Elimizdiń emhanalarynda balalar dárigeri qyzmetin qalpyna keltirý máselesi áli de kókeıkesti kúıinde qalyp otyrǵandyǵyna qaramastan, S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetinde pedıatrııa fakýlteti qaıta ashyldy. Tek qana balalardy qaraýǵa mashyqtanǵan medısına mamandarynyń jetispeýshiligi qazirge basy ashyq kúıinde qala bermek. Degenmen, otandyq pedıatrııalyq qyzmet te óziniń on jyldyǵyn artqa tastady. Alaıda bul salada atqarylatyn jumys áli de shash etekten.
Al joǵaryda atap ótkendeı, 2017 jylǵy qyrkúıek aıynda pedıatrııa fakýlteti qaıta ashylyp, memlekettik tapsyrys sheńberinde pedıatrlardy daıyndaýǵa 150 grant bólingen-di. Onyń nátıjesi ýaqyttyń enshisinde.
Eń bastysy Úkimettiń úzdiksiz júrgizgen maqsatty sharalarynyń nátıjesinde, sońǵy 10 jylda balalardyń ólim-jitimi 2 esege (2017 jyly 1000 nárestege shaqqanda 10,2), nárestelerdiń shetineýi 2,6 esege (2017 jyly 1000 nárestege shaqqanda 7,9) tómendegen.
Sondaı-aq otandyq medısına balalardyń týa bitti damý aqaýyn (ári qaraı – TDA) jatyr ishinen anyqtap qana qoımaı, júkti áıelderdi de emdeýge múmkindik beretin perınataldyq dıagnostıkalaýdy jaqsartty. Týa bitti keselderden bolatyn 1 jasqa deıingi bala ólimi sońǵy 10 jylda 1,5 esege azaıdy. Bul perınataldyq dıagnostıkanyń jaqsarýyna jáne jedel aralasý ádisteriniń jetildirilýine baılanysty, deıdi mamandar.
Respýblıkada balalar kardıohırýrgııalyq qyzmeti jolǵa tústi. Qazirgi kezde elimizde týa bitti júrek aqaýy bar balalarǵa arnalǵan 145 kardıohırýrgııalyq tósek-oryn men 28 kardıohırýrgııalyq reanımasııalyq tósek-oryn uıymdastyrylǵan. Jyl saıyn bala júrekke 2 myńnan astam ashyq ota jasalady.
Oǵan qosa onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqan balalardyń ómiri uzardy. Dertti balalardyń basym kópshiligi shyn máninde saýyǵýǵa qol jetkizdi. Bul jetistikterge respýblıkamyzda leıkemııaǵa shaldyqqan balalardy emdeýde 20 jyldan beri qoldanylyp kele jatqan BFM nemis baǵdarlamasy arqyly, ıaǵnı hımıoterapııany tańdamaly qarqyndatý, baǵdarlamalyq emdeýdi iske asyrýdyń arqasynda qol jetti. Qazirgi kezde jiti lımfoblastyq leıkozǵa shaldyqqan balalardyń ómirsheńdigi joǵary mólsherli polıhımııa terapııany (PHT) qoldaný nátıjesinde 78%-dy quraıdy. Demek bul degenimiz álemdik nátıjege jaqyn.
Pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵynyń Basqarma tóraıymy Rıza Boranbaeva: «Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń tiri týý ólshemderin engizý arqyly eń tómen salmaqta (500 gr-nan joǵary) shala týǵan nárestelerdi aman alyp qalýdy úırendik. Osylaısha neonataldi hırýrgııa jáne kardıohırýrgııany barynsha tıimdirek damytýǵa múmkindik aldyq. О́ıtkeni, az salmaqtaǵy balalardy saqtap qalý mashyqtary jalpy alǵanda dárigerlerdiń saýattylyǵyn kóterýge jáne basqa patologııamen balalardy emdeýde jeke bilimderin qoldanýǵa jol ashady. Biraq, shala týǵan balalardy kútýde sensorly aýytqýlar (kereńdik jáne retınopatııa) máselesi paıda boldy. Al bul dárigerlerimiz osy jyldarda meńgerýi tıis jańa salalar edi. Búginde respýblıkalyq ortalyqtarda ǵana emes, sondaı-aq birqatar oblystyq ortalyqtarda da shala týǵan balalardyń kórý qabiletin saqtaý maqsatynda retınopatııa kezinde kózdiń ishki tor qabyǵyna lazerkoagýlıasııa otasy, ashyq júrekke jasalatyn otalar sátti ótýde. Sonyń ishinde júrekke 3-4 kúrdelilik deńgeıinde jáne 500-den astam rentgenendovaskýlıarlyq jedel aralasýlar jasalynady. Retınopatııaǵa shaldyqqan shala týylǵan balalarǵa hırýrgııalyq kómek kórsetý kezinde jaqsy nátıjeler alyndy: regress jáne prosestiń turaqtanýy 94,7%, al 4-5 satydaǵy shala týylǵandar retınopatııasynyń beleń alýy tek 5,3% ǵana. Burynd osy balalardyń barlyǵy múgedek bolyp qalatyn. Elimizde jyl saıyn osyndaı 2 myńnan astam hırýrgııalyq ota jasalady. Osynyń arqasynda týa bitken aqaýlary bar shala týǵan balalardyń tiri qalýy qazirgi ýaqytta 80%-dy qurap otyr» deıdi.
Sábı ólimi memlekettiń damý deńgeıi men onda júrip jatqan ekonomıkalyq jáne áleýmettik ózgeristerdi aıqyndaıtyn demografııalyq kórsetkish. Bul kórsetkish bir jyl ishinde 1000 balaǵa shaqqanda 1 jasta shetinegen balalar sany boıynsha jáne promılde esepteledi.
Máselen Qazaqstanda nárestelerdiń shetineýi 2,6 ese tómendep, 7,9%-dy qurasa, TMD elderinde orta eseppen náresteler ólimi – 9,3%-dy (Qyrǵyzstan – 19,9%, Tájikstan – 11,8%, О́zbekstan – 10,7%, Ázerbaıjan – 9,8%, Reseı – 7,3%). Árıne, shyn máninde bizge bul baǵytta áli de jetilý kerek, óıtkeni EYDU elderinde kórsetkish 6,7%-ǵa teń. Degenmen, elimizde turaqty túrde ilgerileý, damý bar.
Bir jasqa deıingi balalardyń shetineýinde Qazaqstanda da perınataldy kezeńdegi jaǵdaı men damýdyń týa bitti qaterleri dep atalatyn osy eki endogendi sebep tizimdi bastap tur. Úshinshi orynda oqys jaǵdaılar balalar kóz jumady. Al osy máseleniń sheshimi densaýlyq saqtaý qyzmetine ǵana baılanysty emes, bul jerde bilim berý mekemeleri, áleýmettik qorǵaý, ishki ister, ákimdiktermen júıeli qarym-qatynas ornatý faktorlary da joǵary. Bul topta balalardyń ana sútinen qaqalýy, anasy uıyqtap ketip balasyn abaısyzda tunshyqtyrýy, sábılerge aýyr zattardyń qulaýy (teledıdar, kórpeler jáne t.b.) nemese qaraýsyz qalyp, aryqtar men ózenderge batyp ketýi saldarynan deni saý balalardy joǵaltyp otyrmyz. Qazirgi tańdaǵy el medısınasyndaǵy, pedıatrııa salasyndaǵy jaǵdaı osyndaı.
Statıstka zańdylyqtary boıynsha eger náresteler óliminiń kórsetkishi respýblıka boıynsha tómendese de, keıbir óńirlerde ol joǵary bolýy múmkin. Kóp jaǵdaıda deni saý balanyń dúnıege kelýi ata-analardyń densaýlyǵyna, júktilik kezinde talaptardy durys oryndaýyna baılanysty. Nárestelerdiń ólim-jitimin sóz etkende eń aldymen negizgi sebep-saldarǵa nazar aýdarý qajettigi kórinýde. Máselen, Atyraý oblysynda náresteler ólimine jasalǵan taldaý shetinegendiń 40%-y shala týýdan jáne 16% jańa týǵan balalardyń týa bitti aýrýlardan kóz jumǵanyn kórsetti. Sondyqtan, bala ólimi deńgeıin azaıtýdyń negizgi áreketi – profılaktıkalyq sharalar bolyp qala bermek.
Búkil álemde profılaktıkalyq is-sharalardyń eń tıimdi joly – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, jastardyń salaýatty ómir saltyn ustanýy, qorshaǵan ortany jaqsartý bolyp otyr. О́skeleń urpaq densaýlyǵy úshin kúres jasóspirim kezinen bastaý alý kerek, keıin otbasy qurýǵa daıyndyqta, júktilik pen bala týý kezinde órbigeni jón. Sonda ǵana qoǵam bolyp shala týǵan jáne týa bitti aýrýlarmen týǵan náresteler sanyn azaıta alamyz, deıdi mamandar.
Gúlnar ÁBDILOVA, Pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵy basshysynyń pedıatrııa jónindegi orynbasary:
Sońǵy jyldary onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqan balalardyń ómiri uzardy. Tipti basym kópshiligi is júzinde saýyǵýǵa qol jetkizýde. Bul jetistikterge leıkemııaǵa shaldyqqan balalardy emdeýde 20 jyldan beri qoldanylyp kele jatqan BFM nemis baǵdarlamasy úlgisinde hımıoterapııany tańdap qarqyndatý arqyly qol jetkizildi. Qazirgi kezde jiti lımfoblastyq leıkozǵa shaldyqqan balalardyń ómirsheńdigi joǵary mólsherli PHT qoldaný nátıjesinde 78 paıyzǵa jetti. Iаǵnı, álemdik nátıjege jaqyn. Álemdik jetekshi ortalyqtarda osy aýrýǵa shaldyqqan balalardyń ómirsheńdigi 80-85%-dy quraıdy.
2012 jyldan beri balalarǵa gemopoezdik ózektik jasýshaǵa 151 transplantasııa jasalyndy. GО́J allogendik transplantasııalaý tıimdiligi 75,3% jáne aýtologııalyq – 71%-dy qurady. Mundaı dertke shaldyqqan balalardy memlekettik qarajat esebinen dıagnostıkalaý jáne ferment almastyrǵalyq emdeýmen qamtamasyz etý boıynsha máseleler sheshimin tapty.
Gúlaıym BAITANATOVA, Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵynyń jańa týǵan nárestelerdiń qarqyndy terapııasy bólimshesiniń meńgerýshisi:
Balalardyń densaýlyǵy tikeleı ananyń densaýlyǵyna baılanysty. Bizdiń ortalyqqa aýyr naýqastarǵa ushyraǵan analar jatady. Ortalyq jylyna 3 myńnan asa áıeldi bosandyrady. Týa bitti aqaýymen dúnıege kelgen, hırýrgııalyq kómekti qajet etetetin nárestelderdi birden Pedıatrııa ortalyǵyna jiberemiz. Biz bul ortalyqpen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Jyldan-jylǵa tıimdi perınataldyq tehnologııalar paıda bolyp, medısınalyq quraldar da jaqsaryp keledi. Sońǵy 10 jylda perınataldy ólim-jitim 30-dan 5,5 promılge, erte jastaǵy neonataldy shetineý 15-ten 3,2 promılge, neonataldy ólim-jitimi 20-dan 3,5 promılge tómendedi.
Gúlmıra ALTYNBAEVA, neonatolog dáriger:
Bizdiń Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵynda jańa týylǵan nárestelerge, onyń ishinde DSU uıǵarymy boıynsha 500 gramnan joǵary, shala týǵan nárestelerge alǵashqy kómek kórsetiledi. Sońǵy 10 jylda shala týǵan nárestelerdiń ómir súrý kórsetkishi edáýir jaqsardy. Árıne, munyń barlyǵy tıimdi perınataldy kómek pen kútim men zamanaýı tehnologııalardy meńgergen mamandardyń arqasynda júzege asyp otyr. Sondaı-aq ortalyqtyń neonatologtary nárestelerdi emdeýmen qatar, respýblıka aımaqtaryndaǵy áriptesterine «Nárestelerge alǵashqy reanımasııalyq kómek» taqyrybynda sheberlik dáristerin ótkizip, konsýltatıvti-ádistemelik jumystar jasap, telemedısına arqyly únemi keńes berip otyr.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY