Elbasy N.Á.Nazarbaev 2018 jylǵy 5 qazandaǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda: «...memlekettiń tabysqa jetýiniń kepili eldiń basty baılyǵy – adamnyń damý máselesi bolyp otyr... Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi basty basymdyqqa aınalýy tıis», dep atap ótti. Shynymen de, adam resýrsynyń damý deńgeıi, jan dúnıesiniń rýhanı baılyǵy bilim sapasymen ólshenetini belgili. Búginde otandyq bilim júıesi ashyqtyq jaǵdaıynda ǵana óziniń eń joǵary sapasyna qol jetkize alady.
Halyqaralyq ǵylym-bilim qaýymdastyǵyna tolyqqandy múshe bolý baǵytynda elimizdiń Aral óńiri men ońtústik-batys aımaǵyndaǵy birden-bir irgeli joǵary oqý orny – Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti úlken nátıjelerge qol jetkizip keledi. Bul turǵyda Ýnıversıtetterdiń uly hartııasyna qol qoıý, Bolon prosesine qosylý, kredıttik oqytý tehnologııasyn engizý, akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamalaryn iske asyrý, sheteldik jetekshi ǵalymdardy shaqyrý, joǵary oqý oryndarynyń avtonomııasy qaǵıdasyn qabyldaý, ǵylymı jáne akademııalyq etıkany múltiksiz saqtaý, ulttyq jáne álemdik reıtıngterge belsendi qatysý jumystaryn aıtsaq ta jetkilikti.
Joǵary oqý oryndarynyń reıtıngteri – bul bilim berý prosesin baǵalaýdyń álemde moıyndalǵan tetikteriniń biri. Búginde talapkerler, jumys berýshiler, ınvestorlar, tipti memleket úshin qaı bilim ordasynyń da tartymdylyǵy álemdik nemese ulttyq reıtıngte oryndardy ıelený deńgeıine sáıkes aıqyndalady. Reıtıngter nátıjeleriniń memlekettik jáne basqa granttardy taǵaıyndaý konkýrstarynda eskeriletinin de aıtýymyz kerek.
Elimizdegi bilim berý jáne ǵylym salasyndaǵy reformalar aıasynda atqarylǵan qyzmet nátıjelerin taldaý, túptep kelgende, óziniń básekege qabilettiligin júıeli dáleldep otyrýy maqsatynda ýnıversıtet ınstıtýsıonaldyq jáne bilim berý baǵdarlamalary deńgeıinde halyqaralyq jáne ulttyq reıtıngterge turaqty qatysyp keledi.
Brıtandyq reıtıng agenttigi ótkizgen Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııa ýnıversıtetteriniń arasynda QS University Rankings: Emerging Europe and Central Asia (QS EECA) halyqaralyq reıtınginde Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtet eki ret qatarynan Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııa elderi ýnıversıtetteriniń Úzdik 300-ine endi. Osylaısha, dúnıe júziniń 26 memleketiniń (onyń ishinde Reseıden – 87, Túrkııadan – 46) joǵary oqý orny qatysqan halyqaralyq reıtıngte elimizdiń ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ, QBTÝ, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti sııaqty jetekshi oqý oryndarymen birge úzdikter qatarynan kórinip, álemdik deńgeıde tanylýy, sóz joq, úlken mártebe.
Osy reıtıng barysynda ýnıversıtettiń akademııalyq saıasaty, jumys berýshiler aldyndaǵy bedeli, jańa mazmundaǵy ǵylymı-pedagogıkalyq áleýeti, ǵylym-bilim salasyndaǵy halyqaralyq baılanys deńgeıi, oqytýshylar men stýdentterdiń akademııalyq utqyrlyǵy syndy negizgi kórsetkishter saralandy. Sondaı-aq bilim berý qyzmeti, ıaǵnı úıretý, sabaq berý, zertteý, túlekterdi eńbekke ornalastyrý, ınternasıonaldandyrý, materıaldyq-tehnıkalyq baza, qashyqtyqtan oqytý, áleýmettik jaýapkershilik, jańashyldyq, óner jáne mádenıet, ashyqtyq, daıarlanǵan mamanǵa naryqtaǵy suranys krıterııleri boıynsha baǵalandy.
Brıtandyq reıtıng agenttiginiń sarapshylary ýnıversıtettiń sapalyq kórsetkishteri aıtarlyqtaı joǵarylaǵanyn, bilim baǵdarlamalarynyń sapasy jaqsaryp, olardyń halyqaralyq standarttarǵa saı ıntegrasııalanǵanyn, birlesken ǵylymı-zertteý jumystaryn belsendi júrgizetinin, suranysqa ıe ınnovasııalyq jobalardy iske asyratynyn, óndiris pen eńbek naryǵynyń suranysyna jaýap beretin jańa tehnologııalardy jasaıtynyn atap kórsetti.
Bul – aıtýǵa ońaı kóringenimen, iske asyrýǵa kez kelgen joǵary oqý ornynyń áleýeti jete bermeıtin is. Osy tusta ýnıversıtet basshylyǵy men ujymynyń qarymdy qabiletiniń, qajyrly eńbeginiń, qalyptasqan dástúr men berekeli birliktiń nátıjesi aıqyn kórinip tur.
Qazirgi kúni ýnıversıtet qurylymynda 7 fakýltet, 30 kafedra, aqparattyq modeldendirý tehnologııalary ortalyǵy bar, bilim berý qyzmetin 18 ǵylym doktory, 25 PhD doktory, 203 ǵylym kandıdaty, 181 ǵylym magıstri jáne basqa da tájirıbeli oqytýshylar júrgizedi. Aımaqtaǵy birden-bir kópsalaly memlekettik joǵary oqý ornynda bakalavrıattyń 64 mamandyǵy, magıstratýranyń 30 mamandyǵy, PhD doktorantýranyń 9 mamandyǵy boıynsha mamandar daıarlanady. Qazir barlyǵy 5042 (bakalavrıatta – 4597, magıstratýrada – 402, doktorantýrada – 43) bilim alýshy oqıdy. Bilim berý, munaı-gaz isi, qurylys, elektr energetıkasy, aýyl sharýashylyǵy jáne aımaq ekonomıkasynyń ózge de salalaryn qajetti mamandarmen qamtamasyz etý maqsatynda memlekettik bilim granttary negizinde 876, sonymen qatar Qyzylorda oblysynyń ákimi jyl saıyn bóletin bilim granttary boıynsha 369 stýdent tabysty bilim alýda. О́ńirdiń qajettilikteri men suranystaryna jaýap retinde 2017-2018 oqý jyly bakalavrıattyń 5V012500 − hımııa-bıologııa, 5V012700 − matematıka-ınformatıka, 5V012800 − fızıka-ınformatıka, 5V090200 − týrızm mamandyqtary jáne magıstratýranyń 6M050900 – qarjy mamandyǵy boıynsha bilim berý qyzmetin júrgizýge lısenzııa alyndy.
Joǵary oqý ornynyń damý strategııasynda kózdelgen kóptegen mindettiń júzege asýy bilim alýshylar kontıngentine tikeleı baılanysty. Naryqtyń qatań da ádil talaby – osy. Sol sebepten de bilim alýshylar sanyn kóbeıtý birinshi kezekke qoıylǵan. Bul baǵytta da aýyz toltyryp aıtar jetistikter az emes. Byltyrǵy oqý jylymen salystyrǵanda 2018-2019 oqý jylynda joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý baǵdarlamalary boıynsha 945 bilim alýshy artyq qabyldandy.
Júıeli júrgiziletin túrli deńgeıdegi reıtıngterge daıyndalý úderisine professorlyq-oqytýshylar quramy men qyzmetkerlerdiń eńbegin baǵalaý júıesi oń yqpalyn tıgizýde. Mysaly, oqytýshy-professorlar quramynyń kásibı qyzmetin baǵalaý jáne kótermeleý maqsatynda ýnıversıtette 2012 jyldan bastap jylda «Úzdik oqytýshy» konkýrsy ótkiziledi, onyń qorytyndylary boıynsha Úzdik 100-ge engen oqytýshylarǵa kelesi oqý jyly boıyna negizgi qyzmettik jalaqylaryna qosa ústemeaqy tólenedi, al alǵashqy úzdik bestikke «Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ Úzdik oqytýshysy» tósbelgisi tabystalady. 2017-2018 oqý jylynda reıtıngke 401 oqytýshy qatysty.
Ýnıversıtette 2014 jyldan beri kóptildi toptarda sabaq beretin oqytýshylar IELTS halyqaralyq emtıhanyn tapsyrady jáne onyń nátıjeleri boıynsha eńbekaqylaryna qosymsha ústemeaqy alýda. Qazirgi kúni atalǵan halyqaralyq emtıhandy tapsyrǵan oqytýshylar sany 99-ǵa jetti.
Bilim berý sapasyn qamtamasyz etý jónindegi táýelsiz agenttiktiń Akkredıtteý keńesiniń sheshimimen (IQAA) Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtet 5 jyl merzimge akkredıtteldi (03.01.2018 j.-03.01.2023 j.). Sondaı-aq 80 bilim baǵdarlamasy, onyń ishinde 47 bakalavrıat, 26 magıstratýra jáne 7 PhD doktorantýra mamandyqtarynyń akkredıttelý týraly kýáligi bar.
Atalǵan agenttik júrgizgen kópsalaly joǵary oqý oryndary arasyndaǵy ulttyq ınstıtýsıonaldyq reıtıngte Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtet kórsetkishteri jyldan-jylǵa ósip, sońǵy eki jylda alǵashqy ondyqqa berik ornyqty (2015 jyly – 13 oryn, 2016 jyly – 10 oryn, 2017 jáne 2018 jyly – 9 oryn).
Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy joǵary jetistikteri, elimizdiń bilim berý júıesi men ekonomıkalyq áleýetin damytýǵa qosqan úlesi, oqytýshy-professorlar jáne stýdentter ujymynyń bıik kásibı tabystary úshin Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtet Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵynyń «Prıznanıe» halyqaralyq syılyǵymen marapattaldy.
Ýnıversıtet 2014 jyldan Akkredıtteý jáne reıtıng táýelsiz agenttigi júrgizetin elimiz joǵary oqý oryndarynyń suranysqa ıeligin anyqtaýǵa baǵyttalǵan Ulttyq reıtıngisine qatysyp keledi. Reıtıng kóshbasshylarynyń úshtigine bakalavrıattyń – bastapqy áskerı daıyndyq; bıologııa; qurylys; qurylys materıaldary, buıymdary men qurastyrmalary óndirisi; bıologııa; magıstratýranyń – bıologııa; tarıh; qazaq tili jáne ádebıeti; doktorantýranyń – qurylys materıaldary, buıymdary men qurastyrmalary óndirisi sııaqty bilim baǵdarlamalary enedi.
Elbasymyzdyń 2018 jylǵy Joldaýynda joǵary bilim berý isinde oqý oryndarynyń maman daıarlaý sapasyna qatysty talaptar kúsheıtiletinin qadap aıtqany belgili. Budan bylaı oqý bitirgen stýdentterdiń jumyspen qamtylýy joǵary oqý ornynyń básekege qabilettiligin aıqyndaıtyn basty kórsetkishi bolmaq.
Bolashaq mamandardy eńbek naryǵyna daıarlaý sapasyn arttyrý maqsatynda Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ 2015-2016 oqý jylynan bastap naqty-baǵdarlyq oqytý júıesin kezeń-kezeńmen engizý jáne óndiriste kafedra fılıaldaryn ashý prosesin qolǵa aldy. Qazirgi kezde ýnıversıtet kafedralary men óndiris oryndarynyń yntymaqtastyǵy negizinde 41 fılıal ashyldy. Mamandardy naqty-baǵdarlyq daıarlaý ýnıversıtet túlekteriniń eńbek naryǵyna enýin jáne olardyń kásibı quzyretteriniń sapalyq ósýin qamtamasyz etýde. Túlekterdiń eńbekke ornalasý kórsetkishi 2013-2018 jyldar aralyǵynda sáıkesinshe 71%-dan 85%-ǵa deıin ósýi – atqarylǵan jumystyń jarqyn kórinisi.
Sońǵy úsh jylda stýdentterdiń kásibı shyńdalýyn qamtamasyz etetin kásiptik is-tájirıbe bazasynyń sany eki ese ósti. Kásiptik is-tájirıbeler Nazarbaev zııatkerlik mektebi, №9, №10 «Bilim-ınnovasııa» oblystyq lıseı-ınternattar, jalpy bilim berý mektepteri, oblystyq balalar saýyqtyrý ortalyǵy, korreksııalyq mektepter, jasóspirimderge arnalǵan mamandandyrylǵan jasóspirimder sport mektepteri, kolledjder, balabaqshalar, elimizdiń birqatar iri ónerkásiptik kásiporyndary: «Kentaý transformator zaýyty», «Aqtóbe munaı jabdyqtary zaýyty» AQ, «Kaspıı qubyrjelilik konsorsıýmy-K» AQ, «PetroQazaqstanQumkólResorsız» AQ, «QazQaıtaJańartý» Qyzylorda fılıaly, «NÝR Stroı LTD» JShS, Qyzylorda mehanıkalyq «Kvant» zaýyty jáne t.b. uıymdar men mekemelerde uıymdastyrylyp ótkiziledi.
Úsh tilde bilim berýdi damytýdyń 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyn iske asyrý aıasynda qazirgi tańda 16 bilim baǵdarlamalary boıynsha úsh tilde mamandar daıarlanýda. Stýdentterdiń eleýli bóligi aýyldyq sanatqa jatady, olardyń tilderdi ıgerý deńgeıi de ártúrli. Osyǵan oraı, 2017-2018 oqý jylynda stýdentterdi aǵylshyn, orys tilderine úzdiksiz oqytý jáne memlekettik tildi bilýin jetildirý tujyrymdamasy qabyldandy. Sondaı-aq Sh.Esenov atyndaǵy ǵylym-bilim qorymen kelisimshart negizinde 44 oqytýshy men 90 stýdent aǵylshyn tilin qarqyndy oqytý kýrstarynda bilimderin jetildirýde.
Bilim sapasyn arttyrý maqsatynda halyqaralyq yntymaqtastyq aıasyn keńeıtý – bilim berý qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri. Osy salada 50-den astam otandyq jáne AQSh, Aýstrııa, Túrkııa, Polsha, Koreıa Respýblıkasy, Belgııa, Bolgarııa jáne t.b. shetelderdiń 95 joǵary oqý ornymen jasalǵan yntymaqtastyq týraly kelisimsharttar negizinde akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy júzege asýda.
Shetel azamattaryn oqýǵa shaqyrý – zaman talaby. Osyǵan sáıkes atalǵan úderisti júıelendirý úshin aldyn ala birqatar uıymdastyrý-ádistemelik sharalar atqaryldy. Qazirgi kúni Baıqońyr, Nókis (О́zbekstan), Orynbor (Reseı Federasııasy), Osh (Qyrǵyzstan), Úrimshi (QHR) qalalarynda ýnıversıtet ókildikterin ashý jumystary bastalyp ketti.
2017-2018 oqý jylynyń ózinde 15 sheteldik ýnıversıtetpen, bilim ortalyqtary men halyqaralyq qorlarmen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıylýy nátıjesinde Túrkııa men Bolgarııadan shaqyrylǵan top-menedjerler strategııalyq josparlaý, akademııalyq máseleler men ınternasıonaldandyrý boıynsha qyzmet tájirıbelerimen bólisti. 2018 jyly Reseı, Bolgarııa, Japonııa, Germanııanyń jetekshi joǵary oqý oryndarynan shaqyrylǵan 10 ǵalym magıstranttar men doktoranttarǵa dáris oqyp, dıssertasııalyq jumystar taqyryptary boıynsha oqý úderisine ınnovasııalyq tehnologııalar men ǵylymı-zertteýler nátıjelerin engizýge baılanysty keńester berdi.
Reseı Federasııasynyń joǵary oqý oryndarynyń magıstratýra jáne aspırantýra, PhD doktorantýralarynda ýnıversıtet esebinen 30-ǵa tarta jas oqytýshy bilimin shyńdap, ǵylymı-zertteýlermen aınalyssa, elimizdiń jetekshi ýnıversıtetteriniń doktorantýralarynda maqsatty negizde 15 doktorant bilim alýda. Sońǵy 4 jylda 26 jas ǵalym dıssertasııalaryn sátti qorǵady.
Aldaǵy 5 jyl ishinde bilim, ǵylym, densaýlyq saqtaý salalaryna barlyq kózderden jumsalatyn qarajat úlesi álemdegi eń damyǵan elderdiń kórsetkishterine sáıkes deńgeıge, ıaǵnı ishki jalpy ónimniń 10 paıyzyna deıin jetkiziletin bolady. Bul, ǵylymnyń ekonomıkadaǵy mańyzyn eselep arttyrýǵa, ásirese jas ǵalymdar men mamandardy daıyndaý isine jasalǵan teńdessiz qamqorlyq. Osy rette Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtet birinshi kezekte bilim, ǵylym jáne bıznesti ıntegrasııalaý úderisin pármendi júzege asyra otyryp, óndiris suranysy men eńbek naryǵyna saı irgeli zertteýler aıasyn keńeıtýdi óziniń basty baǵdarynyń biri etip qoıýda. Halyqaralyq reıtıngterdiń de talaby osyǵan saıady. Mejeli beles bıiginen kórinetinine ujym músheleriniń senimi mol. О́ıtkeni ǵalymdardyń zertteýleri men ınnovasııalyq ıdeıalary nátıjeli bolyp otyr.
Atap aıtqanda, QR BǴM Ǵylym komıtetiniń granttyq qarjylandyrýy negizinde qazirgi kúni 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan 9 joba (jalpy quny 183 mln teńgeden astam) júzege asýda. 2012-2017 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı, alty jyl ishinde, osyndaı 15 jobanyń tabysty oryndalǵanyn aıta ketkenimiz oryndy. Bıznes-áriptes «FrakDjet» JShS birlesip «Ǵylym qory» AQ granty negizinde (jalpy quny 270 mln teńge) «Munaı qaldyqtaryn ınnovasııalyq tehnologııa boıynsha óńdeý» jobasyn kommersııalandyrý iske asyrylýda. Stýdenttik bıznes-ınkýbator aıasynda 25 joba boıynsha 80 bilim alýshy óz kásipterin ashyp jalǵastyrýda. Mundaı kórsetkishter ýnıversıtet tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan edi.
Halyqaralyq reıtıngte professorlyq-oqytýshylar quramynyń ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń alatyn orny eleýli. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń bul baǵyttaǵy jetistikteri de aıtarlyqtaı. 2017-2018 oqý jylynda 15 monografııa, 43 oqýlyq pen oqý quraly, halyqaralyq resenzııalanatyn basylymdarda 950-den astam maqala jaryq kórip, ónertabystarǵa 27 patent alyndy. Sonymen qatar halyqaralyq kompanııalar (Web of Science Core Collection, Scopus, t.b.) bazalarynda bedeldi 50 ǵalymnyń Hırsh-ındeksi aıqyndalǵan.
«Qorqyttaný jáne ólke tarıhy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty, «Arheologııa jáne etnografııa», «Mustafa Shoqaıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyqtary, «Elbasy jáne táýelsiz Qazaqstan» oqý-kórme zaly, «Máńgilik El» oqý-tárbıe ortalyǵy, «Rýhanı jańǵyrý» oqý-ádistemelik ortalyǵy elimizdiń jáne Syr óńiriniń tarıhy, ádebıeti jáne rýhanı muralaryna keshendi zertteýler júrgizýmen qatar, jastardyń boıynda otansúıgishtik sezimin qalyptastyrýǵa belsene atsalysyp keledi.
Barlyq qurylymdyq bólimderdiń qyzmetin sıfrlandyrýmen birge, qashyqtyqtan oqytý tehnologııasy men ashyq bilim berý resýrstary arqyly oqý úderisin uıymdastyratyn «E-UNIVER» elektrondy ýnıversıtet júıesi qyzmet etýde. Buǵan kompıýterlik tehnologııalar kafedrasy bazasynda ashylǵan CISCO, ORACLE halyqaralyq akademııalardyń fılıaldary úlken septigin tıgizýde.
Bilim alýshylardyń jetistikteri reıtıngterde joǵary baǵalanady. Sońǵy 5 jylda 367 bilim alýshy QR BǴM ótkizetin Úzdik stýdenttik ǵylymı jumystardyń respýblıkalyq konkýrsy men pándik olımpıadalardyń jeńimpazdary men júldegerleri atandy.
О́tken oqý jylynda QR BǴM qoldaýymen uıymdastyrylǵan «Hackday (hakdeı): ıdeıadan prototıpke deıin 24 saǵat ishinde» atty aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy stýdentter men oqýshylardyń baıqaýynda ýnıversıtet jobasy birinshi oryn ıelense, bıznes-jobalardyń («Startup Bolashak – Menin Armanym») oblystyq konkýrsynyń fınalyna 1 joba shyqty.
2017-2018 oqý jylynda stýdentter «Syr symbaty» sport klýbyna 16 sport seksııasy boıynsha qatysty. Olardyń arasynda bir Qazaqstannyń eńbek sińirgen sport sheberi, 14 halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, 21 sport sheberi jáne 40 sport sheberligine úmitker bar.
Ýnıversıtettiń qurama komandasy joǵary oqý oryndary arasyndaǵy IH jazǵy Ýnıversıadaǵa sporttyń 15 túri boıynsha qatysyp, 6 altyn, 2 kúmis, 17 qola medal jeńip aldy. Sonymen birge VII qysqy Ýnıversıadada 1 kúmis jáne 2 qola medal enshiledi.
Mını-fýtbol men basketbol quramasy elimizdegi stýdenttik lıgalardyń fınaldaryna qatysty. Jalpy, 33 stýdent sporttyń ártúri boıynsha Ulttyq shtattyq komandalardyń múshesi. Joǵary lıgada óner kórsetetin «Qaısar QMÝ» voleıbol jáne «Seıhun QMÝ» gandbol komandalarynyń quramynda stýdentterimizdiń kóp bolýy halyqaralyq reıtıngterde joǵary upaılar ákeldi.
Ýnıversıtet ujymynyń jetistikteri – saralanǵan baǵdarlamalardyń, baıypty qadamdardyń, júıeli jumystardyń qorytyndysy. О́ziniń strategııalyq josparlaryn laıyqty atqara otyryp, ýnıversıtet joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq reıtıngterinde úzdikterdiń eń aldyńǵy legine enýge umtylýda.
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti ulttyń rýhanı qundylyqtaryn qadir tutatyn, óz Otanyn súıetin, álemdik órkenıettiń úzdik bilimi men ozyq ǵylymynan nár alýǵa umtylatyn, jańalyqtardy ıgerýge barynsha beıim parasatty tulǵa, básekege qabiletti mamandy tárbıeleý arqyly qoǵam aldyndaǵy mártebeli mindetin bolashaqta da abyroımen atqara bermek.
Qalı OMAROV,
Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ ǵylym departamentiniń dırektory
Qyzylorda oblysy