Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy halqymyzdyń kemel keleshegine jol kórsetetin keleli oı, batyl sheshimderge qurylǵan ulttyq baǵdarlama jáne adamzattyq aqyl-oıǵa yqpal etetin álemdik rýhanı tujyrymdama dep aıtýymyzǵa bolady. Elbasy maqalasyn álem ǵalymdary men saıasatkerleri, fılosoftary «Nazarbaev ilimi» retinde zerttep, zerdeleýi onyń álemdik órkenıettegi mańyzyn bildirip otyr.
Sanany jańǵyrtýdy, ulttyq bolmystan, ulttyq kodtan aıyrylyp qalmaı saıası-ekonomıkalyq júıeniń damýymen úılestire otyryp, el ıgiligine jaratýdy basty murat tutqan maqala halyqqa oı salatyn kemeńgerlik ıdeıalar men jasampaz bastamalarǵa toly. Sondyqtan bul maqala tek qazaq qaýymyn ǵana emes, álem halyqtarynyń sanasyn silkindirip, qazirgi jahandaný kezinde qaı ulttyń da baıandy bolashaǵyna jol silteıtin kemel qundylyqqa aınaldy. Búginde atalǵan baǵdarlama aıasynda ult rýhanııatyn jańǵyrtýdyń biregeı modeli jasaldy. Tarıhty bilý, ólketanýdy meńgerý – búgingi jáne keler urpaqtyń óz tarıhynyń tamyry tereń, kókjıegi keń bolǵanyn bilip ósýine, ata-babalarynyń adamzat órkenıetin jasaýǵa aralasqanyna kózderin jetkizedi.
Ult bolmysy men sanasyn rýhanı jańǵyrý aıasynda ózgertý men qalyptastyrýǵa ǵylymnyń áleýeti asa qajet. Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary Elbasymyzdyń bolashaqqa baǵyttaǵan ıdeıasy – rýhanı jańǵyrýǵa óziniń naqty úlesin qosýda. Bul turǵyda qorqyttaný baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteýlerdiń orny men mańyzy erekshe. О́ıtkeni álemdik deńgeıdegi Qorqyt tulǵasy túrkitektes halyqtar rýhanııatynyń tórinde turatyny, Qorqyt murasy – túrki rýhanııatynyń temirqazyǵy ekeni barshamyzǵa belgili. О́tken jyly Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaevtyń tikeleı bastamasymen Qorqyt muralarynyń IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralary tizimine enýi − tarıhı jetistik. Osynaý keshendi jumysqa ýnıversıtet ǵalymdary da óz úlesterin qosty. Oblystyq bıýdjetten qarjylandyrylǵan «Qorqyt Ata – álemdik tulǵa. Ańyz jáne aqıqat» ǵylymı jobasy boıynsha tarıhı mańyzy zor qundy kitap jaryqqa shyqty.
Tarıhy bes myńjyldyqty qamtıtyn Syr óńirin meken etken saq, qańly, oǵyz jáne qypshaq taıpalary Qazaqstan halqynyń etnogenezinde ǵana emes, Eýrazııanyń qazirgi halyqtarynyń qalyptasýynda mańyzdy ról atqarǵany belgili. О́ńirdiń etnostyq tarıhynyń mańyzdylyǵyna ǵalymdar «Araldyq etnogenez túıini» degen anyqtama berýi beker emes. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda oǵyzdardyń Sortóbe, Shirkeıli Qos-asar, Aral mańy saqtarynyń dinı-rýhanı ortalyǵy ejelgi Shirik-rabat jáne Jankent qalashyqtarynda keshendi arheologııalyq zertteý jumystary jańa qarqyn aldy. Osy eskertkishterdiń ishinde oǵyzdardyń ordasy bolǵan ortaǵasyrlyq Jankent qalashyǵyndaǵy zertteýler úlken mańyzǵa ıe. Atalǵan nysandaǵy arheologııalyq qazbalardy ýnıversıtet ǵalymdary Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty, Germanııanyń Tıýbıngen ýnıversıteti, Reseı Federasııasynyń N.N.Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýty, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý ýnıversıteti mamandarymen birlesip júrgizýde.
Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aıtqan tarıhı sanany jańǵyrtýǵa qatysty tereń oı-paıymdary 2018 jylǵy 21 qarashada jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda jalǵasyn tapty. Eki bólimnen turatyn maqalanyń birinshi «Ult tarıhyndaǵy keńistik pen ýaqyt» atty bóliminde Elbasy tarıhymyzdy zerdeleýdiń jańa ǵylymı tujyrymdamasyn aıqyndap berdi.
Kez kelgen halyqtyń júrip ótken joly, sol jolda qalyptastyrǵan mádenı muralary men rýhanı qundylyqtary, oı-sanasy men dúnıetanymy sol halyqtyń álemdik órkenıettegi alar ornyn anyqtaıtyny ǵylymda dáleldengen aqıqat. Elbasymyz myńdaǵan jyldyq tarıhy bar halyqtardy mysalǵa keltire otyryp bizdiń túp-tamyrymyzdyń da ejelgi dáýirlerden bastaý alatyndyǵyna birneshe jańa ǵylymı derekter keltirdi. Qazaq jerinde qurylyp, ómir súrgen protomemlekettik birlestikterdiń, búginde álem halyqtarynyń kádesine jarap otyrǵan kóptegen mádenı jetistikter men eń úzdik tehnologııalardyń jasaýshysy, ári murageri retinde Uly dala órkenıetiniń álemdik mádenıettiń damýyna qosqan úlesin aıqyndaýdyń ózektiligine toqtaldy.
Osy ýaqytqa deıin kóshpeli mádenıettiń ókili retinde baǵalanyp kelgen halqymyzdyń rýhanı murasy retinde tek baı dástúrimiz ben ádet-ǵurpymyz týraly ǵana sóz bolyp, ǵylym kókjıeginen alar ornymyz aıqyndala qoımaǵany belgili. «Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa» dep ataǵan oı ózegi arqyly Elbasy qazaq ǵylymynyń tarıhtyń tereń tamyrynan bastaý alatyndyǵyn dáleldep otyr.
Túrki dúnıesiniń atajurty sanalatyn qazaq jerinde álemdik oı-sanaǵa yqpal etken uly oıshyldar, Uly dalany kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaǵan batyrlar, eldiń aýyzbirligi men túsinistiginiń uıytqysy bolǵan bı-sheshender ǵumyr keshti. Olardyń ult tarıhyndaǵy ónegeli ómiri, taǵylymdy taǵdyry búgingi urpaq úshin ultjandylyqtyń, eljandylyqtyń sımvoly.
Shapqan attyń tuıaǵy tozatyn, ushqan qustyń qanaty talatyn saıyn dala tósinde qala mádenıetiniń negizin qalaǵan bizdiń halqymyz bolatyn. Ǵasyrlar boıy dúnıejúzi halqyna qyzmet etip kele jatqan jylqyny qolǵa úıretý men atqa miný mádenıeti, metall óńdeý tehnologııasy jáne t.b. álemdik órkenıetke qosylǵan qundylyqtardy da osydan myńdaǵan jyldar buryn bizdiń babalarymyz jasaǵan. Elbasymyz óz maqalasynda tarıhty jańa kózqaraspen zerdeleý úshin osylardyń barlyǵyn ǵylymı derek retinde usyndy. Sonymen birge Elbasymyz gýmanıtarlyq ǵylym salasynyń aldyna jańa mindetter qoıyp, tarıhty zerdeleýdiń tyń tujyrymdamasyn júzege asyrýdyń jobalaryn da aıqyndap berdi. Baǵdarlamalyq maqala ýnıversıtet ǵalymdaryna aıryqsha rýhanı serpilis berip, jańa baǵyttardaǵy izdenisterge jol ashýda. Bul turǵyda aldaǵy úsh jyl kóleminde «Syr óńiriniń folklorlyq antologııasy» atty joba júzege asyrylatyn bolady. Arheologııalyq park uıymdastyrý maqsatynda Jankentti týrızm nysanyna aınaldyrý, mýzeılendirý jáne ǵylymı konservasııalaý jumystary qatar júrgizilýde. Reseı mýzeıleri men arhıvterinde saqtaýly turǵan Syr óńirinen tabylǵan jádigerler men derekter boıynsha jumystardy «Arhıv-2025» jobasy aıasynda jalǵastyrý da kún tártibine qoıylǵan.
Jastarymyz úshin tarıhı jádigerler men ádebı muralardyń, óner týyndylarynyń syr-sıpatyn, tarıhyn jete, tereń bilip ósýi óte mańyzdy. Osy turǵydan qaraǵanda Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalalarynyń jas urpaqqa berer taǵylymdyq, tanymdyq máni zor. Ult tarıhy men mádenıetin jańǵyrtý, týǵan halqymyzdyń tarıh tolqynyndaǵy ornyn aıqyndaý jastarymyzdyń ultjandylyq, eljandylyq qasıetterin oıatady, tárbıeleıdi. Tól tarıhymyzdyń tereń bastaýlaryn bilgen ár urpaqtyń boıynda «Men Uly dala ókilimin», «Tarıhy tereń, rýhanı baılyǵy mol ulttyń ul-qyzdarymyz, meniń ata-babalarym álemdik órkenıettiń órkendeýine sheksiz úles qosqan» degen maqtanysh sezimi, óz ultynyń mártebeli tarıhynan taǵylym alýy olardyń óz Otanyna degen sheksiz yqylasyn qalyptastyratyny sózsiz.
Elbasy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda: «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady. Sondyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult XXI ǵasyrǵa laıyq qasıetterge ıe bolýy kerek» degen bolatyn. Memleket basshysy elge tutqa bolatyn óskeleń urpaqty jan-jaqty qoldap keledi. 2019 jyldyń Jastar jyly bolyp jarııalanýy osynyń jarqyn kórinisi. Osyǵan sáıkes Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti eńbek naryǵynda suranysqa ıe básekege qabiletti jas mamandardy daıarlaý baǵytynda maqsatty jumystar júrgizýde. Jumys berýshilerdiń talaptary men bilim alýshylardyń múddelerin eskere otyryp, kásibı standarttar negizinde bilim berý baǵdarlamalary mazmunynyń 80%-y qalyptastyrylatyn bolady. Qazirgi kezde aımaqtyń jumys berýshilerimen birlesip óndiriste kafedralardyń 52 fılıaly ashyldy. Sonymen birge stýdentterdiń kásiptik is-tájirıbeden ótip, keıin jumysqa ornalasýy úshin aımaqtyń bıznes-qurylymdarymen yntymaqtastyq jasaý týraly Qyzylorda oblysynyń kásipkerlik palatasymen memorandýmǵa qol qoıyldy. Memorandýmǵa sáıkes 3-kýrstan bastap árbir stýdentke jumys oryndarynda tálimger-praktıka jetekshisi bekitilip, ol stýdentterdiń ýnıversıtet qabyrǵasynda alǵan teorııalyq bilimderi men praktıkalyq daǵdylaryn jetildirip, bekitýge kásibı qoldaý kórsetedi. 2021 jyldyń 1 qyrkúıegine qaraı Jumys berýshiler keńesimen birlesip bitirýshilerdi eńbekke ornalasý kórsetkishin 85-90%-ǵa jetkizý kózdelýde.
Jastardyń ózin-ózi júzege asyrýy men básekege qabilettiligin qalyptastyrý úshin jaǵdaı jasaý arqyly bilim alýshylardy qolaıly bilim ortasymen qamtamasyz etý, olarda kóshbasshylyq qasıetterdi, kreatıvtilikti, bastamashylyqty, kóptildi, kópmádenıetti qoǵamda erkin baǵdarlana alýdy damytý jumystary óz jalǵasyn tabýda. Sıfrly ekonomıka úshin adam kapıtalyn damytýǵa arnalǵan ýnıversıtettiń Jol kartasy iske asyrylýda. Bilim alýshylardyń bıznes-ıdeıalaryna qoldaý kórsetý jáne júzege asyrý maqsatynda ashylǵan «Business Start» ınnovasııalyq jobalardy iske asyrý ortalyǵynda 25 joba oryndalýda. Ýnıversıtet stýdentteri 2018 jyldyń qazan aıynda ótken «Business Start - Baıqońyr» jáne «IT-Business» jobalar konkýrsynda júldeli oryndardy ıelendi.
Ýnıversıtette qazir keshendi ǵylymı-zertteýlerdi júrgizetin, salalyq zamanaýı ádisterdi meńgergen jas ǵalymdardyń jańa býyny qalyptasyp, 60-tan astam mamandyq, onyń ishinde aqparattyq tehnologııalar, arheologııa jáne etnografııa, týrızm salalary boıynsha mamandar daıarlanýda. Bilim alýshylardy ǵylymı-zertteý, shyǵarmashylyq jumystaryna, sportpen aınalysýǵa tartý máselesi jolǵa qoıylǵan. Olardyń qatarynda ǵylym, bilim, óner, sport salasyndaǵy halyqaralyq jáne respýblıkalyq baıqaýlar, kórmeler, saıystar men jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndar ıemdengender kóptep sanalady.
Ýnıversıtette bul kúnderi Qytaı, О́zbekstan, Túrikmenstannan kelgen sheteldik 35 azamat bilim alyp jatyr. Sheteldik stýdentter kontıngentin odan ári kóbeıtý úshin Baıqońyr, Nókis (О́zbekstan), Orynbor (Reseı Federasııasy), Osh (Qyrǵyzstan), Úrimshi (QHR) qalalarynda ókildikterin ashý qolǵa alyndy. Kóptegen jas oqytýshy alys jáne jaqyn shetelderdiń, onyń ishinde Reseı Federasııasynyń, Túrkııanyń, Ońtústik Koreıanyń belgili joǵary oqý oryndaryna aspırantýraǵa, doktorantýraǵa oqýǵa jiberildi. Buǵan 95-ten astam sheteldik joǵary oqý oryndarymen ornatylǵan áriptestik baılanystar óz yqpalyn tıgizýde. Aǵymdaǵy oqý jylynda 15 stýdentimiz Qytaı, Ońtústik Koreıa, Polsha, Bolgarııa, Túrkııa memleketterindegi jetekshi joǵary oqý oryndarynda akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy boıynsha bilimderin jalǵastyrýda. Olar ózderi bilim alyp jatqan oqý oryndarynda Qazaqstannyń tarıhyn, dástúr-saltyn tanystyrý jáne zamanaýı qazaqstandyq mádenıetti nasıhattaý maqsatynda «I am from Kazakhstan» jobasyn oryndap jatyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdik kúni merekesi qarsańynda atalǵan joba boıynsha tanymdyq jáne ádebı-sazdy is-sharalar uıymdastyrylyp, sheteldik áriptesterdiń nazaryna usynyldy.
Búgingi tańda Qorqyt Ata ýnıversıteti Qazaqstan Respýblıkasynyń kópsalaly JOO ishindegi Ulttyq reıtıngte 9-oryn ıelenedi, ekinshi jyl qatarynan Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa elderiniń Úzdik-300 JOO tobynyń qataryna enip otyr.
Ýnıversıtettiń 80 bilim berý baǵdarlamasy mamandandyrylǵan akkredıtteýden ótken. Sońǵy bes jylda ýnıversıtet ǵalymdary ónertabystaryna 62 patent aldy, 61 monografııa, halyqaralyq resenzııalanatyn basylymdarda 185 ǵylymı maqala jarııalady.
Syr óńirindegi bilim men ǵylymnyń, mádenıettiń ortalyǵy Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń qoǵam aldyndaǵy mindeti − básekege qabiletti jas mamandardy daıarlaý, óz tarıhyn biletin, Otanyn sheksiz súıetin jáne oǵan adal qyzmet etetin parasatty azamattardy tárbıeleý. Ujymnyń aldaǵy maqsaty − Qorqyt Ata ýnıversıtetin joǵary oqý oryndarynyń ulttyq jáne álemdik reıtıngterinde tuǵyry bıik, elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna laıyqty úles qosatyn ınnovasııalyq-kásipkerlik joǵary oqý ornyna aınaldyrý. Bul – zaman talaby.
Qylyshbaı BISENOV,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti rektorynyń mindetin atqarýshy, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor
Qyzylorda