildi. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń III, IV, V shaqyrylymdarynyń depýtaty boldy.
Esekeń adamgershiliktiń aq týyn jyqpaı, ataq-abyroıǵa eshqashan mastanyp kórgen emes. Kerisinshe ol ózimen birge eńbek etken jandardyń elenýine de úlken kóńil bóletin. Moldaı Baıtósevtiń Eńbek Eri, Tilembaı Baıbosynovtyń Lenın, Oktıabr revolıýsııasy, Eńbek Qyzyl tý ordenderin jáne t.b. osyndaı úlken marapattarǵa bólenip jatqandyǵy Esekeńniń keńpeıildiginiń, ózimen birge ózgelerdiń ósýine de úlken kóńil bólgendiginiń arqasynda bolǵan edi. Ol úlken-kishige birdeı qamqorshy, aqylshy bolyp júretin. Barlyq qaýym onyń aldynan kese kóldeneń ótip kórgen emes. Aýyldastary ony kúni búginge deıin pir tutqandaı qadirlep, jaqsy qylyqtary men qaıyrymdy isterin aýyzdarynan tastamaı aıtyp otyrady. «Jaqsynyń aty ólmeıdi», degen sol áne. Byltyr artynda qalǵan urpaqtary eske alyp, as bergende qatysqan jurt Esekeńniń ózine jasaǵan jaqsylyqtaryn kúni keshegideı eske alyp, jeldeı esip aıtyp jatty. Halyqqa jasaǵan qaıyrymdylyq osylaı, ózińe qaıtpasa da urpaǵyńnyń aldynan shyǵady eken.
Eslám Báýkenov báıbishesi Bátes Nurǵalıqyzymen ekeýi 5 ul, 2 qyz tárbıelep ósirdi. Urpaǵy jaqsy atanyń atyna kir keltirmeı, táýelsiz elimizdiń erteńine aıanbaı eńbek etýde.
Esekeńniń ózi 1981 jyly 67 jasynda ómirden ótti. Ol – bizdiń aýdanymyzdyń ekonomıkasyn, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýda jan aıamaı eńbek etip, Eńbek Eri ataǵyna qol jetkizgen sanaýly jandardyń biri. Sondyqtan onyń esimin jastarǵa úlgi qylyp, ózi uzaq jyldar keńsharynyń tóraǵasy bolǵan Arhangelka selosynyń mektebine berse, nur ústine nur bolar edi.
Maǵjan RAHIMOV, zeınetker.
Soltústik Qazaqstan oblysy.