Ult tarıhy týraly tolǵanys

Ult tarıhy týraly tolǵanys

Táýelsizdiktiń arqasynda búginde qazaq halqy óziniń tereń tarıhyn, rýhanı qundylyqtary men muralaryn qalpyna keltirýde. Sebebi otarlyq ezgi zamanynda qazaqty tuqyrtý, qorlap, baǵyndyrý maqsatynda el tarıhynyń shyndyǵy burmalandy, kóp taqyryptar múldem jabyq boldy. Eýrosentrıstik oılaý júıesi qazaqqa barsha bilim, mádenıet pen óner belgileri orystar men Batys halyqtarynan keldi degen qaǵıdany moıyndatýǵa tyrysty.

Alaıda, tarıhı shyndyq múl­dem basqasha bolatyn. Elbasy óz maqalasynda osy olqylyq­tyń ornyn toltyrýdy tarıhshy­lar qaýymyna tapsyrdy. Halyqty tarıhı shyndyq­pen tárbıeleý, ult tarıhyn mıf­ten­dirmeı, aqty - aq, qarany - qara dep baǵalaý ar­qyly ǵana halyqtyń tarıhı kody jańǵyrady, mádenı-saıa­sı sanasy qalyptasady. Qazaq hal­qy­nyń ulttyq toptasýynyń, biregeılenýiniń nyǵaıý prosesi de onyń tarıhı sanasynyń jań­ǵy­rýy­na táýeldi. Halyqtyń rýha­­­­nı­­lyǵynyń kúsheıýi túptiń túbin­­de memlekettiń ulttyq qaýip­­­­­siz­d­iginiń nyǵaıýyna, halyq­­­­tyń áleý­mettik belsen­di­lig­i­niń ar­týy­na jáne ekonomı­ka­lyq re­­for­­malardyń baıan­dy júrýine oń yqpalyn tıgi­ze­tini daý­s­yz. Sondyqtan El­basy «Uly dalanyń jeti qyry» at­t­y jańa maqalasynda kóter­­gen máseleleniń, aıtyl­ǵan ıdeıa­­­lardyń búkil Qazaq­stan qoǵa­my úshin mańyzy zor. Maqa­­la­da kórsetilgen mindet­terdi sheshý el tarıhshylary­nan, áde­bıet­shilerinen, ónertaný­shy­lary men kınogerlerinen jańa izdenisterdi, mańdaıterdi talap etedi. Olar Uly dalanyń orny men róli týraly tarıhı shyn­dyqty álemdik tarıhta, mádenı-aqparattyq keńistikte qalpy­na keltirýge mindetti. Uly dala­nyń halqy týraly tarı­hı shyn­dyq­tyń qalyptasýy álem­dik tarıhı oıdyń damýyna ózgerister men jańalyqtar ákeletini aqıqat.

Búgingi qazaq halqynyń baba­lary yqylym zamandardan ber­men qaraı osy ulan-baıtaq jer­di meken etti. Qanshama jaý­lap alýshy memleketter bılik­terin júr­gizb­ek boldy. Olarmen azat­tyq jolyndaǵy kúrester bir sát te tolastaǵan joq. Pro­toqazaq­tar­dyń memlekettiligi urpaq­tan ur­paqqa jalǵasty. Alǵa­shyn­da kóne taıpalyq odaqtar saq, skıf, massaget, ǵun, sarmat, úı­sin, qańly taı­pa­lyq odaq­­­tary negizinde Kangıý (Qańly) mem­­le­ket­tik bir­les­­tigi paı­­da bol­dy. Bul memleket jar­tylaı oty­­ryq­­shy el edi. Osy­men qatar Qu­shan patshalyǵy, Ǵun ım­­­­pe­­rııa­sy sııaqty qýatty mem­­­le­­ket­­ter qu­ryldy. B.z.d. V-III ǵa­­­­syr­­­­lar­da jáne b.z. V-III ǵa­­syr­­­la­­ryn­­­da qazaq halqynyń ne­gi­zin qalaǵan taıpalyq odaqtar óz mem­­leketterin quryp eshkimge des bermedi. Al VI ǵasyrda olar qýat­­ty Túrik qaǵanaty quramyna enip jarty álemdi baǵyndyrdy. Orta ǵasyrlarda qazirgi Qazaq­stan jerinde kóptegen memleket­ter bolyp, XIII ǵasyrda qazaq jeri Uly Mońǵol ımperııa­sy­nyń qu­ra­my­na endi. XV-XVIII ǵasyr­lar ara­synda jeke Qazaq han­dyǵy ómir súrdi. Búgingi qazaq ultynyń etno­­ge­­ne­tıka­lyq tegi­niń, tiliniń, salt-dás­túr­leri­niń, dini men tól máde­­nıetiniń qalyp­tasý úderisi iske asty.

Qazirgi bar qazaq ultynyń ne­giz­gi qundylyqtary men usta­nym­dary Qazaq handyǵy dep atal­­ǵan memlekettiń bolýynyń nátı­­jesi ekendigi bultartpas shyn­­­dyq. Demek qazaq halqynyń tabı­­ǵı damý prosesi san ǵasyr­lar boıy úzilmeı, ózge ulttar­men qatar­lasa damyp otyrdy. Onyń túrli memlekettik qury­lym­­dary boldy. Bolǵan mem­le­­ket­ter kórshi eldermen teń dárejede qarym-qatynastar ornatty. Álem halyqtaryna óziniń materıaldyq jáne mádenı úlgilerimen yqpalyn tıgizdi. О́ki­nishke qaraı, osyndaı evolıý­sııalyq úderis Reseıdiń otarlyq ezgisine túsýmen toqtap qaldy. Qazaq halqy álemdik órkenıet­ter damýynyń sońynda qalyp qoıdy. Otarlyq qanaý qazaqty demografııalyq, rýhanı, mádenı daǵdarysqa túsirdi, jerinen jáne dástúrli ómir súrý mádenıetinen aıyrdy. Qazaq tarıhy ımperııa tarıhynyń kóleńkesinde qaldy. Qazaq ulty ekinshi sortty, barlyq jaqsylyqtardy otarlaýshylardan úırengen jabaıy halyq bolǵan degen pikir qoǵamdyq sanada basymdyqqa ıe boldy. Qazaq halqynyń óz tarıhyn, rýhanı qundylyqtaryn zertteýde jáne ulyqtaýda kenjelep qaldy.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» atty 2017 jyly sáýir aıynda jaryq kór­gen maqalasynan bas­­­­tal­ǵan Qazaq­stan qoǵamyn rý­ha­nı jań­ǵyrtý úderisi sana­ny, tarıh­­ty, máde­nıet­ti, bilim men óner salalaryn otar­s­yzdandyrý prosesine jol ashty dep aıtýymyzǵa bolady. Qazaq tarıhyn otarsyzdandyrý isin Elbasynyń «Egemen Qazaq­standa» jarııalaǵan «Uly dala­nyń jeti qyry» atty jańa maqa­lasy tereńdete túsedi. Maqalada qazaq halqy ózi júrip ótken ta­rı­­hı jolda álemdik órke­nıet­ke qo­maqty úles qosyp kel­gen­digi naqty mysaldar­men dáleldenedi.

Bizdiń babalarymyzdyń álem halyqtaryna usynǵan úlken jetistikteriniń biri jylqyny qolǵa úıretý, onyń er-turmanyn jasaý bolǵandyǵyn búgingi etnologııa ǵylymy dáleldep otyr. Bul qubylys shamamen 6,5 myń jyl buryn iske asyrylǵan. Atta otyrý mádenıeti jetilip, babalarymyz úzeńgini paıdalanǵan. Osy jańalyq olarǵa atqa minip alys saparlarǵa shyǵýǵa, jylqyny soǵys­tarda jyldam qozǵalys qu­ra­ly retinde paıdalanýǵa múm­­­kindik bergen. Jaýgershilik zaman­­darda soǵys ónerin jetil­dirý­de protoqazaqtar qaıqy qy­lysh­ty da jasap paıdalanǵan. О́mil­­dirik pen quıysqannyń ja­salýy jylqy mingen adamdy naǵyz myǵym, qylyshty, sadaqty, naı­zany, shoqpardy erkin ustap, soǵy­sa alatyn jeńimpaz jaýyn­gerge aınaldyrdy. Basqa halyq­tar bizdiń babalardyń osyndaı jańalyqtaryn túrli ózgerister engizip, jetildirip san ǵasyr paıdalandy.

Prezıdent Uly dalanyń bir qy­rynyń ǵana álemdik órke­nıetke bergen úlesiniń qansha­lyqty paıdaly jáne mańyzdy bolǵandyǵyn aıtyp otyr. Uly dala jaı dala emes, ony meken etken qazaq halqy jaı halyq emes, ol eshkimnen artyq ta, kem de emes degen qaǵıdattyq oıdy Elbasy jan-jaqty negizdeıdi. Tipten qazirgi metallýrgııanyń bastalýy ejelgi túrki halyqtarynyń jańashyldyǵyna baılanysty eken. Osynyń barlyǵy sóz­ben emes, qolymyzǵa ustaǵan arheo­lo­gııalyq artefaktiler arqyly dáleldenip otyr. Uly dala­myz­dyń úshinshi qyry «ań stıli». Kóne túrkiler tabıǵat, qorshaǵan orta álemimen tamasha úndestikte ómir súre bilgen. Olardyń jo­ǵary deńgeıdegi ekologııalyq má­denıeti qalyptasqan. Álemdik ekologııalyq sananyń otany túrki halyqtary dep aıtsaq ta maqtanyp ketpeımiz. Tórtinshi qyry­myz – «Altyn adam». 1969 jyly Esik qorǵanynan altyndalǵan kıim kıgen jas patshanyń tabylýy álem ǵalym­daryna sensasııa boldy. Sodan beri Shyǵys Qazaqstandaǵy Shilik­tiden, Tarbaǵataıdan, Orta­lyq Qazaq­standaǵy Qarqa­ra­lydan, Batystaǵy Atyraý­dan osyn­daı tańǵajaıyp altyn­dal­ǵan kıim­der­men patshalar qorymdary ashy­ldy. Demek ǵasyrlar bo­ıynda, myń­jyldyqtardyń almasýy kezeńinde qazirgi Qazaqstan jerin­de basqa kóne halyqtardyń damý deńgeıi jetpegen memleketter bolǵany shyndyq. «Altyn adammen» birge qoıylǵan zat­tardyń, qurbandyq retinde jer­­len­gen jylqylardyń er-tur­­man­­darynyń bezendirilýi, tabyt­­tarda salynǵan sýretter men beı­ne­lerdiń tereń ma­ǵy­nalylyǵy búgingi zertteýshiler­di tań­dandyrýda. Osy arheolo­gııalyq jańalyqtar órkenıet tek Batystan bastalady degen tezıstiń jańsaqtyǵyn naqty dáleldeıdi. Durysy, órke­nıet­­terdiń yqpaldasýy tezısi bol­sa kerek. Biz Batysqa kóp nár­se berdik, úırettik, sońǵy ǵa­syr­­larda Batystan kóp nár­seni alyp, úırenip jatyrmyz. «Túr­ki – álemniń besigi» dep Elba­­sy Uly dalanyń altynshy qyry týraly osy oıdy aıtyp otyr. Qazaq jeriniń geosaıası, geoeko­no­mı­kalyq ornyn Pre­zı­dent Uly dalaǵa «Jibek joly­nyń» yq­pal etýimen sıpat­taı­dy. О́rke­nıet­ter men iri memleket­ter­diń múddeleriniń qıy­lysynda turý túrki halyq­taryna, odan keıingi qazaq halqyna asa zor jaýap­ker­shilikpen qatar, túr­li qaı­shylyqtar men qıynshy­lyq­tar ákeldi. Búgin ótken tarıhtan sabaq alyp el damýyndaǵy osy erekshelikterdiń barlyǵyn paıdamyzǵa asyrýymyz kerek. Uly dalanyń jetinshi qyryn «Qazaqstan alma men qyzǵal­daqtyń otany» dep kórsetipti Elbasy. Qazaq eliniń tabıǵat áleýeti úlken. Búgingi urpaq sony iske jarata alsa álemdik na­ryq­qa usy­narymyz kóbeıedi, el hal­qynyń ómir súrgen ortasy ne­ǵurlym qolaı­ly bola túsedi.

Elbasy Uly dalanyń jeti qyryn jarqyratýdyń naqty joldaryn kórsetip, ǵalymdar qaýymyna tapsyrmalar bere­di. Bul jumystar el halqynyń tarı­hı sanasyn jańǵyrtýǵa, qo­ǵam­nyń rýhanı jańǵyrýynyń tereń­deýine, tárbıeniń, bilimniń, mádenıettiń jaqsarýyna ıgi yqpal etetindigine senim zor.

Saıyn BORBASOV, saıası ǵylymdar doktory, professor

ALMATY