Naqty ıesi joq nysannyń ózinen-ózi qojyrap, materıaldyq múlikteri ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda kete baratyny talaı dáleldengen. Osyndaı ıesizdik kórinisi anaý-mynaý emes, strategııalyq shıkizat kózderin óndirýmen aınalysatyn tutastaı bir ken ornyna qatysty bolsa she?
Mundaı jaǵdaıda onyń materıaldyq zııanyn aıtpaǵanda qorshaǵan ortaǵa tıgizetin ekologııalyq turǵydaǵy qaýip-qateri de bolmaı qalmaıdy.
О́kinishke qaraı Baıǵanın aýdany aýmaǵynda Jarqamys eldi mekeni tusynan 10 shaqyrym qashyqta ornalasqan Qaratóbe ken ornynda osyndaı ıesizdik kórinisi qalyptasyp otyr. Nege? Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin bárin basynan bastap aıtaıyq. Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamentinen alynǵan derekterge sáıkes «Qaratóbe Interneshnl Opereıtıng Kompanı» JShS 2002 jyldyń 25 mamyry kúni Energetıka mınıstrligimen Qaratóbe ken ornynda kómir sýtegi shıkizatyn barlaý jáne óndirý jóninde kelisimge kelgen. Kelisim negizi №954 kelisimshart ekeni departamenttegi derekte kórinis tapqan. Osy arqyly atalǵan kompanııa túgin tartsań maıy shyǵatyn quıqaly topyraqta jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyna ıe bolady.
Kez kelgen kelisimshart oryndalýymen qundy. Al onda kórsetilgen talaptar men jumys aýqymy oryndalmasa ne úmit, ne qaıyr? Áýel basta jumysqa táp-táýir qarqynmen kirisken sekildi syńaı tanytqanymen, keıinnen «Qaratóbe Interneshnl Opereıtıng Kompanı» JShS-nyń ken ornyn barlaý men óndirý jónindegi jumystary qojyrap sala bergen. Qysqasy, olar jeme-jemge kelgende kelisimshart talaptaryn oryndamady. Osyǵan oraı Energetıka jáne mıneraldy resýrstar mınıstri 2008 jyldyń 30 qańtarynda ekijaqty kelisimshartty buzý týraly №20 buıryǵyn shyǵarǵan. Jalpy alǵanda atalǵan kompanııa qyzmetindegi berekesizdik pen belden basýshylyq, jaýapsyzdyq kórinisteri birer jyl ótken soń aıqyn kórine bastaǵan eken. Mundaı jaǵdaıda olardyń kelisimshart normalaryna qaıshy áreketterine quqyqtyq baǵa berilýi kerektigi de talas týǵyzbaıdy. Sóıtip 2009 jyldan beri jer qoınaýyn paıdalanýshylar qyzmetiniń zańdylyǵy týraly máseleler ártúrli sot ınstansııalarynda qaralypty. Tipti atalǵan is Parıjdegi arbıtrajdyq sottyń qaraýyna da engizilipti. Áıtse de sonyń birde-birinde túbegeıli sheshim shyǵarylmaǵan. Bul Qaratóbe ken ornynyń ıesizdikke ushyraýyna ákelip soqtyrdy.
Sot úderisteriniń kúrdeliligi bir taraptyń ken ornyna jumsalǵan shyǵyndarynyń qaıtarymyn talap etýinde, ekinshi taraptyń kelisim-sharttyń tolyqtaı oryndalmaýyna baılanysty ony tóleýden bas tartýynda jatqan sekildi. Sonyń saldarynan atalǵan kenishte munaı urlaý oqıǵalary da bolǵan. Sondaı-aq munda munaı ónimderi tekten-tek tógilip, ysyrap bolyp jatyr. 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda ken ornynda toqtatylǵan uńǵymalardyń birinen munaı aǵý dereginiń oryn alǵanyn da aıta keteıik.
Muny týra maǵynasyndaǵy tótenshe jaǵdaı desek, artyq aıtqandyq emes. Solaı boldy da. Sol kezde Baıǵanın aýdany ákimdigi oqıǵaǵa oraı tótenshe jaǵdaı jarııalady. Oǵan jergilikti memlekettik organdar men mamandandyrylǵan qurylymdardyń kúshteri jumyldyryldy. Sonyń nátıjesinde munaıdyń aǵýy toqtatyldy. Birshama aýmaq lastanyp, munaıdyń odan ári taralý qaýpi tóngen edi. Áıteýir «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp», birlese is-qımyl tanytýdyń arqasynda oǵan jol berilgen joq.
Munaı tekten-tek rásýa bolyp ári ekologııalyq qaýip týǵyzyp jatqan kezde joǵaryda aıtylǵandaı tize qosyp, qoıan-qoltyq birlese qımyldaýdyń paıdasy mol boldy. QR Energetıka mınıstrligi men Aqtóbe oblysynyń ákimdigi jáne arnaıy Kúzet uıymy arasynda yntymaqtastyq týraly kelisim jasalǵany kúrmeýi qıyn istiń ońǵa basýyna septigin tıgizdi. Mundaǵy basty maqsat tótenshe jaǵdaı aýmaǵynda ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne Qaratóbe ken ornyndaǵy munaı urlaý derekterine tosqaýyl qoıý bolatyn. Búgingi kún bıiginen qaraǵanda bul qadam ózin-ózi tolyǵymen aqtady deýge bolady.
Árıne tógilgen munaı ónimderin tolyq joıý, lastanǵan topyraqty tazartý jáne ken ornyndaǵy jerasty sýlarynyń odan ári lastanýyna jol bermeý isin tolyqtaı sheshýge bul jetkiliksiz edi. Osy oraıda Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamenti tarapynan oblys ákimdigi men Geologııa jáne jer qoınaýy komıtetine, sondaı-aq Ishki ister mınıstrliginiń Tótenshe jaǵdaılar komıtetine birneshe dúrkin hattamalyq ótinishter joldanǵan. Soǵan sáıkes 2017 jyldyń 17 qańtarynda Energetıka birinshi vıse-mınıstri Maqambet Dosmuhambetov arnaıy keńes ótkizip, tógilgen munaıdy retteý men onyń saldaryn joıý jáne lastanǵan aýmaqty tazartý jóninde birqatar sharalar qolǵa alyndy. Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevtyń 2017 jyldyń 14 naýryzyndaǵy ókimimen arnaıy komıssııa quryldy. Komıssııa jumysynyń qorytyndysy boıynsha Qaratóbe ken ornynda 25 129 sharshy metr jer teliminiń lastanǵany anyqtaldy. Tógilgen munaıdyń boljamdy kólemi 500 tekshe metrden astam ekeni belgili boldy. Atalǵan komıssııa tógilgen munaı ónimderin bos rezervýarlarǵa jınaý jumystarymen de aınalysqan. Sóıtip 645,2 tekshe metr munaıǵa sý jáne mehanıkalyq qospa túrleri aralasqan jerasty baılyǵyna akt jasalyp, ol qorǵaý men kúzet agenttigine tapsyrylǵan.
Osy kezde Ekologııa departamenti bastamashy bolǵan bir ilkimdi isti aıta ketýdiń de oraıy kelip tur. Departament «Altıes Petroleým» JSSh-nyń kómegimen jınalǵan ári lastanǵan topyraqty ónerkásip polıgonyna tasymaldaýdy uıymdastyrǵan.
− Mundaǵy maqsaty – jer telimin tolyqtaı ári tereń tazartý edi, − dedi oblystyq Ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary Erbolat Qojyqov. Sondaı-aq ol tógilgen munaı ónimderiniń munaı daıyndaý qondyrǵylarynyń tehnologııalyq ólshemderge sáıkestik sapasyn anyqtaýǵa «QazaqTúrikmunaı» JShS eleýli kómek kórsetkenin aıtty.
Taǵy bir jaıt, 2016 jyly Qaratóbe ken ornynda apat bolǵandyǵy jyǵylǵanǵa judyryq bolyp tıgendeı. Osy oqıǵadan keıin jaı jáne kúrdeli jóndeýler júrgizgen jaǵdaıda da mundaǵy uńǵymalardyń iske jaramaıtyndyǵy belgili boldy. Sonda ne isteý kerek? Bul úshin mundaǵy 32 uńǵyma konservasııalaýǵa qoıylǵan. Ony «BatysQazJerQoınaýy» óndiristik departamenti jasaǵan jobalaý-smetalyq qujattarǵa sáıkes «Aqpan» JShS júrgizgen. Osymen bul baǵyttaǵy búkil isti bittige sanaýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni kenishtegi 28 uńǵymanyń jaı-kúıi áli kúnge deıin belgisiz kúıinde qalyp otyr. Ony konservasııaǵa qoıý qajet pe, joq pa, bul máseleni eshkim tap basyp, aıta almaı júr.
Buǵan deıin atqarylǵan sharalardyń nátıjesinde Qaratóbe ken ornynda tótenshe jaǵdaı qaýpi tómendegeni de túsinikti. Alaıda ony tolyqtaı joıyldy dep kesip aıtýǵa da áli erte. Konservasııalaý josparyna engizilmegen apattyq jaǵdaıdaǵy G-36 (G-36A) uńǵymalarynyń aldaǵy ýaqyttaǵy jaı-kúıi ne bolmaq? Bul saýaldardyń basy ashyq kúıinde tur. Atalǵan uńǵymalardyń bári de joǵary qysymda. Sonyń áserinen aı saıyn 34 tekshe metr kólemindegi kómirsýtegi shıkizaty atmosferaǵa taralýda.
2018 jyldyń kúzinde ken ornynyń taýly bóliginde ornalasqan G-28 uńǵymasynda munaı aǵý derekteri oryn alǵany bul qaýiptiń tekten-tek emes ekenin kórsetedi.
Qalaı degende de Qaratóbe ken ornyndaǵy apatty jaǵdaılardy joıý nemese konservasııalaý qajettigi talas týǵyzbasa kerek. Bul Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń quzyryndaǵy is ekeni belgili. Ol Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamentiniń tıisti hattamasynda aıqyn kórsetilgen. Buǵan qosa apatty uńǵymalardy joıýdyń jobalaý-smetalyq qujattaryn ázirleýge qatysty da usynymdar aıtylǵan. Eger olardyń ótinishteri 2019 jylǵa arnalǵan bıýdjettik josparǵa engizilse – jaǵdaı birshama rettele túsedi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdany