Bul – 1917 jyly, Orynborda Baıtursynov Ahmet atam men ákemniń «Qazaq» gazetin shyǵaryp turǵan ýaqyty. Sol jyly ııýl aıynda ótken «Alash» partııasynyń II sezine qatysqan Abaıdyń balasy Turaǵul bizdiń úıge kelip tústi.
* * *
Men ózimdi tym erte úsh-tórt jasymnan bile bastadym. Ákemniń óneboıy túrmede otyrýy, úıde bolmaýy, sheshem ekeýmizdiń qasiret shegip, Semeı, Atbasar, Kókshetaýda apalarynyń úıinde turýymyz bala bolsam da janyma batatyn-dy, kókiregimdi sherge toltyryp, ártúrli oılar mazalap, qamyǵyp ýaıymdaıtynmyn.
* * *
Meniń balalyq dáýirimniń qasiretsiz kúnderi kóp bolǵan joq, jeti jyldaı ǵana kóńildi júrdik. Bul 1922 jyldan 1928 jylǵa deıingi aralyq. Osy tusta kóp jyl armandaǵan kúnder týdy. Semıamyz birigip, biz úshin baqytty da, qyzyqty da bolyp sanalatyn shaq Orynbordan bastalyp, Qyzylordada jalǵasty.
* * *
Ákem «quralaıdy kózinen atyp túsiretin» naǵyz mergen edi. Ańǵa barǵan saıyn ákeletin qustary otyz-qyryqtan kem bolmaıtyn.
* * *
Ákem bolsa bas bostandyǵy bar kezin paıdalanyp halqynyń qamyn oılap, jantalasyp, tynym tappaı Táshkent, Túrkistan, Semeı, Omby, Qyzyljar, Mınsk, Peterbýrg, t.b. qalalardy kezip júretin.
* * *
Keıin alǵashqy muǵalimimiz Amanǵalı Segizbaev ákem ekeýi «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaksııasynda birge jumys istegen-di, jaqsy jýrnalıst boldy.
* * *
Zylıqa (M.Jumabaevtyń zaıyby) apaıdy burynnan ıaǵnı 1970 jyldardan beri tanıtyn em, arada talaı jyl ótip, 1989 jyldyń fevral aıynda qaıtadan tabystym. Papamdy jaqsy bilesiz be dep suradym. Zylıqa apa: «Bilgende qandaı, papań Maǵjan ekeýmizdiń toıymyzda bolǵan».
* * *
Ákem basyna kelgen qaýipti eleń qylmaı asa sabyrly, baısaldy qalpymen muńaıyp jylap turǵan bizdi jubatyp: «jylamańdar balalarym, taǵdyrdyń tálkegi adamdy áli talaı qıyn belesterden ótkizedi, shydap berik bolyńdar. Sender áli-aq erjetesińder, sol kezde bárin túsinersińder, baqytty bolyńdar, oqýlaryńdy úzbeńder, mamalaryńdy renjitpeseńder bolǵany» – dep qoshtasyp, bárimizdi súıip, ózin aınala qorshaǵan alty adamnyń ortasynda kete bardy.
* * *
Mirjaqyp ákem alǵan baǵytynan eshqashan qaıtpaǵan, «Oıan, qazaǵy!» úshin patsha zyndanynda otyrǵan…
* * *
… Mundaı tozaqtan qajyrly qalpyn joǵaltpaı, shashtary aǵarmaı Solovkıge jetýi adam tańqalarlyq erlik, bul qalpyn sheshem 1934 jyly kórip kelgen-di.
* * *
Ákem sońǵy ret ustalyp ketkende, Ǵaınıjamal sheshemniń jasy nebary otyz úshte edi. Erli-zaıypty Dýlatovtar neke qıyp 1914 jyly qosylǵannan beri, birge turyp qyzyqty ómir súrgen merzimi uzaqqa sozylǵan emes.
* * *
Bizdiń úı Almatyǵa kóshpeı, sol Qyzylordada 1932 jylǵa deıin turyp qaldyq. Kóktemde sheshemniń ókpe aýrýy qozyp tósek tartyp qalatyn edi…
* * *
Bizdiń Satybaldıevter otbasynda óz basym tórt balanyń anasy bolǵannan beri ótken aýmaly-tókpeli zamannyń yńǵaıyna qarap keldim. Qyraǵy saıasatqa týra kelmeıtin, atynan búkil qazaq balasy shoshıtyn «Alash» partııasy týraly, onyń basty lıderleri kimder bolǵany, óz ákem M. Dýlatov jaıly balalaryma sońǵy jyldarǵa deıin úı-ishinde áńgime qozǵamaı keldim. Eń basty sebebi – olardyń er jetip, sana-seziminiń tolysyp ósýin kúttim.
* * *
Jasyratyny joq, 13-ke tolǵanymda «halyq jaýynyń» qyzy atandym, jazyqsyz basyma kiná taǵyp qýdalaý bastaldy…Jurt qatarly súıikti ákemniń atyn atap, eske alyp, ashyq aıtý degen meniń pesheneme jazylmady.
* * *
…Dýlatovtan buryn qazaq tilinde «Esep quralyn» jazǵandar bolmaǵan. Sondyqtan ákemdi qazaqtyń tuńǵysh matematıgi deýim jón bolar.
* * *
Ákem barynsha aqkóńil, ashyq-jarqyn jaıdary minezdi, óte balajan, kóńilshek te bolatyn. Sonymen qatar, birbetkeı, basynan sóz asyrmaıtyn qatań minezi de bar-tyn…
* * *
Papam Alakózge minip redaksııaǵa baratyn, ańǵa da shyǵatyn, ańshylyq degenim qus atýdy áýes kóretin.
* * *
Atalaryń el-jurttyń qamyn jeımin, aqyl-oıyn oıatamyn dep tynym tappaǵan kisi. Búkil qazaqtyń keń baıtaq dalasynyń teń jartysyn salt atpen júrip, jol azabyn kórgen jolaýshy ári saıahatshy, bolmaǵan jeri joq, jurtpen bite qaınasyp aralasqan kisi.
* * *
Ázilhan (Nurshaıyqov) osy toıdan keıin: «Gúleke, anadaǵy Baýkeńniń (B. Momyshuly) toıyndaǵy sóılegenińizdi maǵan jazyp berýińizdi ótinemin» degen soń kóńilin qaldyrmaı jazyp berdim.
* * *
Kópshilik, onyń ishinde bizdiń qazaq sýretke túsýdiń qajetin, onyń ómirde uzaq jyldar belgi bolarlyqtaı saqtalyp qalýy jas shaqtyń jalynsań da qaıta oralmaıtyn kezeńin eske túsiretinin oılamaǵandyqtan bolýy, dep bilemin.
* * *
Operasııadan soń on birinshi kúni jasy alpysqa tolmaı, 1974 jyldyń on altynshy shildesinde Áben (Satybaldıev) dúnıeden ótti. Kóńil qalyspaǵan, qyryq jylǵa jýyq otasqan jarymnan, balalarymnyń ardaqty ákesi Ábennen kóz jazyp qalýym qaıǵy-qasiretke, úlken kúızeliske ákep soqty.
* * *
«Balalar, mamalaryńdy ashýlandyrmańdar, onyń aldynda men sııaqty aıaqtaryńdy abaılap basyńdar. Bilesińder me? Mamalaryń ý nas bolshoı rebenok» dep ylǵı erkeletip otyratyn Ábenim edi ǵoı meniń!
* * *
Bir kezde álgi apaı qasymdaǵy Erlanyma (uly) qarap: «O, toba, mine qyzyq, myna balanyń túr-kelbeti Mirjaqypqa aınymaı uqsap tartqanyn qarańyzshy» demesi bar ma!
* * *
Ákem kópshilik ortasynda top jaryp jigerli qarqynmen qyzyp sóıleıtin, sheshendigimen jurtty ózine magnıtteı tartatyn.
* * *
«Sheshem qaıtys bolǵanda men eki jasta ekenmin,– deıtin ákem – Qystyń mezgili… Sol túni kebinge oralǵan sheshemniń qasynda jatyp uıyqtap qalyppyn…»
* * *
Ákem óz denesin taza ustaıtyn, sándi evropasha kıinetin, hosh ıisti sabyn, átirlerdi jaqsy kóretin. Kózildiriksiz júretin. Aqyndar aýmaly-tókpeli qyzý jandy keledi emes pe, ondaıdan bul kisi de qur qalmaǵan. Serilik jigitshiligi, sulýlarmen romandary jurtqa belgili bolatyn…
* * *
Kóp uzamaı, mereke kúnderi ótisimen Sholpan Ahmetqyzy ekeýmiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Sotyna baryp, ákelerimizdiń aqtalǵan qujatyn aldyq. Bir aıta ketetin nárse, aqtalý qaýlysy 1988 jylǵy 4 qarasha kúni shyǵýy maǵan arnalǵan syılyqtaı dál týǵan kúnime sáıkes, týra kelýin qarańyzshy.
* * *
«Erteń kúıeýlerińdi júrgizedi (Qyzylordadan)»,– degendi mamam estı sala daıarlana bastady… shettegi tuıyqta (týpık) turǵan jalǵyz qyzyl vagon. Janynda myltyqty eki kúzetshi soldat tur… Sol mezgilde vagonnyń temir torly kishirek kelgen terezesinen papam kórindi. Bizge qolyn bulǵaqtatyp sóılep turdy… ne aıtyp turǵanyn estı almadyq… Bul máńgi esimnen shyqpaıtyn kúnim 1929 jyl maýsymynyń jıyrma tórti.
* * *
Sosnovesten salynǵan papamnyń (qaıtys bolǵannan keıin) zattary keler qarsańynda mamamdy úıde jalǵyz qaldyrmaıtyn boldyq. Kóp keshikpeı bagajy da qolymyzǵa tıdi. Papamnyń tutynǵan ısi sińgen kıim-keshegin alǵanymyzda kóńil shirkin bosap, jylaǵanymyzdy umytqanym joq, ony aıtpasam da túsinikti bolar.
* * *
Ákemniń súıip alǵan jary, senimdi serigi, aınymas jubaıy Ǵaınıjamal Baımuratqyzy Dosymbekova-Dýlatova onyń ózinen on jas kishi bolatyn…Ardaqty anam qyryq bes jasynda 1940 jyly 15 sentıabr kúni dúnıeden ótti.
* * *
Anam jıyn-toılarda, kádeli keshterde bı bıleýdi táýir kóretin. Qanysh Sátbaev aǵa ekeýiniń mazýrkany bılegenin kórgem-di, bul 1924 jyly edi. Mamam gıtar tartyp orystyń romanstaryn «Ah, Nastıa, ty Nastıa», «Vechernıı zvon» óleńderin kelistirip aıtatyn.
* * *
Kitapsyz bir kún tura almaı kelemin, bul jaqsy qasıetti boıyma sińirgen meniń ardaqty anam – Ǵaınıjamal bolsa, menen aýysqan bul ádet – kitapqumarlyq óz balalaryma da daryǵanyna qýanamyn.
* * *
Badrısafany men ájeke dep, Ahmetti ateke deıtin em. Orynborda birge turyp, tilim shyqqanda ákem solaı úıretken.
* * *
Sonymen, qorytyp aıtarymyz, qalamger joldastar jaýapty máselege kelgende jan-jaqty muqııat zerttep, anyǵyna kóz jetkende ǵana jazsa degen tilek bildiremiz. Áıtpese, biz sekildi urpaqtar men kózi kórgen kýágerlerdi baspasózdegi mundaı burmalaýlar qatty qynjyltady.
* * *
Bir jazýshynyń sózine qaraǵanda, Mirjaqyp ákemniń múrdesin izdep baryp tabýshy da men, dárigerlik tásilmen súıegin zertteýshi de men bolyppyn. Jurttyń bári qulaqtanǵan, biletin gazetterde basylyp júrgen derekterdi burmalaýdyń qajeti ne?.. Ákemniń múrdesin kóp mashaqatpen izdestirip sonaý Sosnoveske, Solovkıge birneshe ret baryp, turǵylyqty adamdarmen jolyǵyp tapqan jas ǵalym Marat Ábsemetov emes pe? «Abaqty» shyǵarmasyna dálelsiz nárselerdi, bilmegendi kirgizýdiń keregi qansha?
* * *
Sóıtip, bir kúni belgili aqyn Sábıt Dónentaevtyń 1989 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Urpaǵyma aıtarym» atty kitabyn oqýǵa kiristim. Bas kótermeı súısine oqyp otyryp, otyz ekinshi betine jetkende ózime tanys ákem Mirjaqyptyń «Saǵyný», «Elim-aı», «Ábýpırastan», «Shákirt» atty óleńderi kózime ottaı basyldy. Bul qalaı? … Ákemniń asyl murasyn kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý meniń perzenttik boryshym. Sony óteý úshin de qolyma qalam alyp otyrmyn.
* * *
Bul tarıhı habardy – Mirjaqypty óz topyraǵyna jerleýdi basynan aıaǵyna sheıin «Azattyq» radıosynan Hasen Oraltaı jan-jaqqa búkil álemge jetkizip jatty, el ishindegi jurt «Egemen Qazaqstan» gazetinen Qaısar Álimniń málimdemelerinen bárin bilip otyrdy.
* * *
Mirjaqyptan qalǵan jalǵyz bolǵandyqtan, ózimdi áke ómiriniń jalǵasyndaı kórip, famılııasyn óshirmeı, Gúlnár Dýlatova bolyp ómir súrip kelemin.
* * *
Keshegi sóz – «Oıan, qazaq!» bolsa, endi oıanǵan halyqqa aıtar búgingi sóz – «Oılan, qazaq!» Osy – meniń túıip, tujyrymdap aıtarym!..
***
«Eńbekshi qazaq» (búgingi «Egemen Qazaqstan») gazetinde tórt jyl istedim, ózimdi áli kúnge sol redaksııanyń múshesi sanaımyn», – dep Mirjaqyp Dýlatovtyń ózi jazyp ketkendeı, tól ujymy da jalyndy kúresker, qarymdy qalamgerin shejireli tarıhymen birge ilestirip alyp kele jatyr… «Eńbekshi qazaqtyń» tabaldyryǵynda tutqyndalǵan ol qanshama azapty jyldardy basynan ótkerip, shet jerde kóz jumǵanymen, múrdesin týǵan topyraǵyna jetkizýge «Egemen Qazaqstan» baryn salyp, atsalysty. «Ákem rýhyna qaltqysyz qyzmet etken «Egemenime» myń da bir raqmet!»,– dep Gúlnár apaı da razylyǵyn únemi aıtyp otyrýshy edi…
Daıyndaǵan Qaısar Álim,
"Egemen Qazaqstan"