Oljas Tileýov: Ulttyq bankke paıyzdyq mólsherlemeni kóterýden basqa amal joq

– Qazaqstan ekonomıkasy úshin munaı baǵasynyń tómendeýinen basqa qandaı qaýip bar?

– Qazaqstan ekonomıka­syndaǵy qaýip pen táýekeldi eki ba­ǵytta qarastyrǵan jón. Iаǵ­nı syrtqy qaýip – álem­dik naryqtaǵy munaı jáne shı­kizat resýr­­stary baǵasynyń tómendeýi. Bul eksporttyq tú­simimizdiń ne­gizgi kózi. Reseı, EO elderi, Qy­taı arasyndaǵy saýda soǵysy da syrtqy qaýiptiń saıası sal­maǵyn aýyrlatyp tur. Reseı men Batys elderiniń ara­synda saıası qarama-qaı­shy­lyqtar, Brehit csenarııi bo­ıynsha Eýroodaqtyń delımı­tasııasy, Qytaı men AQSh ara­syndaǵy saýda-sattyq týraly daýlar jáne damýshy naryq­tarǵa qatysty damyǵan elder­diń proteksıonıstik saýda saıa­satynyń keri áseri de sezilýde.

Dúnıejúzilik banktiń zert­teýine sáıkes munaı ónerkásibi memlekettiń qoldaýymen qatty damydy. Sol sebepti búkil eko­­nomıkada eńbek ónimdiligi tó­mendeýde. Oǵan qosa saýatty ma­mandardyń emıgrasııasy bas­taldy. Osy eki faktor birigip, eko­nomıkaǵa teris áserin tıgizýde.

– Bankter daǵdarystan to­lyq arylmaı jatyp, qaı­ta­dan qysymnyń astynda qal­dy. Kapıtalǵa, aktıvter sa­­pasyna, kredıtteýge qa­tys­­­­ty problemalar kúsheıe tús­­ti. Aktıvterdegi jáne min­­det­terdegi valıýtalyq dıs­­­ba­lansqa qatysty prob­lema­da teń­gelik ótimdilik tap­shyly­ǵy­nyń máselesi ót­kir bolyp otyr. Munyń sońy nege apa­rady?

– 2008-2009 jyldardaǵy eko­no­mıkalyq daǵdarystyń bank sektoryna áseri qaıta sezile bas­tady. Sońǵy eki jyldyń ishinde eldegi bankter sany 35-ten 28-ge azaıdy. Keıbir bankter lısenzııasynan aıryldy. Munyń salmaqty sebebi bar.

Valıýtalyq dısbalansqa qa­tysty problemada teńge ótim­diligi tapshylyǵynyń máse­lesi ótkir kúıinde qalyp otyr. Bul faktordy 2008-2009 jyl­dardaǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń murageri dep qa­byldaýǵa bolady. Osynyń saldarynan keıbir bankter óz mindettemelerin oryndaı almaı qaldy. Bul Ulttyq banktiń qatańdatylǵan normatıvterdi qabyldaýyn májbúrledi.

2025 jyldan bastap EAEO elderi ortaq qarjy naryǵyna kóshýge daıyndyqty bastady. Qazan aıynda Erevanda qar­jy naryǵyn ýnıfıkasııa­laý týraly kelisimge qol qoı­dy. UB nor­matıvteri qarjy ıns­tı­týttarynyń básekelestigin kó­terý baǵytynda qabyldanyp jatyr. Bankterdiń qysqarý neme­se bir-birimen birigýi aldaǵy ýa­qyt­ta ta jalǵasady dep oılaımyn.

– Qatelespesem, Ulttyq bank 2017 jyly 4 ret, 2018 jy­ly 1 ret, qyrkúıek aıyn­da ıntervensııa jasady. Degen­men teńgeniń kúsh alýyn qol­damaıtyn sııaqty. Ende­she valıýta naryǵyndaǵy quby­lysty erkin baǵa aınalymy deýge bola ma?

– Ulttyq ınflıasııalyq target­teý júıesine kóshken 2015 jyl­dan bastap bas retteýshi retinde, qajet dep tapsa valıý­talyq saýda máselesine aralasý quqyn ózinde qaldyrdy. Mundaı jaǵdaıda nomınaldy teńge baǵamynyń qalyptasýy Qazaqstan eksporttyq taýar­la­ry baǵasynyń dınamıkasyna jáne negizgi saýda árip­testeri elderiniń aıyrbas baǵam­darynyń ózgerýine, aǵymdaǵy makroekonomıkalyq úderisterge áser ete almaıdy. Ulttyq bank naryqta alypsatarlyq tendensııalar baıqalǵanda, bul naryq qatysýshylarynyń kóńil kúıine áser ete bastaǵanda kýrsty ret­teıdi. 2018 jyldyń qa­zan aıyn­daǵy Ulttyq bank ın­ter­vensııasy teńgeni qunsyz­danýdan saqtap qaldy. Ulttyq banktiń valıýta saýdasyna aralasýy, erkin baǵa aınalymy bir-birine qarsy emes, bir-birin tolyqtyryp turatyn kategorııa. Keı elderde, mysaly Chehııada Ulttyq bank baǵa aınalymyn ǵana emes, ıntervensııany da úılestirip otyrady.

– Retteýshi bazalyq mól­sher­lemeni 9,5 paıyz deń­geıin­de ustap tur. Bul faktor qa­zir­gi jaǵdaıda ózin-ózi aqtap tur ma?

– Ulttyq banktiń 16 qa­zan kúni bazalyq paıyzdyq mól­sher­lemesi 9,25 paıyzǵa deıin ósti. Mundaı shara syrtqy ekonomıkalyq jáne geosaıası táýekelderdi kúsheıtedi. Sebebi túrli taýar jáne valıýta kanaldary paıyzdyq mólsherleme arqyly ınflıasııaǵa áser etedi. Al ınflıasııa qarjy-nesıe saıa­satyndaǵy makroekono­mı­kalyq kórsetkish ındıkatory. Basqasha aıtqanda, bazalyq-paıyzdyq mólsherlemeni kóterý – 2019 jyly ınflıasııanyń joǵary deńgeıdegi dálizden asyp ketý qaýpiniń aldyn alady, bul sol úshin qabyldanyp otyrǵan sheshim. Ulttyq banktiń «Qarjy-nesıelik saıasaty» týraly qujaty boıynsha 2018 jyly ınflıasııa shegi 5-7, 2019 jyly 4-6 paıyz sheńberinde bolýy tıis.

– Sońǵy úsh ret bolǵan devalvasııadan soń IJО́, eger dollarmen eseptesek, kúrt qu­lady, al Qazaqstannyń valıý­­talyq qaryzdary teńge­men esep­tegende, kerisinshe, artty. Munyń sońy nege aparady?

– 2002-2017 jyldar arasyn­da teńge baǵamynyń AQSh dollarymen salystyrǵandaǵy devalvasııasy sheńberinde Qazaqstannyń syrtqy qaryzy 1,6-dan 14,3 mlrd AQSh dollaryna ósti. Taratyp aıtqanda, 560 ese ósti. Aıyrmashylyq birden baıqalady. Eger syrt­qy qaryzdy IJО́-niń ósim deńgeıimen salystyrsaq, bul kór­setkish 1,6 paıyzdan 8,8 pa­ıyzǵa deıin ósken. Demek alańdaýǵa sebep joq.

– Al Ulttyq banktiń ba­ǵam saıasatyn ol úkimetke kiris pen shyǵystardyń jos­paryn oryndaýyna kómek­tesý retinde bıýdjette qaras­tyrylǵan dollardyń ortasha baǵamy $1 úshin T300 jáne T360 aralyǵynda ustap tura­dy degen edi. Qazir dollar baǵamy 373-ten asyp ketti. Bıýd­jette eseptegen somadan 17 teń­gege asty. Bul faktor ishki na­ryqqa qalaı áser etti?

– Shynynda, Ulttyq bank­tiń jáne Úkimettiń resmı málimdemelerine jáne erkin aıyrbas baǵamynyń paradıg­masyna sáıkes qazaq teńgesiniń nomınaldy kýrsyna qatynasty eshqandaı targetter joq. Joǵa­ryda aıtqanymdaı, Ulttyq bank 2015 jylǵy tamyzda resmı túrde bastalǵan ulttyq valıý­tanyń aıyrbas baǵamy boıynsha ınflıasııalyq targetteýdi jáne erkin aınalystaǵy aıyr­bas baǵamy irgeli makro­eko­nomıkalyq faktorlar negi­zinde qalyptasty. Bul jerde bıýdjet p­arametri teńge baǵamyn qa­lyp­tastyratyn qural bola almaıdy.

Memlekettiń úsh jyldyq bıýd­jeti týraly zańdy talqy­laǵan kezde teńgeniń AQSh dol­laryna qatysty eseptik kórset­kishine qaraıdy. Bul áleý­mettik-ekonomıkalyq damý degen qujatta belgilengen. Bul qujatty UEM daıyndaıdy. Mınıstrler kabıneti qujatty daıyndaǵan kezde tek teńge men AQSh dollarynyń dálizine ǵana basymdyq bermeıdi.

Bul faktor Qarjy jáne Ulttyq ekonomıka mınıstr­lik­terine belgili bir ýaqyt ótkennen keıin ǵana bıýdjettik prosestiń qalaı qalyptasatynyn túsinýge múmkindik beredi. Sonymen bir­ge Ulttyq bank teńge baǵamyn ózderi qalaǵan kýrsta ustap turý úshin maqsatty túrde áre­ket etpeıtinin túsinýimiz ke­rek. 2018 jyldyń tamyz aıy­na deıin AQSh dollary úshin teńge baǵamy 340 teńge dáli­zin­de turdy. 2018 jyldyń qyr­kúıeginen keıin baǵa 380 teń­gege deıin ózgerdi. Bıýdjet para­metrindegi dınamıkaǵa bul faktor áser etken joq. Naryqtyń qatysýshylary ishki naryqta da respýblıkalyq bıýdjette belgilengen teńge baǵamy men ózderiniń áreketteri arasynda aıyrmashylyqty sezgen joq.

Federaldy rezerv júıesi paıyzdyq mólsherlemesi 2019 jyly 3,1, 2020 jyly 3,4 paıyz­ǵa kóteriledi degen boljam bar. Bul jaǵdaı AQSh dollarynyń qymbattaýyna alyp keledi. Son­dyqtan Ulttyq bankke ınflıa­sııa­ny turaqtandyrý, ulttyq valıýta baǵamynyń turaqtylyǵy úshin paıyzdyq mólsherlemeni kóterýden basqa amal joq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA