Sársenbi, 14 naýryz 2012 7:42
Táýelsizdiktiń 20 jyldyq toıyn atap ótken 2011 jyldyń aıaǵynda elimizdiń jastaryn patrıottyq rýhta tárbıeleý, otanshyldyq, eldik sıpattaǵy qasıetterimizdi jarııa etý, halqymyzdyń júrip ótken ulan-ǵaıyr tarıhyndaǵy qaharmandyq isterin jappaı tanytý, dáripteý, maqtan etý baǵytyn maqsat etip, eldik pen erliktiń óshpes eskertkishindeı bolǵan bir eren eńbek jaryq kórdi. Ol – «Qazaq ensıklopedııasy» shańyraǵynda terilgen, 900 betten turatyn,
Sársenbi, 14 naýryz 2012 7:42
Táýelsizdiktiń 20 jyldyq toıyn atap ótken 2011 jyldyń aıaǵynda elimizdiń jastaryn patrıottyq rýhta tárbıeleý, otanshyldyq, eldik sıpattaǵy qasıetterimizdi jarııa etý, halqymyzdyń júrip ótken ulan-ǵaıyr tarıhyndaǵy qaharmandyq isterin jappaı tanytý, dáripteý, maqtan etý baǵytyn maqsat etip, eldik pen erliktiń óshpes eskertkishindeı bolǵan bir eren eńbek jaryq kórdi. Ol – «Qazaq ensıklopedııasy» shańyraǵynda terilgen, 900 betten turatyn, 5 myń danamen jaryq kórgen «Aıbyn» ensıklopedııasy. Bul jobanyń avtory zapastaǵy polkovnık, izdengish, kóp qyrly zertteýshi, birneshe kitaptardyń ıesi, patrıot azamat Saǵıdolla Kóshimbaev. Ol óziniń atalmysh baǵytta 20 jylǵa jýyq ýaqyt boıy talmaı izdenýiniń arqasynda tirnektep jınaǵan dúnıelerin osyndaı ataýmen jaryqqa shyǵaryp otyr. Ǵylymı keńesshileri: generaldar B.Ertaev pen A.Tasbolatov jáne polkovnık, áskerı ǵylymdar doktory K.Serikbaev.
Biz elimiz tarıhynyń erlik betterin aıshyqtaǵan «Aıbyn» ensıklopedııasyn onyń alǵashqy oqýshylarynyń biregeıi, Halyq Qaharmany, halqymyzdyń aıtýly azamaty, armııa generaly, senator Muhtar ALTYNBAEVQA jolyǵyp, osy eńbek týraly pikirin bilmek bolyp, birneshe suraqtar qoıǵan edik.
– «Aıbyn» – áskerı ensıklopedııa bolǵandyqtan aldymen ózińizdiń pikirińizdi bilgimiz keldi. Osy eńbekten alǵan áserlerińizben bólisseńiz dep edik…
– О́te úlken eńbek sińirilgen alyp kitap eken. Biraq ózi de, ishinde qamtylǵan tolyp jatqan derekter de bilmekke umtylǵan eshbir jandy jalyqtyrmas dep oılaımyn. О́z basym úlken qyzyǵýshylyqpen, túgel tanysyp shyqtym. Alǵan áserim orasan zor. Júzdegen jańa esimder men elimizdiń tarıhynda bolǵan talaı myńdaǵan jaýyngerlik, erlik oqıǵalarmen tanystym. Sonyń ishinde halqymyzdyń Keńes Odaǵyna deıingi tarıhyndaǵy erek oqıǵalar men eren esimderdiń bir parasyn ózim úshin jańadan ashtym desem, artyq emes. О́ıtkeni, bizge olardyń kóbin oqytpaı, Keńes Odaǵy jyldarynda tek Reseıdiń tarıhyn, sonyń jaýyngerlik erlik betterin ǵana dáriptep keldi ǵoı. Qazaqtyń kóptegen erlik, eldik tarıhtary týraly áńgime bola qalsa, ondaǵylar kertartpa, eski qoǵamdy ańsaýshylar, Qazaq eline progress tek qana Reseıge qosylǵandyǵynyń arqasynda ǵana keldi degen sekildi ıdeologııalyq ustanym aýzymyzdy ashyrmaı tastaıtyn. Al táýelsizdik jyldarynda halqymyzdyń óz bostandyǵy men jeriniń azattyǵyn qorǵaý jolynda ǵajaıyp erlikter jasaǵandaryn bildik. Biraq sol oqıǵalardyń tarıhyn, qashan, qalaı, naqty qaı jerde bolǵanyn bile bermeıtinbiz. Endi myna ensıklopedııadan olar týraly ǵylymı, áskerı turǵyda yqshamdalǵan, naqty túsinikter alýǵa bolady eken. Quryp ketýge shaq qalǵan HVIII ǵasyrdaǵy halqynyń bastan keshken oqıǵalarynan da qyzyqty derekter taptym. Sonyń ishinde alǵashqy ádet-ǵuryp zańdary jınaqtalǵan «Jeti Jarǵy», Uly jáne Orta júzderde «Aqtaban shubyryndy – Alqakól sulama» atty qandy oqıǵanyń Kishi júzde «Saýran aınalǵan» atalǵany, Mońǵolııada turatyn Abaq Kereılerdiń qazaqtyń dástúrli jáne Islam dini ádet-ǵurpyna saı jasalǵan erejeleri, sheteldegi Ospan men Zýqa batyrlar sııaqty erlerimizdiń kóterilisteri, t.s.s. ózim úshin júzdegen jańa jańalyqtardy taptym. Keńes Odaǵy jyldaryndaǵy «Qaraqol kóterilisi», «Qordaı kóterilisi» sııaqty qalyń kópshilik bile bermeıtin oqıǵalar da qamtylǵan eken.
Bul ensıklopedııanyń taǵy bir ereksheligi – oǵan tek áskerı adamdarǵa, jaýyngerlik oqıǵalarǵa ǵana baılanyp qalmaı, Qazaq elin, jerin úlken aıtys-tartystarda, ortalyq ókimettiń keńesterinde urda-jyq sheshimderge qarsy shyǵyp qorǵaǵan erler, memleket qaıratkerleriniń esimderi de engizilipti. Máselen, Álimhan Ermekov, Jumabek Táshenov jáne t.b. tulǵalar sondaı maqsatpen engizilgeni kórinip tur. Sondaı-aq halyqty erlikke, jastardy erjúrektilikke úndeıtin shyǵarmalar, namysyn qaırap, jigerin tasytqan ótkir úndeýler týdyrǵan, sheshen kesimder aıtqan bıler, jyraýlar men jyrshylar, kúıshiler, aqyn-jazýshylar da umyt qalmaǵan. Máselen, Asan Qaıǵy, Ketbuǵa sııaqty sheshender, Qurmanǵazy, Táttimbet, Súgir sııaqty kúıshiler, Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áıteke sııaqty bıler, Mahambet sııaqty aqyndardan bastap patrıottyq shyǵarmalary halyqtyń aýzynan túspeıtin osy kúngi aqyn-jazýshylar men sazgerlerge deıin bar. Basqynshy jaýlardyń shapqynynan el bútindigin qorǵaýdy uıymdastyrǵan handar, batyrlar, qolbasshylar esimderi de túgel engizilgen. Sondaı-aq keńestik jáne táýelsiz Qazaqstanda iri áskerı laýazym atqarǵandar, sonyń ishinde general ataǵyn alǵandar túgel qamtylǵan. Uly Otan soǵysynyń qaharmandary da keńinen oryn alǵan. Sóıtip bul eńbek, óziniń negizgi maqsaty – patrıottyq sezim týdyratyn úlgilerdi halyqqa barynsha molynan tanytýda ozyq ádisterge qol jetkizgen.
– Elbasynyń elimizdiń aldyna qoıyp otyrǵan mindetteriniń qatarynda patrıottyq tárbıeniń de aıryqsha oryn alyp otyrǵany belgili. Myna eńbek sol talaptyń údesinen shyǵa ala ma?
– Árıne. 2007 jylǵy 21 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen elimizdiń jańa Áskerı doktrınasy bekitilgen bolatyn. Onda negizinen memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, áskerı teketirester men qarýly janjaldardy boldyrmaýǵa, Qarýly Kúshterdi, basqa da áskerler men áskerı qurylymdardy damytý men qoldaýǵa negiz qalaýshy kózqarastar júıesi kórsetilgen. Sonymen birge onda Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna patrıottyq tárbıe berýdiń 2006-2009 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy negizinde ıdeologııalyq jumysty jandandyrý kerektigi atap aıtyldy. Osy isti jan-jaqty júrgizýdi jalǵastyryp, onyń tıimdiligin arttyrýda myna «Aıbyn» áskerı ensıklopedııasy óziniń úlken rólin atqarar degen úmittemin. Aıta keterligi, osydan biraz jyldar buryn orys tilinde 2 tomdyq «Sarbaz» atty áskerı ensıklopedııa da jaryq kórgen edi. Biraq onda qazaq halqynyń óz tól tarıhyna tán oqıǵalar atalmaı, tek keńestik dáýir men táýelsizdik jyldary ǵana qamtylǵan bolatyn. Sondyqtan da «Aıbyn» áskerı ensıklopedııasyn ana tilimizde tuńǵysh ret shyqqan qazaq halqynyń barlyq kezeńde bastan keshken áskerı oqıǵalary men el qorǵaǵan han, batyr, bılerinen bastap, memleket qaıratkerleri, aqyn-jyraýlaryn qosa qamtyǵan ulan-ǵaıyr eńbek dep baǵalaýymyzǵa bolady.
Barlyq memleketterde de aıtýly oqıǵalar men ardaqty tulǵalardyń ómirinen qysqa da nusqa ǵylymı, naqty derekter beretin ensıklopedııa jasaýǵa úlken kóńil bólinedi. Jaýapkershiligi óte aýyr osyndaı eńbekpen arnaýly ǵylymı mekemeler aınalysatynyn da bilemiz. Máselen, Keńes Odaǵy kezinde orys tilinde jaryq kórgen 8 tomdyq «Geroı Sovetskogo Soıýza» áskerı ensıklopedııasyna sol kezdegi KSRO Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy A.Kosygın basshylyq etkeninen habardarmyz. Ondaǵy qurastyrýshylar men avtorlary qataryna Qorǵanys mınıstrliginiń eń joǵary áskerı laýazymdy adamdary, tarıh, fılosofııa, saıasattaný ǵylymdarynyń áıgili mamandary qatysqan edi. Al bizdiń myna sóz etip otyrǵan «Aıbyn» áskerı ensıklopedııasyn negizinen bir-aq adam – zapastaǵy polkovnık, zertteýshi Saǵıdolla Kóshimbaevtyń qurastyrǵany – onyń óte úlken, jankeshti eńbek atqarǵandyǵynyń kórinisi. Men avtormen áńgimeleskende onyń osy eńbekti jınaqtaýǵa 20 jylǵa jýyq ýaqyty ketkenin bildim. Endi onyń eńbegi laıyqty baǵasyn alar degen úmittemin.
– Osy ensıklopedııada ózińizdi tań-qaldyrǵan aıryqsha derekter boldy ma?
– Iá. Máselen, qazaqtan shyqqan barlaýshy qyz Aqjibek Muqasheva jaıly buryn bilmeıdi ekenmin. Orynbor ólkesinde týǵan ol 1940 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń mehanıka-matematıka fakýltetin bitiripti. 1941 jylǵy kóktemde KSRO Qorǵanys mınıstrligi Bas shtabynyń Bas barlaý basqarmasyndaǵy shıfrovalshıkter bólimine jumysqa alynady. Odan Brıýsseldegi Keńes eliniń barlaýshysy «Kenttiń» (Ýrýgvaı azamaty Vıtsent Sıerra) jeke shıfrovalshıgi bolǵan. Sonda júrip Gıtlerdiń KSRO-ǵa soǵys ashatynyn alǵashqy jetkizýshilerdiń biri bolady. Jalpy, ol KSRO-nyń Batys Eýropada 1930 jyldan bastap áreket etken «Qyzyl kapella» atty barlaý tobyna qatysty bolǵanyn ózi de bilmegen. Aqyrynda, qazaqtyń batyr qyzyna NKVD jendetteri tarapynan aǵylshyn barlaý qyzmetine jumys istedi degen jalǵan aıyp taǵylyp, 1942 jyly jeltoqsanda ustalyp, 25 jylǵa sottalady. Ensıklopedııada onyń keıingi taǵdyrynan derek joq ekendigi aıtylǵan, biraq zertteýshiler bir derek taýyp qalar degen úmittemin.
Jaýdyń ishinde jansyz ustaý ejelden bar ádis qoı. Abylaı hannyń tusynda da jaý ishinde bolǵan Aıbıke hanym týraly osy ensıklopedııadan bilip otyrmyn. Ol «qolǵa túsken kúńniń» laqap «ańyzymen» qalmaq hanynyń ordasynda turyp, kómekshileri arqyly qazaq qosyndaryna kóp málimetter berip turǵan. О́zi qalmaq tilinde taza sóıleıtin bolypty. Qazaqtyń osyndaı da qyzdary bolǵandyǵy meni keremet tańqaldyrdy. Sondaı-aq «Aıbynda» Toıǵara, Aıǵanym hanshaıym, Aıǵyz, t.b. qazaqtyń ataqty qyzdary týraly derekter bar eken. Al biz negizinen Álııa, Mánshúk jáne Hıýaz apalarymyz týraly ǵana bilip keldik emes pe.
– Osy eńbektiń qundylyǵy qataryna taǵy neni jatqyzýǵa bolady dep oılaısyz?
– Jalpy aıtqanda, «Aıbyn» ensıklopedııasy halqymyzdyń sonaý, kóne dáýirlerine deıin oı júgirtip, qazaq jerinde adamnyń qashan paıda bolýynan bastap, olardyń qoldanǵan soǵys quraldaryna deıin derekter beredi. Odan beridegi Edil (Atılla), Beıbarys, Shyńǵys han men onyń urpaqtarynan bizdiń keshegi handarymyzǵa deıingi el bıleýshilerin, ataqty adamdaryn qaldyrmaı qamtyǵan. Qazaqtardyń jońǵarmen bolǵan 200 jyldyq soǵysyndaǵy aıtýly erler esimderi, oqıǵalar, ataqty óleń-jyrlar, jer-sý ataýlary, soǵys ádisteri, qoldanylǵan jaýyngerlik qarýlar tarıhynan da mol maǵlumattar beredi. Reseı patshalyǵyna otar bolǵan jyldardaǵy ult-azattyq kóterilister, olardy bastaǵan erler, túrli qujattar, shaıqas bolǵan óńirler týraly málimetter qamtylǵan. Qazaqstannyń keńes dáýiri azamat soǵysynan bastaý alǵan. Qazaqtan shyqqan alǵashqy áskerıler, ulttyq qazaq polktary, sol kezdegi qolbasshylar men belgili qaıratkerler jaıly derekter mol. Ásirese, «qyzyl qyrǵyn», jappaı bolǵan repressııa jyldaryndaǵy áskerı ómirge qatysty erler esimderi mol.
Uly Otan soǵysy jyldary da molynan qamtylǵan. Tııanaqtap oqyǵan azamat burynnan belgili derektermen qatar júzdegen jańa oqıǵalar, esimder men faktilerge jolyǵa alady. Sonyń ishinde Qazaqstannan basqa TMD elderinde týyp-ósip, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan, joǵary áskerı shenge jetken qandastarymyzdyń esimderine de tap bolamyz. Sondaı-aq, Qytaı, Mońǵolııa, Túrkııada da joǵary áskerı shen alyp, eleýli áskerbasylar bolǵan nemese úlken erlikter jasaǵan qazaq uldarynyń aty-jónderi bar. Ensıklopedııada ıadrolyq qarý, onyń zardaptary, sonyń ishinde Semeı ıadrolyq synaq polıgony týraly derekter de jeterlik. Otan qorǵaýǵa, erlikke úndeıtin patrıottyq jyrlar, dastandar, tarıhı shyǵarmalar jáne olardyń avtorlary týraly mol maǵlumattar bar. «Jeltoqsan kóterilisi» týraly da shaǵyn derek berilipti. Keńes Odaǵy jáne táýelsizdik jyldarynda jasalyp, halqymyzǵa qaharmandyq rýh beretin sharalarǵa, eldik pen erlikke úndeıtin eskertkish belgilerdiń bárine anyqtama berilgen. Sonyń ishinde Abylaı han, Kenesary, Álııa men Mánshúk eskertkishteri, «Dańq», «Otan-ana» memorıaldaryna jaqsy anyqtamalar berilgen. Táýelsiz Qazaqstan qarýly kúshteriniń alǵashqy jyldardan bastalǵan tarıhyna, júrgen joldaryna, qabyldanǵan zańdarǵa, qarý-jaraǵyna, áskerı shenderine, aıyrym belgilerine, tipti erlikteri úshin beriletin ataqtar men orden-medaldaryna deıin kórsetilgen. Sondaı-aq «Aıbyn» áskerı ensıklopedııasynda eldiń barlyq áskerleri men áskerı qurylymdary, sonyń ishinde ishki jáne shekara áskerleri, Ulttyq qaýipsizdik, áskerı akademııa men basqa da áskerı joǵary oqý oryndar, ýchılısheler jáne kadet korpýsy, azamattyq joǵary oqý oryndarynyń áskerı kafedralaryna, B.Momyshuly, S.Nurmaǵambetov, T.Bıgeldınov atyndaǵy arnaýly áskerı orta mektepter týrasynda tolyq maǵlumattar berilgen. Mine, osyndaı qundylyqtary bolǵandyqtan da «Aıbyn» ensıklopedııasyn áskerdegi qatardaǵy jaýyngerden bastap barlyq áskerı qyzmetshilerge, áskerı kafedra stýdentterine, ulandarǵa, kýrstar men fakýltet tyńdaýshylaryna, ásker taqyrybyn zerttegisi kelgen ǵalymdarǵa, osy salany tereńirek bilgisi kelgen jalpy kópshilikke derek kózi retinde paıdalanýda taptyrmaıtyn qural dep aıta alamyz.
– Qurmetti Muhtar Qapashuly! Siz osynaý eńbektiń barlyq jaqsy jaqtaryn atap shyqtyńyz. Árıne, ana tilimizde shyqqan osyndaı tuńǵysh ensıklopedııa bolǵandyqtan oǵan qýanamyz ǵoı. Qýanbaı, maqtanbaı bolmaıdy. Biraq ádildik úshin kózińizge túsken kemshilikter týraly da aıta ketseńiz…
– Ondaılar bolýy zańdy. Aldaǵy ýaqytta eskertý úshin aıtý paryz. Mysaly, Qazaqstan áskeri qurylǵan kezden joǵary áskerı ataq alǵan birdi-ekili general engizilmeı qalypty. Sonyń biri general-maıor S.Baıtemirov. Sodan soń, ǵylymı keńesshiler qataryna armııa generaly, Keńes Odaǵynyń Batyry jáne №1 Halyq Qaharmany Saǵadat Nurmaǵanbetovtiń engizilgeni durys bolar edi. Táýelsiz elimiz áskeriniń eń alǵashqy Qorǵanys mınıstri bolǵan ol kisiniń jóni bólek qoı, aıtary da kóp bolar edi. Kitapty qurastyrýshynyń laýazymdy qyzmetterdegi qolbasshylarǵa jolyǵa almaǵan sebebinen bolý kerek, osyndaı olqylyqtar oryn alǵan. Árip qateleri de joq emes eken. Máselen, 13 bette «AVAKS» degen sóz «ABAKS» bolyp jazylypty. Taǵy bir baıqaǵanym, táýelsiz Qazaqstan áskerleri men basqa da qurylymdar generaldarynyń fotolary bir izdi emes. Biriniki túrli tústi, taǵy biriniki qara bolyp shyqqan. Meniń kózime túskeni osyndaı nárseler. Árıne, talapshyl ǵalymdar, oqyrmandar óz pikirin aıtar, oǵan talasym joq. Sodan keıin kitap tolyqtyrylyp, jóndelip, qaıta basylyp jatsa, durys bolar edi. Qalaı desek te, Qazaqstan áskeri tarıhyn bilýde qubylystyq oqıǵaǵa balarlyq, halyq ıgiligine paıdasy tıetin bir eńbektiń dúnıege kelgeni sózsiz. Sondyqtan barsha qaýymǵa qutty bolsyn aıtamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.
ASTANA.