Byltyr jeltoqsan aıynda AQSh prezıdenti Donald Tramp ǵarysh áskerin qurý týraly buıryqqa qol qoıdy. Álemniń eń iri derjavasy ǵaryshqa bilek túre kirisse, bul prosestiń sońy nege aparmaq?
II dúnıejúzilik soǵys barysynda Germanııa qarýdyń bir túrin ǵaryshqa shyǵarǵysy keldi degen aqparat bar. Bul ıdeıa sol kezde júzege aspasa da, qyrǵı-qabaq soǵys barysynda qolǵa alyndy. AQSh pen KSRO ǵaryshqa zymyran ushyra bastaǵan kezden bastap sol jaqqa qarý shyǵarý máselesin de oılastyrdy. Alaıda bul adamzat úshin qaýipti baǵyt ekenin qos tarap túsindi me, 1967 jyly Ǵarysh týraly kelisim jasaldy. Qujat ǵaryshqa, Aıǵa ıadrolyq jáne basqa da jappaı qyryp joıatyn qarýdy ornatýǵa tyıym salady. Degenmen ýaqyt ótken saıyn bul qujattyń talaptaryn oryndaǵysy keletin elder sany azaıyp keledi.
HH ǵasyr. Jalpy sóz bolǵan eki el de Ǵarysh týraly kelisimniń talaptaryn tolyq oryndady deýge bolmaıdy. Máselen, KSRO-daǵy «Almaz» orbıtalyq áskerı stansasy. Ol ǵaryshtan áskerı qurylymdardy basqarýǵa, radıotehnıkalyq barlaý júrgizýge arnaldy. Oǵan qosa, ózge spýtnıkterden qorǵaný úshin stansaǵa NR-25 avtomatty zeńbiregi, keıin Shıt-2 atyp túsirýshi zymyrandary ornatyldy. «Skıf» áskerı lazerlik orbıtaldy platformasy da osy sanattaǵy qarý. Ol ózge spýtnıkterdi joıýǵa arnaldy. Iаǵnı, ǵarysh keńistigine 1980jj keńestik qarý ushyrylǵanyn joqqa shyǵarylmaıdy. AQSh ta prezıdent Reıgan ýaqytynda Strategic Defense Initiative (Strategııalyq qorǵanys bastamasy) atty baǵdarlamasyn iske qosty. Ony basqasha ataqty fılmge uqsatyp «Juldyzdy soǵystar» dep te ataıtyn. Baǵdarlamanyń maqsaty – ǵaryshta tolyq basymdyqqa ıe bolý, hımııalyq jáne ıadrolyq lazer qarýlardy ǵaryshqa shyǵarý, qarsylastyń zymyrandaryn ǵaryshtan atyp túsirý edi. Alaıda ǵylym deńgeıi bul tapsyrmalardy iske asyrýǵa jetkiliksiz bolǵandyqtan baǵdarlama 1990 jyldary toqtatylady, qarjylandyrý kúrt azaıdy. Sol kezde jańadan saılanǵan prezıdent Bıll Klınton ǵaryshqa bólinetin aqshany áýe qorǵanysyna jumsady.
HHI ǵasyr. Ǵaryshqa qarý shyǵarý degen josparlar jańa ǵasyrda da toqtamady. Búginde arnaıy ǵarysh áskeri 5 memlekette bar dep esepteledi: AQSh, Reseı, Qytaı, Fransııa jáne Ulybrıtanııa. Kópshiliginde osyǵan deıin ǵarysh áskeri áýe qorǵanysynyń bir bólshegi bolyp kelgen. Alaıda Reseı 2001 jyly ǵarysh áskerin resmı túrde enshisin bólip, bólek shyǵardy. Áskerı maqsattaǵy spýtnıkterdi ǵaryshqa shyǵaryp, ǵaryshtan tónetin qaýipterdiń aldyn alý úshin 2015 jyly onyń dárejesin kóterip, Áýe-ǵarysh áskeri bolyp ózgerdi. Iаǵnı, Reseı áýe qorǵanysy degen túsinikti keńeıtkeni, qaterdi endi tym joǵarydan izdegeni kórinip tur.
«О́nerge árkimniń-aq bar talasy» degendeı, ǵarysh salasyna burynǵydaı tek Reseı men AQSh qana emes, ózge elder de kóz tige bastady. Sonyń biri – Qytaı. 2007 jyly-aq Qytaı 865 shaqyrym joǵaryda júrgen óziniń eski metereologııalyq spýtnıgin atyp túsirdi. Bul tek eski spýtnıkti isten shyǵarýdyń joly ǵana emes, sondaı-aq, álemge óziniń áskerı múmkindikterin pash etý edi. Basqasha aıtqanda, shet eldik barlaýshy spýtnıkterdi dál osylaı joıa alamyz degen messedj bolatyn. Bul spýtnıkti joıýdyń qaýipti ádisi, onyń qaldyqtary ǵaryshta qalqyp júrgen ózge de spýtnıkterge zaqym keltirýi múmkin. Máselen, jumyrtqadaı detal ǵaryshta sekýndyna 8-10 shaqyrym jyldamdyqpen qozǵalǵanda, saǵatyna 50 shaqyrym jyldamdyqpen júk tıep kele jatqan KamAZ-dyń energııasymen birdeı bolady eken.
Jalpy, Qytaı jasandy ıntellektini óz armııasynda keńinen qoldanatynyn jasyrmaıdy. Oǵan qosa, byltyr Qytaı ofıserleri 2020 jyly jańa tıptegi Áskerı áýe kúshteri qurylatynyn málimdedi. Onyń quramyna áýe jáne ǵarysh kúshteri kirmek. Bul el qazirdiń ózinde tym uzaq qashyqtyqqa ushyp, ıadrolyq zarıad jetkize alatyn zymyrandardy jasap shyǵardy. Máselen, Dýnfen-41 (DF-41) zymyrany 12 myń shaqyrymǵa deıin jete alady. Iаǵnı, ǵarysh keńistigine kirý múmkindigi bar.
Byltyr jazda arnaıy ǵarysh áskeri ne úshin qajet degende, Reseı men Qytaı bul salada alǵa shyǵyp, aldymyzdy orap ketti dep Donald Tramp jaýap bergen. Jeke ózime bul shynaıy jaǵdaıdy sıpattaýdan kóri AQSh Kongresinen jańa ásker túrine aqsha suraýdyń amaly sekildi kórindi. Sebebi qazir Jer orbıtasynda júrgen barlyq 1957 spýtnıktiń 849 AQSh-tyń menshigi. Onyń 160-y áskerı maqsatta qoldanylady (Reseıde barlyǵy 152, Qytaıda 252 spýtnık bar). Osy sannyń ózi ǵarysh shartarabynda qaı eldiń domınant ekenin kórsetedi. Ol beker emes. AQSh 1982 jyldan bastap Áskerı áýe kúshteriniń quramynda ǵarysh áskerin de ustady. Mine, endi Donald Tramptyń josparynsha atalǵan ásker áýe qorǵanysy júıesinen bólek shyǵýy tıis. Prosess bastaldy. Endi osy áskerdiń quramynda túrli salada isteıtin 60 mekeme bolmaq. Bıýdjeti ázirge 8 mlrd dollar.
Amerıka ǵaryshqa qarý shyǵarǵanyn eshqashan moıyndaǵan emes, biraq Reseı, Qytaı, tipti, BUU mamandary mundaı faktilerdiń bolǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Sonyń biri – 2010 jyly kókke attanǵan H-37b ǵarysh kemesi. Onyń qandaı mıssııamen ushqany áli kúnge jarııalanbady. Biraq ǵaryshta 7 aı boıy qalqyǵan keme qarý tasydy degen kúdik bar. Iаǵnı, osy ǵarysh obektisi Jerdiń kez-kelgen núktesindegi nysandy atyp túsire alatyn edi. Kórip otyrǵanyńyzdaı HH ǵasyrda jasalǵan Ǵarysh týraly kelisimdi qazirgi derjavalar arasynda tolyq ustanatyny kóp emes.
Ǵarysh qarýlary. Jalpy ǵaryshqa arnalǵan qarý qandaı bolýy múmkin? Barlaýshy spýtnıkterdi atyp túsiretin zymyrandar. Olar birneshe myń shaqyrym usha alady. Mundaı zymyran túrleri biraz memlekettiń armııasynda tur. 2018 jyly Donald Tramp AQSh pen KSRO arasynda orta jáne qysqa qashyqtyqqa ushatyn ıadrolyq zymyrandardy joıý týraly 1987 jylǵy kelisimnen shyǵýy múmkin ekenin habarlady. Eger bul qujat óz kúshin joısa, onda AQSh pen Reseı joǵaryda atalǵan zymyrandardy erkin qoldanady, ıaǵnı quqyqtyq shekteý bolmaıdy. Qazirdiń ózinde Reseı spýtnıkti atyp túsirýshi PL-19 «Nýdol» zymyrandaryn jasap, 5 ret synaqtan ótkizdi degen aqparat bar. Qytaı da qarap qalmas, joǵaryda aıtqandaı, ushyp júrgen spýtnıkti alǵash ret 2007 jyly zymyranmen qulatty. Sodan beri osyǵan uqsas 8 synaq ótkizgen.
Ǵaryshqa shyǵarylýy múmkin degen kelesi qarý – ınspektor-spýtnıkter. Resmı mindeti ǵaryshtaǵy beıbit, kommersııalyq maqsatta isteıtin ózge spýtnıkterdi jóndeý nemese ǵaryshtaǵy kúl-qoqystardy joıý. Alaıda qupııa mıssııasy qarsy elderdiń spýtnıkterin isten shyǵarý bolýy múmkin. KSRO mundaı ádisti 1968 jyly alǵash ret qoldanǵan eken.
Kelesi qarý túri – lazer. KSRO kezinde «Terra», «Omega» atty lazer qarýlaryn Saryshaǵan polıgonynda synaqtan ótkizgen eken. Búginde Reseı «Sokol-Eshelon» baǵdarlamasy aıasynda lazerli basqa qarý túrin jasaqtap jatyr. Al 2018 jyly jeltoqsanda Reseı armııasyna «Peresvet» lazer qarýy kelip tústi. AQSh ta osy tıptes LaWS, HEL MD, Naýtılýs sekildi qarýlaryn synaqta sátti qoldanyp kórgen. Lazer sáýlesi jaryq jyldaǵymen qozǵalǵandyqtan nysananyń oryn aýystyrý múmkindigi asa mańyzdy emes. Iаǵnı, ony lazermen áp-sátte atyp túsirýge bolady. Eger mundaı qarý ǵaryshqa shyqsa, onda Jer betinde odan jasyryna alatyn nysana tabý qıyn. Oǵan qosa, Jer gravıtasııasy lazer úshin kedergi emes. Mundaı qarýdy ǵaryshqa shyǵarǵan memlekette qandaı basymdyq bolatynyn aıtpasa da túsinikti, biraq jerde ornalasqan dál sondaı basqa lazerli qarýmen onyń ǵaryshtaǵy analogyn da joıý qıyn bola qoımas. Bir sózben aıtqanda, ǵaryshtyń «lazerlenýi» úlken qaýip.
Elektromagnıttik qarý da tek jerde emes, ǵaryshta da qoldanylýy ábden múmkin. Spýtnıkterden keletin sıgnaldardy óshirý, radıoelektrondy kúres, spýtnıktermen baılanysty úzý sekildi ádister de búginde fantastıka janry emes, ǵarysh áskerleriniń mindeti, aınalysatyn salasyna aınalyp barady. Bul tek málimderi ǵana, al álem boıynsha áskerı nemese jeke kompanııalardyń zerthanalarynda jasalynyp jatqan qanshama basqa da ǵarysh qarýlary bolýy ǵajap emes. Sebebi jalpy ǵarysh salasy kez-kelgen memleket úshin aqparattyń qupııalyǵymen jáne úlken qarajattyń qajettigimen baılanysty.
Kommersııalyq ǵarysh. Ǵarysh mılıtarızasııasy qashanda ony beıbit maqsatta qoldaný, kommersıalızasııamen qatar júrip otyrady. Sebebi joǵary tehnologııa men ınvestısııa ǵarysh salasynyń negizgi eki quramdas bóligi. Búginde álemdik ǵarysh naryǵy (spýtnık, baılanys, navıgasııa, zymyrandar, tehnologııa) 360 mlrd dollarǵa baǵalanyp otyr. 2026 jylǵa qaraı 558 mlrd dollarǵa ósýi múmkin. Ýaqyt ótken saıyn bul naryqta memlekettik mekemelerden kóri (NASA, Roskosmos) jeke menshik kompanııalar mańyzdy ról atqaryp keledi (SpaceX, Arianespace, ULA, Mitsubish Heavy Industries, Orbital ATK, Blue Origin, Rocket Lab, t.b.). Bul kompanııalardyń árbiri ǵarysh tehnologııasynda birshama jetistikke jetkender: zymyrandaryn ushyrdy, spýtnıkter jetkizdi nemese osy jolda eńbek etýde. Ilon Masktyń SpaceX kompanııasy zymyrandy ǵaryshtan qaıtaryp, ony birneshe ret qoldaný múmkindigine qol jetkizgen soń ǵaryshqa júk jetkizý qyzmeti arzandap ketti. Iаǵnı, joǵary tehnologııanyń damýy ǵaryshty «jaqyndatty». Tek osy kompanııa byltyr 20 ret zymyrandy ushyrdy. Iаǵnı, bir jeke kompanııa Reseıdiń kórsetkishinen asyp tústi. AQSh-tyń áskerıleri de jeke kompanııalardyń qyzmetin keńinen paıdalana bastady. Máselen, sol Ilon Masktyń kompanııasy AQSh-tyń Qorǵanys mınıstrligimen 2017 jyly 96 mln dollarǵa, al 2018 jyly endi 290 mln dollarǵa kelisim-shart jasasty. Byltyr qyrkúıekte osy kompanııanyń prezıdenti Gvınn Shotvell «eger qorǵaný maqsatynda bolsa, onda ǵaryshqa qarý da jetkize alamyz» dep málimdedi. Aıtpaqshy, arzan dúnıeden biz de shet qalmadyq. Byltyr Qazaqstan dál osy SpaceX kompanııasynyń Falcon 9 zymyranyndarymen KazSaySat jáne KazistiSat atty qos spýtnıgin 1,3 mln dollarǵa ushyrdy.
Bul neni kórsetedi? Joǵary tehnologııalar damyp, ǵaryshqa sapar shegý, júk tasý, zymyran ushyrý baǵasy tómendegen saıyn onda túrli maqsattaǵy spýtnıkterdi de jetkizý jıilemek. Máselen, byltyr Úndistan bir zymyranmen 104 spýtnık ushyryp, rekord ornatty. Onyń barlyǵy beıbit ne kommersııalyq maqsatta bolmaýy múmkin. Qytaı 2018 jyly 39 ret zymyrandy sátti ushyryp, bul salada álemniń aldyna shyqty. Sáıkesinshe, ǵarysh «arzandaǵan» saıyn onyń mılıtarızasııasy da jyldam júrýi bek múmkin.
Antarktıda týraly kelisim (1961j) onda ıadrolyq jarylys jasaýǵa tyıym salady. Ǵarysh týraly kelisim de osyǵan uqsas. Biraq bıiktik kez-kelgen urysta basymdyq beredi. Al ǵarysh Jer planetasy úshin joǵary «núkte» ekenin, ol jaqqa qarý shyǵarý absolıýtti basymdyq ekenin HH ǵasyrda áskerıler túsindi. Osy túsinik endi HHI ǵasyrda adamzat úshin qaýipke aınalyp barady. Qyrǵı-qabaq soǵysy kezinde AQSh pen KSRO-nyń qarý-jaraq saıysy álemdi ıadrolyq qaterge tiredi. Endi qarý dodasy ǵaryshqa kóshse, onyń sońy nege ákeleri belgisiz. Oǵan qosa, ótken ǵasyrdaǵydaı bur jarysqa tek eki el ǵana emes, endi birnesheýi qatyspaq, bári de «tátti kúlsheden» óz úlesin alǵysy keledi. Byltyr AQSh-tyń Áskerı áýe kúshteri shtabynyń basshysy Devıd Goldfeın «ǵaryshtaǵy soǵys birneshe jyldyń máselesi, menińshe, sol kezde biz ǵaryshtan soqqy jasaı alamyz» dep boljamyn aıtty. Eger bul boljam oryndalsa, onda álemdegi beıbitshilik, ǵarysh mılıtarızasııasyn tejep kelgen 1967 jylǵy Ǵarysh týraly kelisimdy umyta berýge bolady.
Nurmuhamed BAIǴARAEV