Qazaq tiliniń Varshavadaǵy janashyry

– Vıacheslav ózińizdi toly­ǵy­raq tanystyryp ótseńiz. Qaı jer­diń týmasysyz?

– Aty-jónim: Vıacheslav Cher­­nev. Jasym jıyrma úshte. Bú­ginde Varshava ýnıversıteti, shyǵystaný fakýltetiniń doktorantymyn. Al týǵan jerim tý­raly aıtar bolsam, Reseıdiń Oryn­bor qalasynda týyp-óstim.

Men otbasymdaǵy perzent­terdiń ishinde úlkenimin. Menen keıin qaryndasym jáne inim bar. Otbasymnyń músheleri Orynbor qalasynda turady.

– Siz ıgergen nemese oqyp úı­­rený ústindegi tilderdiń jal­­py sany onnan asyp jyǵy­la­dy eken? Jalpy, shet til­in meńgerýge degen mundaı yn­­ty­zarlyq, áýestik qaıdan kel­di? Tegińizde ózge ult­tardyń qany bar ma?

– Osy maǵynalas saýaldardy kóp estımin. Tegime keler bol­sam, ákem de, anam da resmı túrde «orys» dep jazylǵan bolsa da meniń shejiremde tek orys­tar emes, ózge halyqtardyń da qa­ny bar. Mysaly, boıymda anam jaǵynan komı halqynyń qa­ny bar ekendigin bilemin. Al ákemniń anasy Podlıashe (Pol­sha) jerindegi belorýstar sııaqty sóıleıtin. Sondyqtan meniń bo­ıymda belorýstyń da, po­lıak­tyń da qany bolýy múm­kin.

Meniń shet tilderine áýesti­gim mektep qabyrǵasynan, ıaǵ­nı Orynbordan bastaldy. Alǵash­qyda altynshy, jetinshi jáne segizinshi synyptarda shet tili retinde aǵylshyn men nemis til­derin oqyp úırendim. Sosyn ózge mektepke aýysyp, aǵylshyn men fransýz tilderine den qoı­dym. On birinshi synypta oqyp júrgende fransýz tilinen olım­pıadaǵa qa­tysyp, júldeli oryn alýyma bir­neshe ball jetpeı qalǵany bar.

Túrki tilderine keler bolsam, bul tildermen jaqyn tanysýym altynshy sy­nyptan bastaldy. Matematıkadan sabaq beretin muǵalimim tatar ultynan edi. Tilge degen qyzyǵýshylyǵymdy ańǵarǵan ustazym maǵan tatarsha-oryssha sózdik bergen bolatyn. Sol kezde álgi kisiden az da bolsa tatar tilin meńgerdim. Al bashqurt tilin óz betimshe úırenip aldym. Ýaqyt óte bashqurt ýıkıpedııasyna jaza bastadym. Qazirgi ýaqytta bashqurt ýıkıpedııasynda ákimgermin.

Meniń bashqurt tilin meń­ge­rýime Ýfada oqýym óz yq­pa­lyn tıgizdi. Alǵashqy eki jyl men Orynbor mem­leket­tik pe­da­gogıkalyq ýnı­versı­tetiniń shetel fılologııasy­ fakýltetinde (aǵylshyn jáne fransýz tilderi) bilim alyp, sońynan Ýfadaǵy M.Aq­mol­la atyndaǵy Bashqurt mem­lekettik pedagogıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń bashqurt fılo­lo­gııa­sy fakýltetine aýystym. On­­da meni birden tórtinshi kýrs­qa qa­byldady. Osylaısha ýnıver­sıtet qabyrǵasynda bash­qurt tilinde de bilim aldym.

Bilim alý barysynda kóp­tegen tilderdi, onyń ishinde bash­qurt tilin úırenýshilerdiń az bolý sebepteriniń biri tildi oqytýdyń ońtaıly emestigine kóz jetkizdim. Sondyqtan stýdent kezimde bash­qurt tilin úırenýshilerge arnap ózimniń oqytý ádistememdi jasap shyqtym.

– Vıacheslav, siz bashqurt tilin óz ádistemeńiz negizinde oqyt­qan ekensiz. Tipti sizdiń sabaq­taryńyz qoǵam tarapynan úl­­­ken qyzyǵýshylyqqa ıe bolyp, Bashqurtstannyń «BST» te­learnasynan birneshe maýsym boıy kórsetilgen de eken. Sol týraly aıta otyr­sańyz?

– Iá. Ol bir qyzyqty joba bo­latyn. Telearnada «Men bash­­qurt tilin úırenemin» atty baǵ­darlamanyń júrgizýshisi boldym. Baǵdarlamaǵa bashqurt ti­lin bilýge nıetti ózge ulttyń ókil­deri de qatysty. Osylaısha men tildi oqytý boıynsha óz ádis­te­memdi jetildire túsýmen qatar, te­levızııa salasynan da úlken tájirıbe jınaqtadym. Atalǵan baǵdarlama kórermen tarapynan da óziniń joǵary baǵasyn aldy.

– Endi bizdiń oqyrmanymyz­dy sózsiz qyzyqtyratyn saýa­lymyzǵa kóshsek. Qa­zaq tilin úırenýdi qashan basta­dyńyz? Jáne qazaq tilin úırenýde týys­qan bashqurt tiliniń qan­sha­­lyqty paıdasy tıdi?

– Men qazaq úshin ózindik orny bar Orynbordyń týmasymyn ǵoı. Qazaq tiline qyzyǵýshylyq ta­nytýym aldymen osy faktormen baılanysty bolsa kerek. Ekin­shiden, jalpylaı alǵanda men úshin bashqurt, tatar jáne qazaq tilderi eshqashan shet til­deri bolmaǵan syńaıly. Olaı deıtinim, bala kezimnen ózim týyp-ósken qalada osy tilderdegi sóz­­­derdi sırek bolsa da estip jú­retinmin. Sondyqtan qazaq tilin jasymnan estip óstim dep aıta alamyn. Men úshin Islam dini de eshqashan jat bolǵan joq.

Biraq qazaq grammatıka­syn ómiri qolyma ustaǵan adam emes­pin. Men ýıkıpedııa­dan qazaqsha mátinderdi kóp oqımyn. Túrli rolıktermen jáne derek­ti fılm­dermen tanysamyn. Osylaısha óz qazaqshamdy qa­lyp­tastyrdym.

Reseıdegi stýdent shaǵymnan já­ne osynda da qazaq dostarym az emes. Olarmen udaıy áńgi­melesip, óz qazaqshamdy jetil­dire, baıyta túsý men úshin ádet­ke aınalǵan.

Al qazaq tilin úırenýde, tek tildi ǵana emes, sonymen qa­tar qa­zaq mádenıetin tanýda maǵan bashqurt tiliniń úlken kó­megi tıdi. Onyń sebebin, bash­qurt ti­liniń mádenıeti men dili­niń qa­zaqqa jaqyndyǵymen túsin­direr edim.

– Demek, qazaq tilin Qazaq­stan­nan shalǵaıda júrip-aq, eshbir oqý quraldarynsyz, arnaıy kýrsqa qatyspaı-aq úı­rendińiz be?

– Iá solaı. Menińshe kez kelgen tildi ıgerýde eń bastysy yqy­las pen qyzyǵýshylyq bolsa bol­ǵany. Qalǵany ýaqyttyń isi.

– Vıacheslav, osy kúnge deıin Qazaqstanda boldyńyz ba?

– Iá, byltyr, alǵash ret A.Baıtursynov atyndaǵy Til bi­limi ınstıtýtynyń shaqy­rýy­men Al­matyda ótken konferensııaǵa qatystym.

– Qazaqstannan alǵan áse­rińiz qandaı? Ádette sizdiń qa­­­zaq­sha erkin sóıleýińiz óz­ge­lerge qalaı áser etedi?

– Qazaqstannan alǵan áserim ke­remet. Maǵan sizderdiń Prezı­dentterińizdiń: «Árbir qazaq ózara qazaqsha sóılesýi tıis» de­gen sózi unaıdy. Qazaqstanda bol­ǵanymda qazaqtardyń pat­rıottyq sezimderi joǵary eken­digin ańǵardym. О́zderiniń salt-dástúrin saqtaýǵa da mán­ beredi eken. Menińshe, ol – ma­ńyzdy ustanym. Jalpy, ózim qaı tilde bolsyn shubarlamaı sóı­leýge tyrysamyn. Osy oraıda óz basym jartylaı qazaqsha, jartylaı oryssha sóıleıtinderge tańǵalamyn.

Al ekinshi saýalyńyzǵa keler bolsaq, tildi bilýime baılanysty qyzyqty oqıǵalar oryn alyp jatady. Ol meniń eýropalyq beınemmen tikeleı baılanysty bolsa kerek. Árıne qazaqtar bolsa da, ózge túrkitildes ult ókil­deri bolsa da meni ózderiniń ana tilderin biledi dep oılamaıdy.

Joǵaryda aıtqanymdaı, byl­­tyr Almaty qalasynda boldym. Sonda aldymen Almatydan Astana­ǵa ushatyn bolyp áýe­jaı­ǵa keldim. Qujatymdy tek­se­rý­shi qyzmetkerge berip: «Sala­mat­syzdar ma? Qaldaryńyz qa­laı?» degenimde olardyń qatty tańǵal­ǵany bar.

О́z tilderinde sóılegenimde, árıne qazaqtar rıza bolyp jatady. Buǵan qosarym, meniń munda oryssha sóılesetin tanystarym joq. О́ıtkeni men ár ulttyń óki­limen óz tilinde, ıaǵnı, ýkraındarmen ýkraınsha, qazaqtarmen qa­zaqsha, al tatarlarmen tatar tilinde sóılesemin.

– Sizge qazaq tili nesi­men unaıdy? Qazirgi jazyp jat­­­­­­­­­­­qan doktorlyq dısser­t­a­­sııańyzdyń qazaq tili ta­qy­­ry­byna qatysy bar ma? Al ózi­ńizdiń keleshegińizdi qa­zaq ti­limen, jalpy ózge túrki til­de­rimen baılanystyrasyz ba?

– Qazaq tili maǵan óziniń lo­gı­kalyq qurylymymen, baı­lyǵymen unaıdy. Mysaly, bash­qurt tilimen salystyrǵanda qa­zaq tiline parsy tiliniń áseri kóbirek bolǵandyǵy baıqalady.

Árıne ózimniń keleshek jos­parlarymdy qazaq tilimen baı­­lanystyramyn. Bolashaqta oqy­týshylyqpen aınalysqym keledi. Alla qalasa, aldaǵy ýa­qyt­ta bashqurt tilimen qatar qa­zaq tilin de oqytý josparymda bar.

Qazirgi jazyp jatqan dısser­tasııalyq jumysyma keler bolsam, ol qazaq tilimen baılanysty emes. Taqyrybym – mátin sın­taksısimen baılanysty.

Qazaq tilinen ózge, jalpy,­ túr­kologııa salasyna, túrki dú­nıe­sine qyzyǵýshylyǵym mol. Bir­­neshe jyldan beri tanymal túr­kitanýshy ǵalymdarmen tanysyp, aralasyp turamyn. Bul oraıda árıne qazaq, bashqurt, tatar, qyrym tatarlary jáne túrik tilderin bilýim úlken kómegin tı­­gizýde. Bolashaqta túrkologııa sa­la­syna den qoıý josparymda bar.

– Sizdiń ǵylymmen júıeli aınalysýyńyz, oǵan qosa bir­neshe shet tilderinde erkin sóı­leýińiz sóz joq súısinetin jetis­tik. Alaıda ǵylymnan ózge aı­­­­na­lysatyn súıikti isterińiz bar ma?

– Men balalyq shaǵymnan jú­zý­men aınalysamyn. Oǵan qo­sa áli de matematıkaǵa degen qy­­zyǵýshylyǵym joǵary. О́zi­me keler bolsam, jıi saıahat­taı­­­tyn janmyn. Maǵan Batys Eýropadaǵy, atap aıtqanda, Da­­nııa­daǵy múgedek jandarǵa ar­nalǵan ınfraqurylym unaıdy. Sondyqtan qazirgi ýaqytta osyn­­­­­daı ınfraqurylymdy Var­sha­­­vada damytýǵa az da bolsa óz úle­­­­­simdi qosýdamyn. Kele­shek­t­e jo­ǵarydaǵy josparlaryma qo­sa bul mańyzdy salany da ala júrgim keledi. Oraıy kelse zaǵıp jandardy qoldaý boıynsha arnaıy granttarmen jumys istemek nıetim de bar.

 

Áńgimelesken Jandos ÁÝELBEKULY,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

VARShAVA