Jylqy qozǵalysy (allıýry) tabıǵı jáne jasandy bolyp ekige bólinedi. Tabıǵı júris – jylqyǵa adamnyń úıretýinsiz týada paıda bolǵan júris túrlerin (allıýry) aıtady. Jylqynyń tabıǵı júris túrlerine: aıań, jelis, shabys jatady.
Jelis – aıańnan góri ónimdirek júris. Jelisti attyń aldyńǵy eki aıaǵynyń basymy aýys, artqy eki aıaǵynyń basymy teń sııaqty bolyp kórinedi. Erte de jaýgershilik zamanda úıretilgen qazaq jylqysy sar jelispen táýliginde 100 shaqyrym jerdi júrip ótetin bolǵan. Shabyspen mundaı alys joldy ala almaıdy.
● It búlkek. (Búlkil) – Atpen uzaq jolǵa shyqqan adam ıt búlkekpen júredi. Bul júristiń artyqshylyǵy – at sharshamaıdy hám júrisi ónimdi keledi. Naqtyraq aıtqanda, saǵatyna 13-15 shaqyrym júrip tastaıtyn jelistiń eń qarapaıym túri.
● Jortaq – Bul júristiń ereksheligi – jylqynyń aldyńǵy aıaqtary búlkektep, eki artqy aıaǵy jortaqtaıdy. Iаǵnı, artqy eki aıaǵyn shadyrlaı tastap saýyryn eki qaptalǵa kezek laqtyra qozǵalady.
● Qoıan shoqyraq – Jylqy sekirip jelip, tekirektep baryp júrisinen tanyp otyrady. Aldyńǵy eki aıaǵyn qoıan sııaqty sekirtip qaıshylap nemese teń tastaıdy.
● Sar (zar) jelis – Sar jeliske úırengen jylqy júrisinen eshqashan tanbaıdy. Bul arnaıy jattyqtyrylǵan jelisti jylqy tuqymdaryna tán. Mundaı shapshańdyqpen saǵatyna 30-40 shaqyrymǵa deıin júrýge bolady. Biraq úıretilmegen jylqy sar jeliske uzaq tóze almaıdy.
● Bóken jelis – Bóken jelisti jylqy tym az bolady. Bul júriske shapqan attyń ózi áreń ilesip otyrady. Qulashtap basady. Bóken jelis uzaq jolǵa utymdy. Sar jeliske qaraǵanda attyń qozǵalysy jaıly, tynyshtaý keledi.
● Qoıyrtpaq jelis – Qoıyrtpaq jelisti jylqy kóp kezige bermeıdi. Bundaı jylqynyń ereksheligi – jorǵa men jelistiń aralyq júrisine beıim bolady. Sondyqtan, qoıyrtpaq jelis atalǵan. Júrisine kelsek, jylqynyń aldy jelip, arty jorǵalaıdy. Qoıyrptaq jelisti jylqy júrgende basyn jerge salyp, moınyn sozyp jiberedi. Qattyraq jelgende aldyńǵy aıaǵy ıek súıegine tııýge shaq qalady da, artqy aıaǵy tósin jalap otyrady. Eger qoıyrtpaq jelisti jylqy taǵaly bolsa, artqy aıaǵy tósin jaraqattaýy ábden múmkin.
Aıań túrleri týraly oqyǵyńyz kelse
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»