Búginde «Jastardy ózin ózi basqarýǵa tartý jobasy» – memlekettik jastar saıasatyn júzege asyrýdaǵy negizgi qadamdardyń biri bolyp otyr. Elimizde qabyldanǵan «Memlekettik jastar saıasaty týraly» Zańda jastardyń ózin ózi qalaı basqarýy kerek ekeni naqtylanǵan-dy. Iаǵnı, jastardyń ózin ózi basqarýy memleketpen ózara qarym-qatynas quraly retinde olarǵa jaýapkershilik pen áleýmettik belsendilik júkteıdi.
Qoǵam nazaryn alańdatatyn bul kókeıtesti másele kún tártibinen túsken emes. Ásirese aýyl jastaryn qoǵamnyń áleýmettik-saıası ómirine tartý úshin elimizde barlyq jaǵdaılar jasalýda.
Máselen, Baıanaýyl aýdany Maıqaıyń kentine Suńqar Aqanov 2017 jyly ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Memlekettik jáne jergilikti ózin ózi basqarý salasyna saı mamandanyp, oqyp bilip alǵany az bolǵan ba, ókinishke qaraı, arada bir jyl ótkende Suńqar Aqanov qyzmetinen ketti. Al kent ákiminiń mindetin atqarýshy Rýslan Mahambetov degen jas jigitke de turǵyndardyń kóńili tolmady. Oblystyq ákimdik saıtyna bolashaq ákimge laıyqty, óz qyzmetiniń saıası mańyzdylyǵyn túsinetin adam tańdaý kerektigi jazyldy.
О́ńirdegi aýdandyq, qalalyq ákimdikterde biliktiligi men bilimderin memleketshildik múdde turǵysynan kórsete almaı, jeke basynyń qamyn qyzmetinen joǵary qoıatyn jas basshylar baryn kórip te júrmiz.
О́z kezeginde Pavlodar qalasynyń ákimi Ánýar Kúmpekeev te qyzmetke kelmeı jatyp-aq, sógis alyp úlgerdi. Jas ákim qymbat, jaıly, jyly, jaıdary kottedjde elden erekshelenip turǵysy kelgen kórinedi.
Qazir «Jergilikti ózin ózi basqarý» jobasyna jastardy tartýdaǵy álemdik tájirıbeni úırený, jastar bastamalaryn qoldaý, olardy memlekettik-jeke seriktestik aıasynda júzege asyrý júıelenýde.
Jalpy, memlekettik qyzmetke kelgen jastardyń adamı jáne quqyqtyq sanalary jetilmeı olar el aldyndaǵy jaýapkershilikti sezine almaıdy.
Osylaı bola tura, jastardy «Jergilikti ózin ózi basqarýdy» damytý boıynsha basqa elderdiń tájirıbesi, jergilikti bıýdjettiń jumsalý tártibi qyzyqtyrady. Olar jergilikti ózin-ózi basqarýǵa qatysýǵa da daıyn. Biraq ekonomıka, qarjy, saıasat, esep, josparlaýdy biletin, ekonomıst-býhgalter, agronom jáne tehnologtarǵa bilim men biliktilik jetispeıdi. Aýyldarda jastardyń ákimdik jáne máslıhattarmen baılanysy az.
Memlekettik mekemeler, aýyldyq ákimdikter jastar arasynda jergilikti ózin ózi basqarýǵa jastardyń qatysý ádisteri men onyń mańyzy týraly túsindirý jumystaryn júrgizý jetispeı jatqandaı.
Pavlodar óńirinde de «Jastar bastamalaryn damytý ortalyǵy», Jastar saıasaty máseleleri jónindegi basqarma jumys isteıdi. Osy basqarma men ortalyqta tek qana qala jastary úshin emes, arnaıy aýyl jastaryna arnalǵan bólimder bolsa, aýyl jastary da jańashyldyqtardan shet qalmas edi.
О́zi de aýylda ósip, eńbek jolyn aýyldan bastaǵan oblys ákimi Bolat Baqaýov byltyr jergilikti Qazaqstan halqy Assambleıasy múshelerin aýyl jastarymen arnaıy jobalar jasaý arqyly birlese jumys isteýge shaqyrǵan-dy.
Al jas mamandardy aýylǵa tartýdy ońtaılandyrýdyń taǵy bir túri – aýylǵa qajetti mamandyqtarǵa aýyldan shyqqan jastardy tartý. Sonda jastar aýylda turaqtap qalady. Mundaı da mysaldar jetkilikti.
Jelezınka aýylynda týyp ósken Raıhan Ýsına Ulybrıtanııada «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqyp, magıstratýraǵa Edınbýrg ýnıversıtetine túsedi. Shotlandııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Belgııany artqa tastap, «Dıplommen – aýylǵa» baǵdarlamasyn patrıottyq sezimmen qabyldaǵan jastardyń biri. Ol týǵan aýylyna qaıta oraldy.
– Sondyqtan, aýyldaǵy mektep bitirýshi túlek aýylǵa qaıta oralatyndaı baǵdarlamalyq qoldaý qajet. Oqý bitirgen túlek óz aýdanyna kelip jumys isteýge mindettenedi. О́ıtkeni, aýyl sharýashylyǵynyń jańashyl-ınnovasııalyq ádisterin jetik meńgergen bilikti mamandar jetispeıdi. Aýyldyń órkendeýine, damýyna qomaqty qarjylar bólinip jatqanda, aýylda sol qarjyny ıgeretin, mamandar tapshy aýyl sharýashylyǵyna qajetti kadr daıarlaý isine erekshe nazar aýdarý qajet, – deıdi aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamandary.
Qazir óńirdegi qaı aýdandyq ákimdiktiń saıtyn ashyp qarasańyz, arnaıy mamandardyń joqtyǵyna kózińizdi jetkizesiz. Ákimdiktiń saıtynan aýdannyń tynys-tirshiligi baıqalmaıdy. Aýdandardaǵy ártúrli bólimderdiń atqaryp jatqan jumystaryna saı málimet berýdiń orynyna, aýdan ákiminen bastap orynbasarlary men bólim basshylarynyń ómirbaıandary jazylady. Jumys barysy, aýdandaǵy jańalyqtar, qajetti aqparattar keıbir aýdandyq ákimdik saıttarynda joqtyń qasy. Qazaq tilinde túsiniksiz sóılemder, sózder, qateler qaptap júr.
Elbasy byltyrǵy 5 qazandaǵy Joldaýynda 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalaǵany jáne «Aýyl – el besigi» degen jaqsy joba usynǵany belgili. Osy oraıda, oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń mamany Nursultan Shákirovtyń aıtýynsha, qazir óńirde «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan jobalar jasalýda.
Oblystyq bilim basqarmasynyń bólim basshysy Gúlnar Ibraevanyń sózine qaraǵanda, baǵdarlama bastalǵaly óńirdegi aýyldarǵa 3792 maman qyzmetke barǵan. Turaqtamaı keri qaıtqan jas mamandar jaıly jıi aıtylady. Birinshiden, olardyń áleýmettik jaǵdaıy jasalmaıdy, ekinshiden, aýyl mektepterinde bala sany azaıýda.
Aldaǵy ýaqytta joǵary oqý ornyn bitirgen túlekter «Dıplommen aýylǵa» baǵdarlamasy boıynsha aýyldyq ákimdikterde qyzmet ete alady. Jýyrda óńirge jasaǵan jumys sapary barysynda Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Aıgúl Shaıymova baǵdarlama boıynsha aýylǵa qyzmetke keletin jas dárigerler men muǵalimderdiń qataryna endi jas memlekettik qyzmetshilerdiń de qosylýy múmkin ekendigin, qazir osyndaı maqsattaǵy zań jobasynyń Májilis qaraýyna usynylǵanyn jetkizdi.
Bilikti jas mamandardyń kópshiligi aýyldyq jerlerdegi memlekettik qyzmetke qyzyǵýshylyq tanyta qoımaıtyny da belgili. Sondyqtan, Memlekettik qyzmet isteri agenttigi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi tarapynan «Dıplommen aýylǵa» baǵdarlamasyna aýyldyq jerlerge jiberiletin ekonomıka, qarjy, esep, ınformatıka, kompıýterlik baǵdarlamalar tilin biletin býhgalter, ekonomıst, qarjyger sııaqty basqa da mamandyq alǵan jas mamandardy qosý týraly bastama jasalmaqshy. О́ıtkeni, byltyr «Jergilikti ózin ózi basqarý» boıynsha bıýdjettiń tórt deńgeıli túrine kóshý kezinde barlyq aýyl ákimderiniń deni – muǵalimder bolǵandyqtan, ekonomıka, qarjy mamandarynyń tapshylyǵy qatty sezildi.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy