Igen Hasenuly 1942 jyly Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanynda týǵan, jazýshy, dramatýrg, aýdarmashy. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin támamdaǵan. Qazaq ensıklopedııasy Bas redaksııasynda aǵa ǵylymı redaktor, redaksııa meńgerýshisi, Bas redaktordyń birinshi orynbasary, «Atamura» korporasııasynda ensıklopedııalyq basylymdar redaksııasynyń meńgerýshisi jáne korporasııa prezıdentiniń keńesshisi qyzmetterin atqardy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Igen Hasenuly 1942 jyly Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanynda týǵan, jazýshy, dramatýrg, aýdarmashy. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin támamdaǵan. Qazaq ensıklopedııasy Bas redaksııasynda aǵa ǵylymı redaktor, redaksııa meńgerýshisi, Bas redaktordyń birinshi orynbasary, «Atamura» korporasııasynda ensıklopedııalyq basylymdar redaksııasynyń meńgerýshisi jáne korporasııa prezıdentiniń keńesshisi qyzmetterin atqardy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
… Bala kúni sııaqty… Ortada dóńgelek ústel… Asataıaǵyn tizesine súıeı salǵan Atasy otyr. Aq kóılek-dambaldy. Úndemeıdi. «Keshegi tapsyrmasyn suraıyn dep kelgen eken», dep oılaıdy. Júregi tamaǵyna tyǵylyp, ishinen tez-tez qaıtalaı bastaıdy.
– Kápirmisiń? Musylmanbysyń?
– Álhámdillá, musylmanmyn.
– Musylmandyǵyńa meniń shágim bar?
– Sizdiń shágińiz bolsa, meniń shahıdim bar.
– Sháhıdiń ne dúr?
– Áshhadan láılaha, ıllalla, áshhadana muhamádún ábdúhú rasýlalla.
«Nege suraısyz, bárin jatqa bilem» degisi keledi. Atasynda ún joq. Túsi birte-birte sýyp bara jatqan sııaqty. Sálden keıin, «myna ústelge jaqynda» degendeı ıshara jasaıdy. «Atam nege renjip otyr eken». Sol júregi dúrsildegen boıy ústeldiń shetine jaqyndaıdy.
– Qanıpanyń tezegin nege urladyń?
– … Ata! Biz ony, ásheıin… – dep túsindirmek bolady. Tamaǵy qurǵap, demi bitip qalǵan. Úni shyǵar emes.
Sóıtkenshe, Atasy ǵaıyp bolady.
– Ata! Ata! Men ony… – deıdi yshqyna. Úni shyǵar emes. Yńyrsyǵan óz daýsynan oıanyp, sileıgen boıy jata berdi.
– Apyr-aı, bul ne bolǵany? Qyryq jyldan beri túsime bir kirmep edi. Oı, toba. «Qanıpanyń tezegin nege urladyń?» «Urladyń…» «Urladyń…»
Beıshara… Eki uly, oǵan qosa kúıeýi áskerden oralmaǵan. Úı-úıdi aralap, «Aqyjanym-aý», «Raqyjanym-aý» dep bozdaǵannan basqa esh kinási joq bolatyn. Keıin «Jyndy qatyn» atanyp ketti. Eldiń aıtýy – mal-jan, qora qopsysyn satyp, Almatydaǵy jalǵyz ulynyń qolyna barady. Uldyń qolynda eki jyl turyp, elge qaıtyp oralady. «Munyń ne? О́lseń sol jalǵyzdyń qolynda ólmeısiń be?» degenderge tis jaryp eshteme aıtpapty.
Sol joly…
Polýtorkanyń kóleńkesinde otyrǵan ekeýdiń áńgimesi jarasqan. Taspen bastyryp qoıǵan «Pravdanyń» ústinde qatqan bes-alty baýyrsaq, bir-eki qurt. Buıra shash, buǵy moıyndysy:
– Qaıdaǵyny qaıdan tapqansyń? Kózge tamyzatyn páleńdi áket ármen, – dep saıman salǵan qobdıdan áleýmen kúreshkeni ákeldi de, «Máskáýskııdiń» teń jarymynan astamyn bir-aq quıdy. – Al, raqmet saǵan emes, seniń balańa. Meırimannyń balasymen birge mal kezegine shyqpasa, bizge qaıdan… Dabaı… Qurtaqandaı rómkesin usyna bergen juqaltań saryǵa qaramastan buǵy moıyn buırabas áleýmen kúreshkeni bir-aq tóńkergen. Juqaltań qolyn sozǵan boıy sál aýa qarmap, ernin tıgizdi de, «Pravdanyń» ústine qaıta qoıdy.
– Jo-joq, – dep gúj etti anaý. – As ıesimen tátti. Dabaı, al!
Iá… Bóltirik ekeýi bir jartyny ortalap tastaǵanda Qanıpa kempirdiń ózi keldi. Túsiniksiz birdemelerdi sydyrta aıtyp baryp, «Raqyjanym-aý», «Aqyjanym-aý» dep bozdaǵany esinde. Sodan, sap-saý adamǵa uqsap: «Ana kóltabanda eki úıme tezek tur. Qaraǵym Satysh, men seni tanyp otyrmyn. Sony túsirip al. Sákijanyma habar aıt, meni alyp ketsin. Qanıpa atym qalyp, «jyndy qatyn» atanbaı turǵanda alyp ketsin. Qý jalǵyzǵa aýyrtpalyǵymdy túsirmeıin-aq dep edim. Myna bir naýqas jabysty. Balasy turǵanda qańǵyp óldi deıdi ǵoı jurt» degeni esinde.
– Apa, ala bereıik pe? – dep Bóltirik qýana suraǵan.
– Ala ber, qalqam. Ala ber. Alty qanat aq ordadan da bir buraý almaı ketkenderdi myna shesheń kózimen kórgen. Ala ber, shyraǵym, – dep taǵy da zaryna basyp kete barǵany tap keshegideı kóz aldyna oraldy.
Ashylyp qalǵan keýdesi muzdaǵanyn endi baıqady. Kórpeniń ter sińgen jıegi tastaı eken. Qymtana berdi de, denesi titirkenip, qaıta syryp tastady. «Ata», «Ata» dep kúbirlegen boıy, oń jambasyna aýnap tústi. «Ata, Ata, sadaǵań keteıin Atajanym». «Qanıpanyń tezegin nege urladyń» degennen basqa aıtaryń bolmaǵany ma? Álde, Qanıpa kempirdiń tezegi syltaýyń ba? Renjýlisiń ǵoı, Ata?Urpaǵyńa renjımisiń álde?»
Satysh sol jatqannan mol jatty.
– Birdeńe kórindi me, baıǵus-aý. Balalar jol júrgeli otyrǵanda, munysy ne? – degen Bátishtiń sózine de eleń etken joq. Sheshesiniń bala kezinde aıtqan áńgimesi esine qaıta oraldy. «…Atań bir kúni zikir salyp, aýyrsyn. Atań aýyrǵanda bizde jan qala ma. Tamaqtan aýyrdy deýge, qısyn joq. Mal saýatyn shelektiń ózin bólek ustap, betine aq dáke keremiz. Dáretsiz kirmeımiz, tamaq istegende de sol, taza júremiz. Atań aýyrǵanda jalǵyz biz emes, búkil aýyl dúrligedi. Qoıshy, úsh kún nár tatpaı, zikir salǵan adamda qandaı qýat qalady. Ábden qarlyǵyp, ysyldaǵan sekildi me. Biz syrttan tyńdaǵanymyz bolmasa, úıge kirý degen joq. Kókeńniń (Satysh ákesin «kóke» deıtin) ózi de ondaı kezde kire almaıdy. Sál saıabyrlady-aý degende, syrtqa alyp shyǵyp, dáretin alǵyzady. Tynystar-tynystamastan qaıtadan aqyryp, zikir sala bastaıdy. Jan shúberekke túıildi. Kókeń menen ne tamaq bergenimdi túgel surap shyqty. Syrttan kelgen dám, bóten et degen bolǵan emes. Burynǵy iship otyrǵan tamaǵy. Tamaq degende, jóndi tamaǵy da joq. Tıip-qashyp, qorek alǵany bolmasa, qomaǵaılanyp tamaq jegenin kórgen emespin.
Qudyqqa birdeńe tústi me, dep ony da arshydy. О́li topyraǵyna deıin tóktirip, amaldary taýsyldy. Tamaq taza, sý taza. Kókeń shaı iship otyrǵanda: «Atam qaljyrap barady, ana pále qaıta aınalyp soǵyp júrmese» dep ýaıymdaı bastasyn. Onysy, Atań jalǵyz jol júrip kele jatyp, ot jaǵyp otyrǵan ana pálelerge tap bolady. Sodan aqyryp, qamshynyń astyna alǵanda, álgi páleler minip kele jatqan bıesiniń astyna tyǵylyp, bıeni kóterip ketipti. Sol páleler, «seksenge kelip, selkildegenińde bir soǵarmyz», «toqsanǵa kelip toryqqanyńda bir soǵarmyz» dep ǵaıyp bolypty. Kókeńniń sol páleler erte kelip qalǵan joq pa eken degen qorqynyshy da bar edi. Ol kezde Atań alpystyń o jaq, bu jaǵynda bolatyn.
Kókeń kenet «úıdi jyq» desin. «Oıbaı-aý kelgenimizge…» deı berip edim. «Atamnyń úıin aıtyp otyrmyn. Basqa bir tazalaý jerge tigemiz. Eski jurt, álde qorym ba, birdeńe boldy. Áıtpese, neden?» – dedi. Úıdi jyǵyp, basqa jerge tiktik. Sodan ne deısiń ǵoı? Atańnyń astyna úsh qabat quraq kórpe tóseıtinbiz. Sol quraq kórpeniń astynan, shúberekke túıgen aqsha shyqsyn. Oı toba, úsh-tórt kún buryn, Atańa emdelýge bir beıbaq kelgen bolatyn. Ol jaǵynda meniń sharýam joq. Emdelýge kelgender Atańnyń eshteńe almaıtynyn onsyz da biletin. Dáreti bolýyn Kókeń eskertetin. Sóıtsek, Atańdy aýyrtyp júrgen jańaǵy kórpeshesiniń astyndaǵy shúberekke túıilgen aqsha eken.
– Apa, sonda Atam eshkimnen eshteńe alǵan joq pa? – dep Satysh senbeıtin.
– Aldy, – deıtin Apasy.
Satysh «solaı shyǵar», dep jeńiske jetkendeı bolyp qalatyn.
«…Bir kúni, Atań otyrǵan úıdi sypyryp-sıyryp tazarta bastadyq. Bir ǵaryptyń jolǵa shyqqanyn Kókeńe aıtypty. Erteńine, týra kireshiler sekildi, attylysy, túıelisi bar, bir top adam saý ete qalsyn. Bir áıeldi túıege shandyp tańyp tastapty. Adamnyń sulýy ekenin keıin kórdik. Qarataý jaqtaǵy bir baıdyń kelini eken. Túsirgenine bir aı bolmastan naýqasqa shaldyǵypty.
Túıege nege tańyp ákelgeniniń syryn keıin estidik. Sap-saý sııaqty bolyp kele jatqanda, mingen atynan túse salyp, qasha jónelipti. «Mynaý, Ájiniń jurty, baspaımyn» dep shyryldap, ázer ustatsa kerek.
Ondaı shalyqtap aýyrǵan adamdardy Atań bir jeti, ári ketkende onshaqty kúnnen asyrmaı eline qaıtaratyn. Álgi beıbaqty qyryq kúnnen asa ustady. Baıdyń aty, baı emes pe, kútýge kelgenderdiń ózi bir aýyl. Úıleri tigýli, maldary soıýly. Kelinshek kúnde tańerteń Atańa kelip, em alady. Em bolǵanda, Atań duǵa oqıdy.
Mana aldy dedim emes pe. Sol kelinshek, qyryq kúnde arasyna aq taılaqtyń júnin jup-juqa etip tartqan, bıqasap degen matadan shapan tigip, Atańa syılady. Qolmen syryǵanyn kórseń, arasyna shynashaq syımaıdy-aý. Mine, sol shapandy ábden tozyǵy jetkenshe Atań kıip júrdi. Adam balasynan alǵany, sol jalǵyz shapan». Apasy aıtqan osy bir qyryq jylǵy áńgime, túndegi tústen keıin esine qaıta oralyp edi.
Túndegi tústen keıin Satyshtyń júregine qadalǵan shanshý shaı ústinde de tarqamady. Shaıdy qaıta-qaıta ysytýmen bolǵan Bátish tis jarmady. Satyshtyń qabaǵyn baqty.
– Atam túsime kirdi, bizge renjýli sııaqty, – dep, Satysh lókótpen qurtty taq etkizdi.
– Dastarqandy… – deı berip Bátish kilt toqtaı qaldy. – Bizge renjıtindeı…
– Qaıdaǵy-jaıdaǵy. Baıaǵy zamandaǵy sharýa.
– Ne ol..?
– Qanıpanyń tezegin aıtady.
– Týh. О́zi al depti ǵoı. Baıǵus. Sony da…
– Almatydaǵy balasy kelipti. As beredi deı me? Sodan bolar. Túsime Atamnyń kirip júrgeni.
– Qanıpanyń súıegi qýrap… – deı berip, Bátish taǵy da kilt irkile qaldy. – Ol baıǵustyń dúnıeden ótkenine 20-30 jyldaı bolǵan joq pa?
– Sheshesiniń aldyndaǵy paryzyn bir óteıin dep kelgen de. Maǵan da bir oı kelip otyr.
– Atam týraly ma?
– Iá, Atam Qanıpanyń qaryzynan qutyl degendi qabaǵymen sezdirdi ǵoı.
– Týh, ne qylǵan qaryz. Múlde aıtýǵa turmaıtyn, bolmashy nárseni…
– Atam, bir ol emes, búkil urpaǵyna renjýli sııaqty. Maǵan qarasy tym sýyq. Arýaq túbin jyn jasaǵanymyzǵa qatty nazalanýda ma dep qorqam.
– Kókesi-aý, sonsha taýsylatyn dáneńe joq. Zaman buzylǵan soń, adam da buzyldy.
– Joq. Adam zamandy buzǵan. Oıpyr-aı, netken sumdyq. Namazǵa turyp, syrtqa shyqsam, bireý, aldyńǵy eki aıaǵyn tusap qaryna ilip alyp, týra janynda kele jatqan adam qusatyp, bir qoıdy bizdiń qora arqyly ótkizip barady. Meni baıqar emes. Álgi kúshikti bas kıiminen tanyp qalǵanym, bizdiń Beriktiń byltyr mektep bitirgen balasy Tólek. Áı, – dep daýystaǵanymsha, úsh aıaqty matasekildiń ústinde bir bala kútip tur eken, ekeýi tartyp otyrdy.
– Kókesi-aý, aıtyp otyrǵanyń túsiń be? Álde óńiń be?
– Sen túk túsinip otyrǵan joqsyń. Ana urlaǵan qoıdyń izin bizdiń qora arqyly ótkizýin kórmeımisiń? Bátshaǵar. Biz urlady dep aıtýǵa jurt seskenedi dep istep júrgeni. О́ı, naısap! Ne degen masqara! Sony istep júrgen Atamnyń shóberesinen taraǵan urpaq.
– Kókesi-aý… Taǵy neni shyǵardyń?
– Qanıpanyń asyna, durystap jolymyzben baraıyq. Iá. Marqum o dúnıede rıza bolyp jatsyn.
– Durystaǵanda…
– Tıyn-tebendi aıtam. Qalaǵa mal jetektep qaıtpas. Bir tý qoıdyń pulyn bereıik. Barǵanda jora-joldasyn jınap quran oqytsyn. Balasy jazýshy kórinedi. Baıǵus múlde qartaıyp ketipti deıdi. Iá. Dalaǵa kelgendeı bolmasyn.
Bátish, otaǵasysynyń qabaǵy jadyraı bastaǵanyn ańǵaryp:
– Kómirge dep jınaǵan pensııanyń tıyn-tebeni tur, Kókesi-aý, óziń bilesiń de, – dedi.
Bul jolǵy shaı uzaǵyraq ishildi.
Qanıpanyń asynan Satysh kóńildi oraldy. Balasy qur kelmepti. Soǵystan habar-osharsyz ketken ákesiniń Baltyq jaǵalaýyndaǵy bir qaladan qabirin taýyp, bir ýys topyraǵyn ala kelipti. Al Qanıpa kempirdiń eki uly Raqyjany men Aqyjanynan áli kúnge derek joq kórinedi. Jurt «Kempirketken» atap ketken úlken bógettiń jaǵasyndaǵy bir bıikke ornaǵan qulpytasty Almatydan jasatyp ákelipti. Qulpytasqa: «Perzenti úshin mert bolǵan anam – Qanıpa men ákem – Oraqqa balasy Seıilden eskertkish» dep jazypty. Satyshtyń qatty qýanǵany Seıil ákesiniń aýzynan túsip qalǵandaı eken.
Igen HASENULY.