Sanasy táýelsiz urpaq qalyptastyrady

Qazaq jazýynyń latyn qarpine aýy­sýy tóńireginde kóp pikir talastyryp, árqaısysy óz úlesin qosyp qalýǵa tyrysqan jurt bul joly únsiz qaldy. Birdi-ekili pikirden basqa tushymdy oıdy baıqamadyq. Shyntýaıtyna kelsek, álipbıdi aýystyrý – alǵashqy mehanıkalyq qadam da onyń negizindegi emleniń jasalýy – tildiń jańa tańba negizinde qaıta túrlenýi. Iаǵnı, bul – búkil qoǵamnyń sanasyn silkintetin qoǵamdyq-saıası, tarıhı oqıǵa. Bul – jańa urpaqty kolonıalızm sarqyn­shaǵynan tolyq aryltatyn qubylys. Oǵan birneshe sebep bar: 

Birinshiden, bul emle qabyldanǵan soń bizdiń jazý, oqý sanamyz qandaı da bir tilge baılanbaıdy, tolyq táýelsiz bolady. Osy kezge deıin termınderdiń, jalqy ataýlardyń translıterasııasyn izdegende orys tiline jaltaqtap kelgenimiz ras. Budan bylaı orys tiline jáne basqa tilderge baılanýdyń esh reti joq. Sebebi orys álipbıinde bar ıo, ı, s, sh, e, ıý, ıa, , qaripteri bizde joq. Bizde bar q, ń, ǵ, ó sııaqty áripter orys­tarda joq. Iаǵnı, biz álemniń kez kelgen tilindegi termındi ıa ataýdy óz álipbıimizdiń negizinde jaza alamyz. Jazý sanasynyń táýelsizdigi bylaı qaraǵanda eleýsiz nárse bolyp kóringenimen, onyń ulttyq rýhty kóterýdegi, ulttyq biregeılikti nyǵaıtýdaǵy róli erekshe. Til, sonyń ishinde jazý erejesi esh tilge eliktemese, eshkimnen sol qalpy kóshirmese, ol rýhtyń, sananyń táýelsizdigine alyp keledi. «Bul – biz meńgeretin ǵylym emes», «bul bizde joq» degen oıdan aryla bastaımyz. Endi «Djordj» - Jorj, «rejısser» – rejısór (rejısór), «korporasııa» – korporasıa (korporasıa) bolady. Iаǵnı, bul – osy kezge deıin eshkim bastaýǵa batyly bara almaı júrgen tildegi revolıýsııa, tildiń óz dybystalý zańdylyǵyna oralý. Bylaısha aıtqanda, keshegi ata-ájelerimizdiń «tili kelmeı» aıtqan sózderin qaıta jańǵyrtý. 

Ekinshiden, bul jas býynnyń tek jazý turǵysynan emes, jalpy rýhanı, mádenı turǵyda táýelsiz oılap, táýelsiz sanaly azamat bolyp ósýine múmkindik beredi. Osy kúnge deıin álemdi orys tili arqyly, onyń mádenıeti, jazý úlgisi, ǵylym-bilimi arqyly súzgiden ótkizip kelsek, endi tól jazý úlgimiz, qaripterimiz, tártibimiz bolady. Bul – tek qazaq tiline ǵana tán, tek qazaq tiliniń zańdylyqtaryna negizdelgen jazý bolǵandyqtan, onyń óz ishinde durys, saýatty, birizdi bolyp damýyna ózimiz jaýapty bolamyz, tildiń tazalyǵy, emleniń saqtalýy – óz quzyrymyzdaǵy nárse bolady. Iаǵnı, til budan ári qaraı óz zańdylyǵymen damıdy, onyń barlyq artyqshylyǵy men kem-ketigi úshin qazirgi urpaq jaýapty. 

Úshinshiden, qazaq tili orys tilinen tabıǵı túrde alshaqtaı bastaıtyndyqtan ári jańa álipbı negizinde bilim alǵan jastar kóbeıgendikten, jańa qazaq álipbıimen jazylǵan oqýlyq pen kórkem, salalyq, ǵylymı ádebıetke degen suranys kúrt artady. Iаǵnı bul dúnıejúzindegi eń qajet degen jaýharlardy tikeleı qazaq tiline aýdarýdyń qajettigin týǵyzady. Buǵan qosa, qazaq ádebıeti men mádenıetiniń ozyq úlgilerin tikeleı shet tilderge aýdarý qajet bolady. Bul prosess barǵan saıyn údeı túsedi. Árıne, álipbı reformasy – qoǵamnyń úırenýi qıyn, baıaý júretin, kóp qarsylyqqa ushyraıtyn aýyr reformalardyń biri. Basynda túsinbeýshilik, júıesizdik, keri ketý de bolary anyq. Ásirese, ómir boıy tek kırıll qarpin paıdalanyp kelgen aldyńǵy býyn, qazaq tilinen góri orys tilin jetik bile­tin azamat­tar kóp qınalary, tipti qoǵam­dyq ortadan bólektenip qalary anyq. Biraq bul reforma – ult birli­gin ny­ǵaı­­typ, otarshyldyqtyń qal­dy­ǵy­nan arylýdyń, táýelsiz urpaq qalyp­tas­tyrýdyń birden-bir joly ekenin umyt­paýymyz kerek. Ult birligi, ult­tyń naǵyz rýhanı jańǵyrýy osy emle ere­je­lerin qabyldap, ony jyldam meń­gerýimizge baılanysty. 

Onyń ústine, jazý – árkimniń ómirine qatysy bar áreket bolǵandyqtan, bul máseleniń saıası reńk alyp, ultaralyq túsinispeýshilikter týdyrýy zańdy. Iаǵnı, ásirese basqa ult ókilderi jańa álipbıdi úırenýdiń qajettigin sezinbeýi, oǵan úrke qaraýy múmkin. Munda bilim berý mekemeleri, ákimshilik jáne belsendi azamattar túsinistikpen qaraýy qajet. Eń bastysy – bul álipbı tek qazaqtardy ǵana emes, búkil Qazaqstan halqyn birtutas ultqa biriktiretin quralǵa, sımvolǵa aınalýy úshin ter tógý kerek. Ol úshin eshkimdi májbúrlemeý, basqa ulttardyń tili men jazýyna qurmetpen qaraý jáne olardy saqtaý, latynnegizdi qazaq álipbıin bilýdiń qajettigin baıyppen uǵyndyrý kerek. 

«Qazaq tili latyn qarpine aýys­ty, endi orys jáne basqa tilderdi de latynǵa aýystyrý kerek» degen aqylǵa syımaıtyn, saıası salmaǵy aýyr usynystardyń paıdasynan zııa­ny kóp. Bul ulttardy odan ári bir-birinen ajyratyp, arazdyq týdyrady. Ár tildiń óz damý zańdylyǵy, emle erejesi bar. Ol ereje basqa bir tilge, onyń jazýyna baılanbaýy kerek. Qazaqstannyń barlyq halqy latyn­negizdi memlekettik tildi úırenýdi patrıotızmniń, ultty súıýdiń bir bóligi dep túsinip, yqylaspen den qoıýyna múddeli bolýymyz kerek. 

Muhtar SEŃGIRBAI,

saıasattanýshy-konflıktolog