«Pedagog mártebesi týraly» zańynyń qabyldanatynyn pedagogtar qaýymy qýanyshpen qarsy aldy. Meniń oıymsha, muǵalim mártebesi degenimiz – qoǵamnyń, jurtshylyqtyń muǵalimge degen kózqarasy, iltıpaty, pikiri. Sondaı-aq muǵalim mártebesi – Úkimettiń muǵalimge jasap jatqan áleýmettik, moraldyq, materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý baǵytyndaǵy qamqorlyǵy arqyly da qalyptasady. Eger, muǵalim jan-jaqty qamtylǵan bolsa, qoǵamnyń da, jurtshylyq qaýymnyń da kózqarasy ózgeredi, ıaǵnı, mártebesi artady. Qazirgi kezde muǵalim mártebesi sál de bolsa álsiregendeı me, qalaı?! Oǵan sebep ne? Oǵan birinshi sebep, muǵalim eńbekaqysynyń azdyǵy, jan-jaqty materıaldyq tolyqqandy qamtylmaýy.
Buryn muǵalimniń mártebesi men bedeliniń qanshalyqty ekenin atalarymyzdyń nemerelerine «Muǵalim bol!», «Ustaz atan!» dep bata berýinen-aq ańǵarýǵa bolatyn edi. Kóshede oqýshylary muǵalimniń aldynan qııa ótpeıtin. Eger oqýshyǵa muǵalim uryssa, úıde ata-anasy qosa ursatyn edi. Qazir olaı emes. Muǵalim oqýshyǵa sál daýys kóterse, ata-anasy aryzdanyp shyǵa keledi. Sondyqtan bul kópshilik pen qoǵam tarapynan sheshimin kútip turǵan másele.
Qazirgi tańda, muǵalimniń eńbekaqysy qazaqstandyqtardyń ortasha jalaqysymen salystyrǵanda nebári 75 paıyzyn quraıdy eken. Jumysqa jańadan kelgen mamandardyń jalaqysy 50 myń teńge kóleminde ǵana. Qalaı degende de muǵalimderdiń jalaqysy onyń biliktiligine qaraı belgilenetin bolǵany – búginniń basty talaptarynyń biri.
Qazirgi tańda aýyldyq jerde muǵalimder jetispeıdi. Degenmen, «Dıplommen − aýylǵa!» qozǵalysy jastardy aýylǵa tartýdyń jaqsy bastamasy boldy. Kúrmeýi kúrdeli máselelerdiń birine ustazdardyń qartaıý úrdisin de qosý kerek. Bul jerde áńgime muǵalimniń jasynda emes, ustazdar qataryna jastar az kelýinde bolyp otyr. Táýelsiz sarapshylardyń anyqtaǵandaı, elimizde 340 myńdaı muǵalim jumys isteıdi eken. Onyń ishindegi 8 myńǵa jýyǵy zeınetker, 40 myńy zeınet jasyna jaqyndaǵandar jáne 190 myńǵa jýyǵy orta jastaǵylar (30-50 jas aralyǵynda) eken. Sonda jastardyń úlesi úshten birin quraıdy degen sóz. Sonymen birge, ustazdar arasyndaǵy genderlik sáıkessizdikterdiń bolýy. Atap aıtqanda, áıel muǵalimderdiń kóp bolýy. Elimizdegi barlyq muǵalimniń 86 paıyzyn áıel muǵalimder quraıdy eken. Er adamdardyń az bolýy urpaq tárbıesine yqpalyn tıgizeri sózsiz. «Áke kórgen oq jonar...» dep beker aıtylmaǵan. Osy máseleni sheshý de oıda júretin másele.
Muǵalim mártebesi degenimiz − muǵalimniń oqýshylarǵa ózin moıyndatýy, pánge degen qyzyǵýshylyǵyn oıata bilý.
Muǵalim jan-jaqty qamtylǵan, Úkimettiń erekshe nazarynda bolýy tıis. Qaıtkenmen de muǵalimniń qoǵam aldyndaǵy mártebesi joǵary bolmaı, bedeli de joǵary bola almaıdy. Muǵalim óz bedelin ózi kóterýi kerek. Muǵalim óziniń júris-turysymen, kıim kıisimen, sóz saptaýymen jáne kópshilik orynda ózin-ózi ustaýymen, bilimimen erekshelenýi tıis. Sebebi qalyń kópshilik jáne oqýshylary muǵalimge syn kózben qaraıdy. Osy aıtylǵandardy, ásirese keıingi býyn, jas mamandar qatty eskergenderi durys. Taǵy bir eskeretin jaǵdaı, «kezdeısoq» muǵalimderdiń bolýy jáne «kezdeısoq» bilim mekemeleriniń basshysy bolýy. Shyn yntasymen, júrek qalaýymen muǵalim bolǵan adamda ǵana bedel bolady. Sebebi ol mamandyǵyn súıedi, qıynshylyqtardy jeńe biledi, izdenedi, óz bedelin ózi jınaıdy. Qazirgi jas mamandarǵa dál osyndaı qasıetter kerek dep oılaımyn.
Buryn qaǵazbastylyq az boldy. Muǵalim jumysyn ǵana bildi. Qazir de muǵalim bedeli joq deı almaımyz, barlyǵy zaman talabyna saı. Tek ony kópshilikke tanytatyn, moıyndatatyn tetik qajet. «Bilim júıesiniń jany da, júregi de, tiregi de – ustaz» degen Prezıdent sózinen-aq muǵalimge qanshalyqty jaýapkershilik júktelip turǵanyn sezinýge bolady. Shyǵys ǵulamasy «Ortasha muǵalim aıtyp beredi, jaqsy muǵalim túsindiredi, úzdik muǵalim kórsetedi, uly muǵalim qanattandyrady, shabyttandyrady» deıdi. Endeshe, elimizde bilimge negizdelgen ınnovasııalyq-ekonomıkalyq jetistikterdi eldiń damý strategııasymen sabaqtastyratyn, ári ony júzege asyrýǵa úlken úles qosatyn bilikti ustazdar ekenin jastarymyz durys túsinýi qajet.
Muǵalimderdiń konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaıtyn, eńbek zańdylyqtarynyń saqtalýyna baqylaý jasaıtyn birden-bir qoǵamdyq uıym – kásiptik odaq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy ótpeli kezeńde qıynshylyqtarda eńbek adamdarymen birge bolǵan da – kásipodaq. Ol kezde basqa qoǵamdyq uıymdar tarap ketkende, kásipodaq óz jumysyn toqtatqan emes. Sodan beri kásipodaq qoǵam ómirindegi ózgerister men jetistikterge belsene aralasyp, eńbek adamdarynyń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaılaryn jaqsartýda óz úlesin qosyp keledi. Eńbek kodeksinde kózdelgen quqyqtardyń saqtalýyna, odan tómen bolmaýyna ujymdyq shart, áleýmettik seriktestik jónindegi kelisim, jeke eńbek sharttary arqyly qol jetkizip keledi.
Kásipodaq jańa Eńbek kodeksin qabyldaý kezinde asqan belsendilik tanytyp, 200-ge jýyq usynys berdi. Onyń 60 paıyzy Eńbek kodeksine engizildi. Muǵalimderdiń eńbekaqysyn kóterýde, turmys jaǵdaıyn jaqsartý baǵytynda áleýmettik ótemaqylar men tólemaqylardy kóbeıtýge, joǵary organdar arqyly durys sheshilýine oń yqpal etip keledi. Osy baǵytta ótken jyly qazaqstandyq salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń Úkimet pen Parlamentke jazǵan Úndeýin aıtýǵa bolady. Onda qazirgi kúnkóris ólshemimen alǵanda eńbekaqynyń tómendigi, aýyldyq jerde turatyn muǵalimderge kommýnaldyq tólemniń óte tómen ekendigi jáne eńbekaqy esepteý tetigin qaıta qaraý kerek ekendigi aıtylyp, qaıta qaraýǵa usynys berildi.
Raýshan SERIKOVA,
«Qazaqstandyq salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásiptik odaǵynyń Aqtóbe oblystyq uıymy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy
AQTО́BE