Aqan seriniń adalbaqany

Mektep oqýshylarynyń kúzgi kanıkýly kezinde aýyldan qon­aq kelgen. Je­tin­shi syn­ypta oqıtyn bozbala. Úlken aǵaıdyń nemeresi, et jaqyn týys. Qalaǵa tuńǵysh kelýi. Sóılegeni qyzyq, túıeden tús­kendeı dúńk etkizedi. Meım­annyń qur­metine shaǵyn dastarqan jaıylǵan. Dám ústinde dóńgelek júzdi, tyǵyrshyqtaı qara bala betime bajyraıyp qarady da:

– Qalańda ne bar?! – dep surady. 

Osy qalanyń bári quddy meniń men­shigim­deı. 

– Kınoǵa baraıyq, – dedim, – álde túngi klýbqa ańsaryń aýyp tur ma?

Sóz qýǵan tuqymnyń juraǵaty emes pe, ázilimdi túsindi. 

– Joq, kınoń da, klýbyń da qajet emes, mýzeıge aparshy. 

Osy jerde men tosyldym. Mýzeı demekshi, ol orynǵa biz bas suqpaǵaly qashan. Qyzyǵýshylyq bolmaǵannan emes, kún­delikti qym-qýyt qarekettiń qyrsyǵy. 

Kele­si kúni bilmekke qumar inishekti ertip ádebıet jáne óner mýzeıine kel­dik. Jaq­sy­lar­dan qal­ǵan jádigerler tunyp tur eken. Al­dymen nazarymyz aýǵany, Alash­­tyń án ále­mine máń­gi ólmes mura qal­­dyrǵan áı­­gi­li Aqan seriniń adalbaqany. 

– Ilki zamanda qazaq halqy kıim men ózge úı múlikterin aıaq­­asty etpeı ilip qoıa­tyn qu­r­al­­­dy adal­­baqan dep ata­­ǵan ǵoı, – deıdi mýzeı dırektory Nur­bek Nuraly. – Ádet­­­te biz­­­diń óń­­i­r­­de adal­­­baqandy jýan­­daý, butaǵy kóp bala­­­pan qaı­yń men shyrshadan jas­a­ǵan. Al  Aqan seri temir ustasyna soqtyrsa kerek. 

Árıne ózge jurttan seriniń saltanaty basym. Berik bolýyn qalaǵan bolar. Aıdyny asyp tur­ýyn kóksegen bolar. Uzyn­dyǵy kóz mólsherimen bes metr­den asatyn buıym eken. Tómengi jaǵy tórt metrdiń shamasynda bolsa, ústińgi bir metrge jýyǵy qosar­lana jalǵaspaq. Ushar basyna shar­bolat ornaty­ly­p­ty. О́ne boıyna ırek sy­zyq pen dóń­ge­lek beder­ler qashal­ǵan. Sol uzyn tirek­­ke qud­dy attyń basy táriz­­dengen kıimilgish ilgek­ter shen­­des­­tirile be­k­i­ti­lip­ti. Ári sol ilgek­terge attyń bas­­yn aı­qyn­dap tu­r­a­­tyn bederler túsirilgen. Tómengi jaǵy jer­ge qaǵy­lyp, ornyqty tura­tyn­daı etip qyran qustyń ań búr­geli jaıylǵan sheń­geline uq­sata jasalǵan. Joǵary jaǵy aıny­maǵan ósimdik órnegi. Áýel basta temirdiń betine aq kúmis ja­­la­­tyl­sa kerek. Jaı ǵana jalatyp qoımaı, órnek­pen sánin kirgizgen. Al eń ústindegi úshkir ushyna úlken­­digi qos judyr­­yq­taı kúmis shar­­bolat bekitilipti. Zaman­ynda osy shar­bolat kıiz úı­diń sha­ńyra­ǵynan shyǵyp, kún kózimen shaǵy­lysyp, alystan kóz arbap turǵan ǵoı. 

– Adalbaqan dep nege aıtqan, ata? – deıdi aýyldan kelgen týys, – baqan dese jetpeıdi me?

О́zimshe dolbarlap jatyrmyn. Baqan ekeni ras, biraq adal­dyqqa yntyqtan shyqqan sóz shy­ǵar. Mysaly, serini bylaı qoı­ǵan­da támam jurt kıi­min eldiń aıaǵy­nyń astynda sha­shyp tastamaı, jınaqy us­taǵan. О́zge­niń aıaǵy túgil qoly tımegen. Adal sózi bálkim osy uǵymnan shyqqan shyǵar. Bilmekke qumar balaǵa bárin jiktep aıta almadym. 

Adalbaqandy toq­sanynshy jyl­dar­dyń basynda qazirgi Soltústik Qazaq­stan oblysynyń Aıyr­taý aý­da­nyndaǵy Saryózek aýylynyń turǵyny, seri urpaq­ta­ry­nyń biri Qaısha Nurǵa­zına tapsyr­ǵan eken. Ekin­shi bir qundy dúnıe Aqan án arnaǵan Aqtoqty sulýdyń «Zın­ger» tigin mashına­sy. Jaqsy saq­ta­lyp­ty. Sol qal­py. Tipti qazir otyra qal­yp is tige berýge ábden bola­tyn­­­daı. Zamanynda Kókshetaý tóń­i­re­gine aty málim Sútemgen ur­paq­tary­nan tabylǵan eken. Sóz arasynda Sútemgen baıdyń osy tóńirekke ór­kenıet ákelgen adam bol­ǵandyǵyn aıta ketpesek, ar­ýaq­qa qııanat bolar. Baı­dyń Qy­rym men Qytaı­dan jet­kiz­gen shóp, sút mashınalary, pirishke ar­basy, odan óz­gesi de to­l­yp jat­qan ǵoı. Shamasy Aqtoqty paıda­lan­ǵan «Zınger» tigin mashınasy da jańa­lyq­qa qumar qaıyn ata­sy Sútemgen baıdyń Om­by men Qorǵannan ák­el­­gen buıymy bo­lar. Keı­in­gi urpaq ájemizdiń kózi dep bergisi kelmeı tar­­tyn­­­ǵanymen, mýzeı qyz­met­­keri, ánshi-kom­po­zı­­tor, marqum Kárim Ilııas­tegi at túıe­deı qal­ap alyp, mýzeı qoryna qos­qan eken. 

Endigi bir zat − qalyń Qaraý­­yl­­ǵa qamqor bolǵan Qan­aı she­shen­­niń sapty­aıaǵy. Kómeıi búl­ki­l­­­­­­dep sóz bas­taǵanda Qanaı bı osy sap­ty­­­­­aıaqqa qymyz quı­dy­ryp, tań­­daıyn jibit­ken desedi. Aǵash­tan oıyp jas­al­ǵan, syıymdylyǵy bes lıtr shama­­sy­n­daǵy shuńǵyl, sopaqsha ydys. Túbi ornyqty, adam erni tıer jıek­teri juqa ári tik. Ilip qoıýǵa da, qan­­­jy­­ǵa­ǵa baı­­laý­ǵa da yń­ǵaı­ly etip sabyna temir shyǵyr­shyq taǵyp­ty. Ańyz aıtady, Qanaı bı­diń urpaqtary 1930 jyldardyń basyndaǵy alapat ashar­shy­lyq jyldary osy sapty­aıaqty qul­yndy bıege aı­yr­bastamaǵan. Ba­bamyzdyń kózi desken. Al ashtyq qys­­qanda qul­y­n­dy bıe degenińiz adam quny­nan qymbat emes pe edi. 

My­na bir quty Bógen­baı batyrǵa tıe­sili eken. Úmbeteı jy­raý Abylaı hanǵa:

– Jasyńda bolǵan syrlasyń,

Úlken de bolsa qurdasyń.

Batyryń óldi Bógenbaı!.. – dep júregi qars aıy­rylyp aja­lyn estir­tetin áıgili Bógen­­baı batyr. Quty jez ben mystan jáne onyń qospasynan shen­des­tire jasal­ǵan eken. Dóń­ge­lenip kel­ip oraı­las­qanda jo­ǵa­ry jaǵy­nan shúmek tárizdi jiń­ish­­ke mo­ı­­yn shyǵarylǵan. Moıynnyń er­­­ne­ýi dóńgelete ja­py­rylǵan. Osy tus­­tan sál tómen­­irek shy­ǵyr­shyq ta­­ǵý­­ǵa ar­na­­­ıy qulaq­sha bekitilipti. Qos qulaq­shaǵa shynjyr temir­diń eki ushy shyǵyr­shyq­tary arqy­ly baıla­na­dy. Sóıtip temir shyn­jyrǵa ilip qoıýǵa ne qan­jy­ǵaǵa berik etip baılaý­ǵa ábden bolady. 

Aýyldan kelgen bala­ǵa bári tańsyq. Ol túgili ózi­miz­ge de. El nazaryn aý­da­ra­tyn jádigerler az emes eken. Taǵy biri, bál­­­kim biregeıi túrki álemi­niń rýhanı uly us­tazy – Qoja Ahmet Iаs­a­ýı­­diń hatqa túsir­gen ataq­­­ty hıkmetteri. Hık­met­ter bir­ne­she már­te qazaq, ózbek, tú­rik tilderinde jaryq kórgen. Bul qoljazba kóshir­mesin ózge nus­qa­­larymen salysty­ra zert­tegen ǵalym Qarjaýbaı Sart­qoja. Osy qoljazbadaǵy óleń jol­da­ry shaǵa­taı tilinde jaz­yl­ǵan eń kóne nus­qa­sy ekeni anyq­­talypty. Bul kitap shamamen al­ǵanda HVI-HVII ǵasyr­lar ara­­ly­ǵyn­da buhar qaǵazyna tús­ir­ilgen. Ki­tap tili shaǵataı tiliniń qyp­shaq dıalektisine jatady. Iаǵnı, qazirgi qazaqtyń ádebı jazba tiline oraılas. Bur­­yn­ǵy nusqalar negizinen oǵyz dıa­lek­tisinde jazylǵan eken. Mýz­eı­degi osy qol­jazba nusqasy eń kó­ne ári sırek kezdesetin úlgi. Bar­lyǵy 90 betten tura­tyn qol­­­jazbany tolyq aýdarǵan jaǵ­­daıda buryn­­nan málim úsh nus­qa­­men salys­tyrýdyń nátı­je­sinde trans­krıpsııalyq, mátin­dik, kórkem poetı­ka­lyq úlken aıyrmashylyqty ashýǵa bo­lady. Zaıyry bul qoljazba qa­zaq ádebıeti úshin de, til tarıhy oraıynda da, ejelgi dinı fılosofııa taqyrybynda da teńdesi joq, ma­ńy­zy zor rýhanı mura bolsa kerek.

Et pisirim ýaqyt ishinde aýyldan kel­gen inimniń arqasynda mýzeıden mol maǵ­lu­mat alyp shyq­tyq. 

– Rahmet, ata! – deıdi kóp jádi­ger­den syr uqqan qara bala. 

Saǵan rahmet, dedim men ishimnen. Sen kelmeseń, janynan kúnde ótip júr­­­gen mýzeıge bas suǵar ma edik, kim bil­sin?!. 

Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan» 

Aqmola oblysy