Praktıkalyq baza da eskerildi

Ystanbuldyń «Aıdyn» ýnıver­sıtetiniń professory Shuǵaıyp Qaraqash qazaq ǵalymdarymen kez­desýde: «Adamzat tarıhynda re­for­mator memleket basshylary kóp. Biraq jazý reformasyn jasaý tek júreginiń túgi bar, isine, ózi­ne senimdi kóshbasshynyń ǵana qoly­nan keledi, sondyqtan olar sanaý­ly. Sizderdiń eldiń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev adamzat tarı­hyn­da jazýdy re­for­­m­al­aǵan son­daı memleket basshysynyń biri», degen edi. 

Búginde sol reformanyń al­ǵash­­qy kezeńi nátıjeli júzege asty deý­ge ábden bolady: jańa ult­tyq jazý­­dyń latyn grafıkasy ne­gizin­degi emle erejeleri ázirlenip, jurt­shylyqqa usynylyp otyr. Jańa emle erejeleri qazaq jaz­ýyn, sol arqyly qazaq tilin re­for­malaýdyń basty tetigi. Bir qara­ǵan­da ońaı kóringenmen, jazýdaǵy dástúrdi úzbeý, ıaǵnı qalyptasqan orfogram­malardy saqtaý, kırılshede joq áripterdi latynshamen tıimdi tań­ba­laý, bógde sózdi «qazaqshalap» jaz­ǵanda tildiń dybystyq júıesin du­rys kórsetetin standartty jolda­ryn tabý, basqasha aıtqanda, sóz­der­diń jazýdaǵy sýreti orysgrafı­kaly beınede ábden orynyǵyp al­ǵan búgingi sana men jańa álipbı negi­­zinde qalyptasatyn «latyngrafıkaly bolashaq sanaǵa» da birdeı qolaı­ly emle erejelerin ja­saý óte kúr­deli zııatkerlik eńbekti qajet etti.

Erejeni jasaý prosedýrasy demo­kratııalyq prınsıppen erek­shelendi. Ádette jazý erejelerin ázirleý tek tiltanýshy ǵalymdardyń aıryqsha quzyreti <lat. praerogativa> sanalady. Mundaı emle ǵyly­mı-teorııalyq bazaǵa taban tireıdi. Al jańa qazaq emlesiniń budan basqa ǵylymı-praktıkalyq bazasy da bar. Eger emleniń teorııalyq bazasyn Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi Ǵylym komıteti Ahmet Baı­tur­syn­uly atyndaǵy Til bili­mi ınstı­tý­ty júzege asyryp kelse, ǵyly­mı-praktıkalyq bazasyn osy reformany júzege asyrý úshin arnaıy qurylǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jasap shyqty. Úlken eńbek atqaryldy. Sóıtip emleshi mamandar jańa erejeni jasaýda ǵylymı-teorııalyq qana emes, praktıkalyq bazaǵa da, ıaǵnı ártúrli áleýmettik toptyń 3000-nan astam ókili qatysqan synama-saýalnama, saraptama nátıjelerine, sol sııaqty 16 000-nan astam azamatpen kózbe-kóz kezdesýler arqyly qalyń jurtshylyqqa júrgizil­gen nasıhat jumystary boıynsha jınaqtal­ǵan pikirlerge de súıendi. Osylaı­sha jınaqtalǵan pikir Latyn grafıkasyn kóshi­rý jónindegi Ulttyq komıs­sııa janyndaǵy Orfogra­fııa­lyq, Ádistemelik, Termıno­lo­gııa­lyq jumys toptarynyń oty­rystarynda ǵalymdar arasynda qyzý talqylanyp, pisip otyrdy. 

Emle erejeleriniń dástúri berik, bul qazaq jazýynyń prın­­­­sıpteri men bazalyq nor­ma­­­la­ry­nyń saqtalýy arqyly júzege asyp tur. Bazalyq norma degeni­miz – ulttyq tildiń erekshe­likteri men zańdylyqtaryna sáı­kes qalyptasqan normalar. Son­daı-aq emlede jańashyldyq ta bar. Bul shettildik sózderdiń em­lesinde aıqyn kórinis taýyp otyr. Shet­tildik sózderdi ulttyq til zań­dy­­lyqtaryna sáıkes ıgerip jazý tili­mizdiń syrtqy áserge qar­sy turý ımmýnıtetin qaıta qal­pyna kel­ti­retin tetik bolmaq. Sondyqtan jańa emle erejelerin keńinen nasıhattap, jurtshylyqqa túsindirip, qoldanysqa engizý asa mańyzdy, sebebi óz tiliniń tazaly­ǵyn saqtaý búgingi jáne bolashaq qazaq­tildi qoǵamnyń ornyqqan psı­holo­gııalyq ditine aınalyp otyr.

Anar FAZYLJAN,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty