Jaz shybynsyz, jaıly boldy. Saı-sala, oı-oıpań ǵana emes, jolbarys jondy betkeıler de ylǵaldyń moldyǵynan yńyranyp jatty. Bitik ósken kók shalǵynǵa búıiri shyǵyp, meldekteı toıynǵan kókala jylqy jaryqtyq kúzge de jiligine maı jınap, qońdanyp kirdi.
Eldegi aǵaıyn nápaqasyn synyqsúıem arttyratyn Arqadaǵy soǵym maýsymynan qarajat taýyp qalamyz ba dep, eki qolyn ysqylap dámelenip otyr. Endi qaıtsin, kúndiz-túni mal sońynda júrgen soń kól-kósir, qısapsyz beınetteriniń zeınetin kórýi kerek-aq.
Baǵanyń sharyqtap turǵan jeri – oblys ortalyǵy. El kezip, qońdy, semiz ári arzan maldy izdep taýyp qalaǵa jetkizetin, sodan soń sátimen saýdalaıtyn deldaldardyń qoıǵan baǵasy jumsartyp aıtqanda, kúıip tur. Sere qazy shyǵatyn besti bıelerińizdiń baǵasy denesiniń iriligine qaraı 430-450 myń teńge tóńireginde. Árıne kez kelgen adamnyń etke qansha ańsary aýyp, tábeti shaýyp tursa da, mundaı jylqyny jalǵyz ózi jyǵyp ala almaıtyny belgili. Ilkidegi qazaqtyń «jylqynyń eti jeseń tisińe, jemeseń túsińe kiredi» dep támsil aıtatyn tusy dál osy jerge dóp keletindeı. Jylqynyń ótimdi tusy – torqaly toı, topyraqty ólim. Kókshetaýda sońǵy jyldary janazaǵa eki, áıtpese úsh jylqy soıý úrdisi etek alyp ketip edi. Satarmannyń aıtqan baǵasyn sýyryp berip, qyp-qyzyl básekege túsetin qazaqy darhandyqtyń, bálkim jalǵan namystyń ıgiligin saýdagerler kórip keldi. Ústimizdegi jyldan bastap burynǵy bar múshesin túgendep astaý-astaý et tartý Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy men jergilikti ardagerler uıymdarynyń, el aǵalarynyń atsalysýymen sap tyıylmasa da, birtindep ıkemge kele jatyr. Iаǵnı, dál burynǵydaı asta-tók ysyrapqa, beı-bereket rásýaǵa jol joq. Endigi arada etti týrap ákeledi. Sál tarata ketelik, iri jylqydan múshelegende 24 tabaq et shyqsa, týrap tabaq tartqandardyń aıtýyna qaraǵanda, bir jylqynyń eti 55-60 tabaqqa erkin jetip qalady. Baǵanyń kóterilýine sebep bolyp turǵan osy bir jaı jaılap tizgin tartty. Al ekinshisine, ıakı toı ataýlyǵa ázirge toqtam joq. Bar qazynasyn toıǵa shashýǵa jınaıtyn halyqtyń qaltasynda qarajaty bolmasa, nesıe alyp toı jasaýdan taıynbaıtyn daraqylyq sheńberi dalımasa, tarylǵan joq. Jylqynyń ótimdi jeri de osy.
Eki eli qazy erkin shyǵatyn qunan-baıtaldardyń kúıine qaraı baǵasy da árqıly. Biraq 350-360 myń teńgeden tómeni joq. Taı baǵasy da 250 myń teńgege jetip qalǵan. Tek semirtilmegen, tabynda júrgen mal ǵana arzan. Máselen, taıdy el ishinde 160-170 myń teńgege alýǵa ábden bolady. Biraq ony semirtýdiń ózi bir júk.
– Birer qarasynyń betine qarap otyrǵan aýyl turǵyndarynyń óz malyn ózderi buldap sata almaýy úlken másele, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Qanat Baltabaev, – bir jylqyny semirtý úshin keminde eki aı ýaqyt kerek. Osy ýaqyttyń ishinde iri jylqyńyz bir tonna arpa jeıdi. Bıyl jemniń baǵasy da jyldaǵyǵa qaraǵanda qymbattaý. Máselen, arpanyń bir tonnasy 40 myń teńgeden asyp jyǵylady. Bordaqyǵa baılaǵan mal jem ǵana jemeıdi ǵoı, shúıgin shóp te qajet. Tirkemesi 35-40 myń teńge. Endi osynyń bárin qossańyz, jylqy baǵasy aspandamaǵanda qaıtedi.
Et baǵasynyń qymbattaýy mal basynyń azaıýynan emes, qazir el ishinde tórt túliktiń qaramy burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda ájeptáýir kóbeıgen. Baǵa qymbattaýy eki ortadaǵy deldaldyń, ıakı alypsatarlardyń tábetiniń tym ashylyp ketýinen shyǵar. Máselen, sıyr eti oblys ortalyǵyndaǵy bazarlarda ár kelisi ortasha baǵammen alǵanda 1500-1800 teńgeniń aralyǵynda. Endi osy arada jyl on eki aıǵy beıneti aqtalmaı jatqan aýyl turǵyndarynyń nelikten kóldeneń kók attyǵa jem bolyp otyrǵandyǵyn taratyp aıta ketelik. Birinshiden, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldyń turǵyndary oblys nemese aýdan ortalyǵyna mal ónimderin ákelip sata almaıdy. Onyń birneshe sebepteri bar, aldymen qujat jınaý mashaqaty, ekinshisi, kóliktiń jaıy. Bar qıyndyqqa bel býyp kele qalsa, bazardan oryn alýdyń ózi, onyń tártibin túsinýdiń jaıy júıkesin júndeı tútedi. Osy máseleni bir izge túsirip, jónge qoıamyz dep talpynǵan Kókshetaý qalalyq ákimdigi arnaıy kommýnaldyq bazar da ashqan. Biraq sol bazarda qazir aýyldyń ańqaý qazaǵy emes, qý súıekten bir tabaq qýyrdaq shyǵaratyn saýdagerler syńsyp tur. Olar aýyl qazaǵyn keýdesinen ári ıterip, eteginen beri tartyp, bul jerge kirgizbeıdi de. О́ıtkeni qaýyp qalýynan qanaǵaty kóp, «osyǵan da shúkir» deýden jańylmaıtyn aýyldaǵy aǵaıyn bazardaǵy baǵany túsirip jiberýi de yqtımal.
Baryn baǵalap, bazarǵa shyǵara almaǵan beıqam jurt malyn qorasynan satýǵa májbúr. Jem bolatyn jeri de osy. Buryn saýdager ataýly tarazydan jeıdi deıtin, qazir tarazydan jemeıdi, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda typyrlaǵan tiri maldy qulaǵynan basyp ákelip ólsheıtin tarazy da joq. Áldeqashan metall jınaıtyndar sypyryp-sıyryp ótkizip jibergen. Endigisi kózben nobaılaý. Kún saıyn mal soıyp júrgen, qaı maldan qansha et shyǵatynyn saýdager ataýly jazbaı tanıdy. Al jylyna bir-eki ret mal satatyn aǵaıynnyń tájirıbesi kem.
– Qara maldyń etin shamamen kılosyn 1000 teńgeden tapsyramyz, bálkim odan da kem, – deıdi Sarybulaq aýylynyń turǵyny Dáýitbaı Ǵabıdenov.
– Jol jaman bolǵan soń mal alýshylar sırek keledi. Aı aralatyp keletin alyp-satarlardy kórgende, týysyńdy kórgendeı qýanasyń. Qanshaǵa alsa da sol kelgeninde tapsyryp jiberýge umtylamyz.
Aýyldaǵy aǵaıynnyń bul nıetin de túsinýge bolady. Baǵasyn qymbattatyp, buldap satamyn dep shirenip otyrýdyń ózi qyp-qyzyl shyǵyn. Semirtilgen maldyń qońyn juqartpaı, qorasynda ustap otyrýy úshin taǵy qanshama jem-shóp kerek. Onyń ústine dalanyń qasqyry men adamnyń qasqyry kózderiniń suǵyn qadap otyrǵan joq pa?
Ras, aýyl eńsesin kóterýge umtylǵan talpynys az emes. Memlekettiń talaı-talaı tıimdi baǵdarlamalary túzilip, jaqsy jańalyqtan qulaqtanǵan el qýanyp, mal basyn kóbeıtip-aq jatyr. Endigisi sol maldyń ıgiligin kórý. Ol úshin eń aldymen aýyl turǵyndary ózderiniń aq adal malyn óz baǵasyna satyp, paıdasyn ózderi kórse bolǵany. El ishindegi áleýmettik-turmystyq jaǵdaıdyń jaqsarýyna bul da bir sebep.
– Men mal baǵasy ósse qýanatyn edim. Shynyn aıtqanda, aýyl turǵyndary mal súmesimen kún kórip otyr ǵoı. Pyshaq kóteretin eki-úsh qarasyn nemese birer jylqysyn satsa, bir mıllıonǵa jýyq tabys túsedi. On eki aıǵa bólip jiberseńiz, aılyǵy 80-90 myń teńgeden shyǵyp qalmaı ma. Biraq eń ókinishtisi, soǵan qoldary jetpeı otyr, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Esenbaı Japarov, – tabys baqqandiki emes, ebin tapqandiki bolǵan soń berekesi qojyrap turǵandyǵy janyńa batady.
Demek, endigi arada oblys ortalyǵynda aýyl turǵyndarynyń jármeńkelerde, bazarlarda mal ónimderin satý joldaryn jeńildetý qajet. Arnaıy dúkender ashylsa. Sonda ǵana mal baqqan malsaq qaýymnyń óz qoldary óz aýyzdaryna jetip, masaıraıtyn kún týady.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy