Masalarda bolatyn Rıft-Vallı bezgegi júktilik kezinde analardyń jatyryna orasan zııan keltirýi yqtımal. Mundaı nátıjeni sońǵy júrgizilgen zertteýdiń nátıjesi kórsetip otyr.
Emılı BAÝMGARTNER,
«Nıý-Iork Taıms»
Taıaýda Science Advances jýrnalyna jarııalanǵan ǵylymı jumysta zertteýshiler aýrý juqqan kórtyshqandar men adam terisin paıdalanyp, vırýstyń jatyrǵa qanshalyqty áser etetinin anyqtap kórdi. Ǵylymı jumys nátıjesi osy vırýs túri jatyrdy Zıka vırýsyna qaraǵanda anaǵurlym kóbirek zııan keltiretinin kórsetti. Esterińizde bolsa, 2015 jyly Zıka vırýsynan týyndaǵan daǵdarys saldarynan Ortalyq Amerıka men Ońtústik Amerıkadaǵy myńdaǵan sábı ómirge kemtar bolyp kelgen edi.
«Zıka bárimizdi tańǵaldyrdy. Eger dárigerler onyń týýǵa áseri týraly bilgende, júkti áıelder men sábılerdi qorǵaý úshin baryn salatyn edi. Rıft-Vallı bezgegine kelsek, onyń aldyn alý úshin sharalar qabyldap jatyrmyz», deıdi Pıtsbýrg ýnıversıtetiniń ınfeksııalyq aýrýlar jónindegi mamany Emı Hartman. Ol – ǵylymı jumystyń jetekshisi.
Rıft-Vallı bezgegi ádette Afrıkadaǵy Sahara mańy elderindegi iri-qaralarda jıi kezdesedi. Ondaǵy aýrýdyń taraýy saldarynan býaz sıyrlardyń 90 paıyzdan 100 paıyzǵa deıini buzaý tastady nemese shala týdy.
Alaıda jyl saıyn adamdar arasynda tumaýǵa uqsas sımptomdar men baýyr aýrýlaryna ákeletin júzdegen oqıǵa tirkeledi. Vırýstyń taralýy Afrıkadan basqa aımaqtarǵa jete bastady. Hartmannyń aıtýynsha, 2000 jyldyń sońynda Saýd arabııasyndaǵy indetten 100 000-nan astam adam zardap shegip, 700-i qaza taýypty. Osyndaı aýrýǵa shaldyqqan masalar Eýropada da, Amerıkada da kezdesken.
«Klımattyń ózgerýi ınfeksııalyq aýrýlardyń taralý barysyn ózgerte alady. Masalar qonys aýdaryp, beıimdelgen saıyn vırýstyń biz kútpegen aımaqtarǵa jetip, shekaradan asyp ketý yqtımaldyǵy basym», deıdi doktor Hartman.
Rıft-Vallı bezgeginiń ne emi, ne vaksınasy joq. Álemdik densaýlyq saqtaý uıymy bul aýrý túrin densaýlyqqa asa qaýipti topqa kirgizdi.
Qazirge deıin jatyryna vırýs túsken eki oqıǵa tirkeldi. Olardyń bireýinde sábıdiń baýyry men kókbaýyry úlkeıip, basqa da belgilermen týsa, kelesi shaqalaq bir aptaǵa jetpeı dúnıe saldy. Júktilik kezinde osy aýrýdyń túri baıqalmaıtyndyqtan, kóptegen kemshin týý men erte týý oqıǵalary tirkelmeýi múmkin.
Adam jatyryn synaqtan ótkizý barysynda Zıka vırýsyna qaraǵanda Rıft-vallı bezgegi vırýsy sábıge tamaq baratyn jatyr kindiginiń aınalasyndaǵy arnaıy jasýshalar qabatyn zalaldandyratyn erekshe qabiletke ıe.
Hartmannyń sózine súıensek, Zıka vırýsynyń jatyrǵa ınfeksııa túsirýi ońaı emes, al Rıft-vallı bezgegi vırýsyna bul qıyn sharýa emes.
«Jatyr júz myńdaǵan zııandy zattarǵa tótep bere alady. Alaıda sanaýly mıkrob ǵana ondaǵy qaýipsizdikten qınalmaı ótedi. Bezgek vırýs – solardyń biri», deıdi ol.
«Indetke baılanysty kóptegen zertteý júrgizýimiz qajet. Oǵan ne áser etetinin, aldyn alý joldaryn bilýimiz kerek. Epıdemııa Taıaý Shyǵystan basqa aımaqtarǵa da taraýy ábden múmkin. Sondyqtan muqııat bolý mindetimiz», deıdi Hartman zerthanasyndaǵy doktorlyq qorǵap júrgen zertteýshi Sıntıa Makmıllen.