«Jeti kún jaýǵan jańbyrdan jelip ótken sý artyq» degen atam qazaq. Munyń ózi qazaq halqynyń sýarmaly jer qasıetin erteden tanyǵandyǵyn bildiredi. Eýrazııa qurlyǵynyń qaq ortasynda ornalasqan Qazaqstan úshin sýarmaly jerdiń mańyzy óte zor. Sýarmaly jersiz qunarly da senimdi jemshóp bazasyn jasaý múmkin emes. Al munsyz elimizdiń mal sharýashylyǵy zaman talaptaryna sáıkes damı almaıdy. Sýarmaly jerler kókónis, baqsha daqyldaryn ósirýdiń, jemis-jıdek óndirisin damytýdyń negizgi kózi bolyp esepteledi.
Qazirgideı eginshilik tehnologııalary, jylyjaı ónerkásibi qaýyrt damyp kele jatqan zamanda kókónis ósirý isimen ár óńirde shuǵyldanýǵa bolar edi. Tek bul úshin sýarmaly jerlerdiń bolýy qajet. Sýarmaly jerlerdiń taǵy bir úlken artyqshylyǵy, sýarylmaıtyn jerlerge qaraǵanda ónimdi birneshe ese artyq bere alady. Iаǵnı ekonomıkalyq tıimdiligi de orasan zor.
Mine, osyndaı qasıetterine baılanysty sýarmaly jerge ınvestısııa salý da senimdirek. О́ıtkeni ondaı jerden alynatyn ónim kólemin, ózińizdiń kiris-shyǵysyńyzdyń mólsherin aldyn ala josparlaı alasyz. Iаǵnı jaýyn-shashynǵa qaraǵan jerdegi sekildi aspanǵa qarap alaqanyńyzdy jaıyp otyrmaı senimdi túrde iske kirise alasyz.
Elbasy N.Nazarbaev aýyl sharýashylyǵyndaǵy mańyzdy mindetterdiń biri retinde sýarmaly jer kólemin taıaýdaǵy ýaqyttyń ishinde 600 myń gektarǵa arttyrý mindetin alǵa qoıyp, Úkimetke naqty tapsyrma bergen bolatyn. Bul tapsyrma qalaı oryndalmaq?
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy Islam Ábishevtiń aıtýynsha, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes Sýarmaly jerlerdi damytýdyń 2028 jylǵa deıingi jospary ázirlendi. Ony mınıstrlik pen Úkimet maquldap otyr.
Baǵdarlamanyń basty maqsaty – elimizdegi sýarmaly jer kólemin 3,5 mıllıon gektarǵa jetkizip, ol jerlerdi turaqty sý kózderimen qamtamasyz etý. Búgingi tańda sýarylatyn jerlerdiń aýmaǵy 1,4 mıllıon gektardy quraıdy. Bul oraıda, aınalymnan alynyp tastalǵan, biraq qajetti sýarmaly jerlerdiń 600 myń gektary qaıta qalpyna keltiriledi jáne jańa 1,5 mıllıon gektar jer sýarmaly jerler qataryna jańadan engizilmek.
«Bul bizge ne beredi? Biz bir adamǵa shaqqandaǵy eńbek ónimdiligin 2,3 mln teńgeden 5,9 mln teńgege deıin arttyra alamyz. Sonymen qatar 300 myńǵa jýyq jumys orny qurylady dep josparlap otyrmyz. Bul rette 2028 jylǵa qaraı sýarylatyn jerlerdiń jalpy túsiminiń ósimi 3 trıllıon 727 mıllıard teńgeni quraıtyn bolady», deıdi I.Ábishev.
Eger búginde sýarylatyn jerler búkil egis aýmaǵynyń 7 paıyzyn ǵana qurap otyrsa jáne aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy óniminiń 40 paıyzy osy sýarmaly jerlerde óndiriletin bolsa, sýarmaly jerlerdiń aýmaǵyn 3,5 mıllıon gektarǵa deıin arttyrǵan jaǵdaıda, jalpy egis aýmaǵyndaǵy sýarmaly jerlerdiń úlesi 15 paıyzǵa deıin jetedi, al aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy óniminiń 80 paıyzyn sýarylatyn jerler beretin bolady. Sonymen qatar sýarmaly jerler óniminiń 70 paıyzy shetelge eksporttalady dep josparlanyp otyr.
Buǵan qosa I.Ábishev sýarmaly jerlerdi sýaratyn sýmen qamtamasyz etý tetigi týraly aıtyp berdi.
«Sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn qalpyna keltirýge sońǵy 5 jylda jylyna orta eseppen 7 mıllıard teńge baǵyttaldy. 3,5 mıllıon gektar aýmaqtaǵy sýarmaly jerdi sýmen qamtamasyz etý úshin 1,2 trıllıon teńge qajet. Eger bul somany 7-ge bólsek, onda maqsatqa qol jetkizý úshin bizge 100 jyldan astam ýaqyt kerek bolady. Biraq muny ýaqyt kútpeıdi. Sondyqtan mundaı úlken maqsatqa qol jetkizý úshin memleket-jekeshelik áriptestigi qaǵıdatyn qoldaný qajet. Jańa baǵdarlamanyń máni de osynda» deıdi komıtet tóraǵasy.
Memleket-jekeshelik áriptestigi tetigin paıdalaný tájirıbesi álemde keńinen paıdalanylady. Muny halyqaralyq qarjy ortalyqtary, bıznes qaýymdastyǵy men agrosektor ókilderi de qoldaıdy.
Árıne sýarmaly jer turaqty sý kózin qajet etedi. Osyǵan oraı sý qoımalarynyń jaǵdaıy da retke keltirilýde. Máselen, elimizde 41 sý qoımasyn jańǵyrtý qajet bolsa, sonyń 7-si aldyńǵy jyly, 8-i byltyr jóndeldi. 26-synyń jumysy 2021 jyly aıaqtalatyn bolady. Munyń syrtynda qosymsha 23 sý qoımasy jańadan salynbaq.
Endi osyǵan qosymsha kishi sý qoımalaryn jańartý jáne jańǵyrtý jumystary jergilikti deńgeıde de júrip jatyr. Máselen, oblys ákimdikteri 48 kishi sý qoımasyn salmaqshy.
Mine, osylaısha elimizde sý qorlaryn nyǵaıtý jáne retteý jumystary júzege asyrylatyn bolady. Sý ınfraqurylymdaryn qaıta qalyptastyrý máselesi táýelsiz elimizdiń maqsat-murattaryna sáıkes iske asady. Sý qoımalarynyń salynýy bir esepten qystaǵy qar men kóktemde jaýǵan jańbyr sýlaryn ustap qalýǵa, ony tıimdi paıdalanýǵa jáne elimizdiń sý qorlaryn nyǵaıta túsýge de qyzmet etetin bolady.
«Árıne Eýrazııa sekildi alyp qurlyqtyń ortasynda ornalasqan, aýmaǵynyń úlken bóligin shól jáne shóleıtti jerler alyp jatqan el bolǵandyqtan tabıǵı faktorlardyń yqpaly aldaǵy ýaqytta da myǵym qalpynda qala beretindigi anyq. Biraq biz óz táýelsizdigimiz óz qolymyzǵa tıip, damýdyń búkil júıeli josparlaryn óz tarıhymyzda birinshi ret osylaısha uıymdastyryp jatqandyqtan, aldaǵy ýaqytta sý tapshylyǵyna jol bermeýdiń barlyq múmkindigin qarastyratyn bolamyz. Endigi másele bar sýdy tıimdi jáne únemdi paıdalanýǵa kelip tireledi. Al bul búkil halyq bolyp birigip atqaratyn jumys» deıdi I.Ábishev.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»