Búgin qazynaly Qarataý men arý Alataýdyń túıisken tusynda ornalasqan Jabaǵylyda toı. Apta buryn saýyn aıtqan Saıatshylyq merekesine Túrkistan oblysynyń aýdan-qalalarynan aǵylǵan qusbegiler men ańshylardyń qarasy qalyń.
Kileń qyran baptap, tazy ertken sańlaq saıatshy, ańqumar qaǵýshy, elgezek atshy-qosshylar jumanyń tańymen talasa Túlkibas aýdanyna qarasty Jabaǵyly aýylynda bas qosty. Maqsattary – baǵyzy ónerdi násıhattaý. Eski kásipti el-jurtqa kórsetý. Qaıta jandandyrý.
Qyr ústinidegi qyzyqqa kelgen aǵaıyndy qyzyqtyrǵan, jyly ornynan qozǵaǵan da osy bir qyzýy basylmas dala taǵylarynyń shaıqasy-tuǵyn.
Shoshaıta tigilgen qostyń mańdaıyndaǵy «Túrkistan» degen jazýǵa, onan qala berdi yńǵaıly, yqsham kıingen ákeli-balaly qos qusbegi kórermenniń nazaryn ózine aýdaryp bara jatyr.
Jaqyndap baryp, sálemdestik. Túrkistannan kelipti. Az-kem áńgimege tarttyq.
«Saıatshylyqpen aınalysyp júrgenime on jyldan asty. Ulym da tazyǵa qumar. Osydan ilgeri Almaty men Atyraýdaǵy ańshylyq merekelerine barǵanbyz. Alaıda bul jıyndar jarnamasy joq eski óner úshin azdyq etedi. Dástúrimizdi dáripteıtin osyndaı sharalar jıi-jıi uıymdastyrylyp tursa qatysýdan sharshamaımyz. 4 jasar búrkitimniń aty – Naızaǵaı. Al, eki jasar tazynyń esimi – ushar. Uıadaǵy kezinde Almaty qalasyndaǵy «Jeti Qazyna» pıtomnıginen aldym. Múlik degen azamattyń ata-babalarynan beri asyrap kele jatqan «Kók qasqa» degen tazy tuqmynan eken. Qys boıy Qarataýda qar juqa bolǵandyqtan eki ret ǵana qansonarǵa shyqtyq. Alǵashqysynda bir túlki, bir shıebóri, keıingisinde eki qoıan aldy», deıdi túrkistandyq saıatshy Aqjigit Nurmuhammed.
Dál osy sátte taý etegindegi qyrattan qıqýlaǵan ún estildi. Aýdan ákimi Turashbekov bastaǵan ıgi-jaqsylar jaıǵasqan alańqaıda búrkit pen tazy salý saıystary bastalyp ketti. Jeti qazynanyń tilin qımyl qozǵalysynan biletin kánigi qusbegiler men tazy baptaýshylar qyrdyń kúreń túlkisine bes qarýlaryn saılap-aq kelipti. Á, degennen túlki, qoıandy qamyrsha ılep, baýyryna basyp jatty.
Merekege kelgen qonaqtardyń delebesi qozyp, týra ózderi qasqyr alǵandaı qýanyp jatsa, top ishinen qanjyǵasy qandanǵan aǵaıynǵa qutty bolsyn aıtysqan jurttyń úni estiledi.
Shara aıasynda kópshilik Salbýryn saıatshylyq merekesine arnalǵan kórmemen tanysty.
Iá, aryǵa barmaı-aq, Túrkistan ólkesinde saıatshylyq óner týraly sóz qozǵalsa, eske Báıdibek aýdany, Qaınar aýlynyń týmasy Beket Esentaev túsedi.
Búgingi festıval tek qusbegilik ónerdi násıhattap ǵana qoımaı, sony ulyqtap, urpaqqa amanattaǵan óz isiniń sheberleriniń eńbegin de esten shyǵarmapty. Oǵan Báıdibek aýdany ákimdigi daıyndaǵan kórmede Beket aǵanyń qolynan shyqqan óner týyndylary arqyly kóz jetkizdik.
«1988 jyly Reseıde 120 memlekettiń ókilderi qatysqan halyqaralyq óner festıvali ótken eken. Sonda Qazaqstannan barǵan ókil Beket Esantaev qazaq saıatshylyq ónerin tanystyrmaq bolyp, tazysyn jetektep, qolyna búrkitin qondyryp sahnaǵa shyǵypty. Adamdar shoǵyryn jatsynǵan saıyn dalanyń qyrany qanatyn jaıyp ushpaqshy bolypty. Sol sátte kóz aldarynda bolǵan kórkem kóriniske tamsanǵan zal toly sheteldik kórermen oryndarynan óre túregelip, aspan erkesin baǵyndyrǵan qazaqqa uzaq qoshemet kórsetipti. Tipti, «Ne degen sulýlyq?», «Bul qaı el?», dep tańdanysyn jasyra almaǵan eken. Osydan keıin taralymy kóp tanymal basylym betterine búrkitshi Bekettiń tarıhı foto sýreti basylypty.
Osylaısha ultymyzdyń ejelden kele jatqan esil ónerine álem elderi qyzyǵa bastady», dep áńgimesin baqtaı tústi Báıdibek aýdandyq sáýlet kórkem mýzeıiniń qor saqtaýshysy Farıda Botabaeva.
Búrkitshi, qolóner sheberi, zerger, palýan, etnograf, ánshi, sazger qolynan shyqqan at ábzelderi arnaıy tapsyryspen Elbasy murajaıyna qoıylǵan. Keıinnen osy óner týyndysyna qyzyqqan basshylar Margaret Tetcherge syılyq jasaý úshin sheberge usynys jasaıdy. Qaýyrt sharýadan qoly bosamaǵan Beket aǵa tapsyrysty basqa sheberlerge jiberipti. Alaıda, olardyń jumysy joǵary jaqqa unamaǵan soń ózi bar ynty-shyntysymen aǵylshyndardyń «temir ledıine» arnap at ábzelin jasap beripti. Qolaqysy týraly ashyp aıtpaǵan sheber, bir áńgimesinde sol jumystyń qunyna Almatydan úsh bólmeli páter alǵandyǵyn aıtqan eken.
О́kinishtisi, shyn talanttar bererin berip bolǵasyn tym erte ketip jatatyny taǵy bar. 2011 jyly dúnıe salǵan Beket Esentaevtan taraǵan úsh ul, eki qyz bar. Olar Almaty qalasynda turady. Sonda sheberler aýyly bar. Kenje uly Sultan Seri áke murasyn jalǵastyrýshy.
Bul retki «Salbýryn - mereke ǵoı saıatshyǵa» atty festıval Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» maqalalary aıasynda uıymdastyrylǵan týrıstik mereke. Ári, óńir basshysy Janseıit Túımebaev bekitken oblystyń jyl on eki aıǵa josparlaǵan is-sharalarynyń alǵashqysy.
Osyǵan oraı, is-sharaǵa Túrkistan oblysymen qatar shetelden de qonaqtar kelip qatysty. Bul festıval keleshekte respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeıge kóterilmek. Túrki tildes memleketterdiń ortaq brendi ári dástúrli merekesine aınalady», dep súıinshiledi shara uıymdastyrýshylary.
Aıta keterligi, oblysqa qarasty aýdan-qalanyń jergilikti erekshelikterine qaraı uıymdastyrylǵan osyndaı is-sharalar oń nátıjesin bere bastady. Máselen, byltyr Túrkistan oblysyna alys-jaqyn shet memleketterden kelýshiler sany 7,7 paıyzǵa artqan. Bir ǵana Túrkistan qalasyna 1 mılıonnan astam týrıst taban tirese, 2025 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 5 mıllıonǵa jetkizý kózdelip otyr. Al, Túlkibas jerindegi Salbýryn men alda ótetin Shubaıqyzyl festıvali de talaı sheteldik týrısterdi ózine tarta túspek.
Festıvaldyń taǵy bir ereksheligi Jastar jylyna oraı qusbegilik, ańshylyq ónerge qyzyǵýshylyǵy mol jastardy kóptep shaqyrypty. Aldaǵy ýaqytta osy jastarǵa qoldaý kórsetilse, tól ónerdiń bedeli tórge kóterileri anyq.
«Qıyn zamanda ańshylar qazaqy tazy tóbettermen aýyl-eldi asyraǵan deıdi úlkender. «Sary dáý» degen tazymdy bir aılyq kezinde asyrap alyp, ózim aýyzdandyryp, úırettim. Endi ǵana úsh jasqa toldy. Osy qysta bir túlki aldy. Jalpy, tazy bappen baqqandy unatady. Til-kóz degen bar. Kóp adam kórse, aýyryp qalady. Ańshylyq kezinde túrli dala ańdarynan, ásirese túlki, qarsaqtan aýrý tez juǵady. Sondyqtan, dert-derbezden saqtaıtyn ekpe salyp turý kerek. Ańǵa salar buryn qoıdyń maıyn ishkizip, ishin aıdatyp, tazalap, qoıasyn túsirip otyrǵan jón», deıdi Túlkibas aýdany Maılykent aýylynyń týmasy, jas tazy baptaýshy Seıilhan Lesbaı.
Saıysqa qatysýshy saıatshylardyń pikirinshe ańshylyq degenimiz ań bitkendi jaırata berý emes. Taý-tasta myltyq arqalaǵan eki aıaqtylardyń kesirinen túzdiń jabaıy ań-qusynyń tuqymy quryp bara jatqandyǵyna ashynǵan olar ańnyń kıesi bar ekendigin aıtady.
«Shyny kerek, qazirgi tańda saıatshylardan góri brakonerler kóp. Qanqumar qasaptarǵa qaraǵanda batpaýmen ustaǵan qyran búrkit pen baby kelisken tazy qanaǵatshyl», dep kúıinishin aıtty Sansyzbaı aqsaqal.
Osylaısha tabıǵaty tańǵajaıyp Túlkibasynyń Jabaǵyly aýylynda ótken saıatshylyq merekesi dalalyq ekzotıka izdegen sheteldikterge estetıkalyq lázzat syılasa, tasada júrgen brakonerlerge babadan dástúr bolǵan ańshylyqtyń erejesin túsindirip bergendeı boldy.
«Qusty jısań – búrkit jı, Qys tonyńdy túlki eter, bulǵyn, sýsar kıinip, Azbas, tozbas múlki eter», deıdi uly oıshyl. Endeshe, er jigittiń bes qarýynyń biri qyran búrkit, jeti qazynasynyń biregeıi ushqyr tazy ár shańyraqqa uıalasa, eksponatqa aınalyp bara jatqan óner men kásiptiń tamyryna qaıta qan júgireri haq.
Foto: Maqsat ShAǴYRBAEV
Nurshat TО́KEN,
«Egemen Qazaqstan»
Túlkibas aýdany