Qoǵamdyq sanamyzdy sapaly túrde jańǵyrtýǵa bolady, alaıda alys-jaqyn elder – Reseıdiń, Qytaıdyń, Eýropa memleketteriniń qoǵamdyq sanasy turǵysynda ne bilemiz?
Ýnıversıtetterde astronomdar Kún júıesiniń qurylymy jaıynda úıretetin bolsa, búginde tarıhshylar Jer betinde osy aspan júıesine uqsas dúnıelerdiń bolyp jatqandyǵyn ázirge kóre qoıǵan joq. Ýaqyt tezine qaraı qandaı da bir memleket álem keńistiginiń ortalyǵyna aınalýǵa tyrysýda. Qazirgi kezdiń ózinde bizder alyp memleketterdiń «Kún» bolýǵa áreket etip jatqandyǵynyń kýási bolyp otyrmyz. Sondyqtan da myna ózgermeli álemde óz baǵytymyzdy anyqtaý úshin básekeles elderdiń sanasy nemen tynystap jatqandyǵyn bilýge tıispiz. Álemdegi elderdiń kózqarasymen, túsinigimen salystyra otyryp sanamyzdy jańǵyrtyp, damytyp otyrýǵa, biz – adamzat kimmen birge ekendigimizdi bilýge mindettimiz. Meniń túsinigim boıynsha, «Rýhanı jańǵyrý» jobasy ıdeıasynyń negizi osydan bastaý alady.
Qazaq halqy − álemdegi adamzattyń quramdas bir bóligi. Mine, bizdiń sanamyz da osy túsinikten bastalýy qajet. Jasýsha, álde bir bútin aǵza ma, ol ázirge mańyzdy emes. Eń bastysy denniń saýlyǵy – jalpy densaýlyqqa baılanysty ekendigin túsinýge tıispiz.
Táýelsiz Qazaqstannyń kóptegen bastamalarynda (onyń bárin taratyp aıtyp jatpaıyn), barlyq kórshilerimizdiń birdeı kóńilinen shyǵa bermeıtin kópvektorly saıasatta da mundaı sananyń kórinis taýyp júrgenin jaqsy bilemiz. Eger de biz aldymyzǵa Máńgilik El strategııasyn maqsat etetin bolsaq, onda Máńgi Álem jaıynda da oılanýǵa tıispiz. Ári ony qurýǵa kómektesemiz de. Ol úshin ıntellektýaldy, fızıkalyq jáne rýhanı saýlyǵymyzdy, basqasha aıtqanda, bilim, ekonomıka, mádenıetimizdi nyǵaıtýǵa tıispiz. Al táýelsizdiktiń arqasynda osynyń barlyǵyna qol jetkizýge tolyqqandy múmkindik bar.
Lenın men Stalın ınternasıonal-sosıalızm memleketin qura otyryp, ımperııalyq tarıhtanýdan bas tartqany belgili. Tipten, Reseı úshin de onyń kópǵasyrlyq tarıhy «qarǵys atqan» bolyp tanyldy. Sondaı-aq Keńes Odaǵynyń quramyna kirgen basqa memleketter úshin de solaı boldy. Ulttyq sanany damytyp, ınternasıonalızmge kedergi keltiredi degen jeleýmen tarıhqa ǵylym retinde qaraýǵa tyıym salyndy. Stalınnen keıin qazaqtardyń tarıhy asyǵys, ústirt, tereńdetilmeı jazylǵany da sondyqtan.
Tyǵyryqqa tirelgen tarıh ǵylymy osy otyz jylǵa jýyq ýaqytta óz-ózine kelip, eńsesin tikteı almady.
Táýelsizdik qazaq etnosynyń kóne tarıhyn qalpyna keltirýge múmkindik berdi. Alaıda ǵylym úshin emes, aýyl mektepterinde ǵana sabaq berýge daıyndalǵan mamandar myńjyldyqtar tarıhy sııaqty aýyr júkti birden alyp júre almaıtyny anyq bolatyn.
Menińshe, bizdiń barlyq ǵylymymyz bárinen buryn gýmanıtarlyq, ásirese tarıh, tiltaný, túrkitaný salasy boıynsha ıntellektýaldy turǵydan deńgeıi tómendeý.
Biz munyń saldaryn «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna degen kózqarastardan-aq baıqaımyz.
О́tken bir jarym jyl ishinde (2017 jyldyń sáýirinen) Elbasynyń qoǵamdyq sanany jetildirý týraly maqalasynan keıin kóptegen jınalystar, depýtattardyń qoǵammen kezdesýleri ótti, jasalǵan jumystar jaıynda kóptegen qaǵazdar jazyldy. Biraq tarıhshylardyń kitaptaryn aıtpaǵanda, ǵylymı negizdegi birde-bir maqala jaryq kórgen joq. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń jazylýy da sondyqtan. Rýhanı jańǵyrýdyń avtory ulttyq tarıhpen aınalysý memlekettik deńgeıde qajet ekendigin aıta otyryp, Jarlyq sıpaty bar maqalany jarııalaýynyń basty sebebi de osynda jatyr. Maqalada kásibı tarıhshylar emes, óz halqynyń ótkenin bilgisi keletin jazýshylar tarapynan jaryq kóretin materıaldar, izdený baǵyttary men naqty tetikteri de kórsetildi.
Prezıdent adamzattyń barlyǵy salt attynyń kıiminde júretinin biledi: shalbar, ókshesi bar etik – atqa minýdiń suranysynan týyndady. Al kóne qazaq tilindegi ish tony – «ish kıim» slavıan tilinde shton > «shtany» sózine aınalyp ketti. Eń kóne degen úzeńgiler bizdiń dalamyzda tabylǵan. Tipten osy buıymdarǵa qarap kóne salt attylar men jer óńdeýshiler mádenıetiniń ózara kirigip ketkeni týraly áńgime órbitýge bolady.
Bul áńgimeni álemdik ǵylym kútip otyr. Ol bizden – Qazaqstannan bastalýy qajet. «Uly dalanyń jeti qyrynda» mine, osy máseleler aıtylady. «Mádenıetterdi jaqyndastyrý ortalyǵy» ústimizdegi jyldan bastap qazaqtardyń ata-babasy Jerorta teńizi men Ejelgi Aldyńǵy Azııada ómir súrgenin, memleket quryp, qalalar turǵyzǵanyn, baıtaq dalaǵa atpen kelip jáne ony birneshe ǵasyrda Uly dalaǵa aınaldyrǵanyn áıgileıtin ǵylymı bastamalarǵa kirisetin bolady.
Oljas SÚLEIMENOV,
aqyn, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń Eńbek Eri