Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen ońtústikke qaraı bir shaqyrymǵa jýyq qashyqtyqta ornalasqan Qumshyq ata jerasty meshiti jáne Jáýdir ana meshit-medresesin qaıta qalpyna keltirip, jańǵyrtý máselesi qolǵa alynýda. Bul jóninde «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory Nurbolat Ahmetjanov málimdedi.
«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine qarasty 97 kıeli-rýhanı oryn bolsa, olardyń ishinde Qumshyq ata jerasty meshiti men Jáýdir ana meshit-medresesiniń de mańyzy zor. Tarıhı qos orynnyń arasy bir-birine jaqyn ornalasqan. Derekterge súıensek, Qumshyq ata jerasty meshiti Qoja Ahmet Iаsaýı esimimen tyǵyz baılanysty. Iаsaýı qylýetten jerasty joly arqyly «Áýlıe Qumshyq ata» meshitine baryp, mináját etip otyrǵandyǵy aıtylady. HII ǵasyrda Qumshyq ata da «Ǵarda» ómir súrip, shákirtteri «Shildehana» bólmesinde jıylyp, qulshylyq ǵıbadattaryn júrgizgen deıdi», - dedi «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory Nurbolat Qadyruly. Sonymen qatar 2008 jyly «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń Arheologııa bólimi derekterge súıene otyryp ornyn taýyp, zerttegen Jáýdir meshit-medresesi XX ǵasyrdyń 40-jyldaryna deıin jumys istegeni anyqtalǵany belgili. XIX ǵasyrǵa tán tarıhı orynnyń aınalasy qorshalyp, arnaıy qorǵaýǵa alynǵan. «Túrkistan meshitinde saýatyn ashyp, emshi atanǵan Jáýdir ananyń keıingi ǵumyry osy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń mańynda ótken eken. HIV ǵasyrda Áji Ahmet saldyrǵan meshit-medreseni onyń urpaǵy Jáýdir ana HIH ǵasyrdyń 50-jyldary qaıta jóndetip, Jáýdir meshit-medresesi dep atala bastapty. Medresede dáris berip, baq ósirgen. Jergilikti eldiń esinde «Jáýdir meshiti», «Jáýdir baǵy» bolǵany týraly derekter bar. Arheologtar bul jerde ótken ǵasyrdyń birinshi jartysynda qıratylǵan Jáýdir meshit-medresesiniń sorabyn taýyp, zertteý jumystary nátıjesinde kóptegen tyń derekke qanyǵyp otyr. Tarıhı mánge ıe kıeli-rýhanı oryndardy qaıta jańǵyrtyp, aınalasyna abattandyrý jumystaryn júrgizip, el ıgiligine berý isi de qoryq-mýzeıdiń kún tártibinde turǵan basty máseleniń biri», - dedi «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory. Aıta ketsek, Qumshyq ata meshitin 1973-1974 jyldary arheolog T.N.Senıgova alǵash bolyp qazba jumysyn júrgizip, zerttegen. Nysanǵa 1985 jyly jóndeý jumystary júrgizilse, 2013 jyly meshit qaıta qalpyna keltirilip, ishki jaǵy konservasııalanyp, ústi topyraq úıindisimen jabylǵan. XII ǵasyrda salynǵan Qumshyq ata jerasty meshiti respýblıkalyq mártebege ıe. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen ońtústikke qaraı bir shaqyrym jýyq jerde, ashyq aspan astynda ornalasqan. Bıiktigi - 3,4 metr, uzyndyǵy - 15,7 metr, kúmbezdi bólmesiniń eni - 3,5 metr. Jerasty meshitiniń kóne shahar Iаsyda boı kóterýi Ahmet Iаsaýı esimimen tyǵyz baılanysty. Atalǵan ǵuryptyq qurylystyń basynda tiktórtburyshty oıyq ornalasqan. Oıyq kylýetke kiretin esik qyzmetin atqaryp, ırektelgen tar dálizben jalǵasady. Dáliz sheńber pishindi bólmege alyp barady jáne ol qylýettiń negizgi bólmesi bolyp tabylady. Osy negizgi sheńber pishindi bólme tórt buryshty sońǵy bólmemen aıaqtalady. Sheńber pishindi bólmeniń tóbesi kúmbezdelip, al tórt buryshty bólme shatyr tárizdi jabylǵan. Bólmelerdiń qabyrǵalarynda maıshamdar úshin kishkentaı qýystar jasalǵan. Dálizi ıilgen túrde, negizgi bólmeler sııaqty kúıdirilgen kirpishten qalanǵan. Dálizdiń orta tusynda jaryq túsirilýge arnalǵan qudyq pishindi oıyq ornalasqan. Al HH ǵasyrdyń basyndaǵy Túrkistan qalasy men onyń mańyndaǵy 62 meshittiń eń kónesi (HIV ǵ.) jáne eń ataqtysy – Jáýdir (Qajy Ahmet) meshit-medresesi qarapaıym mahallálik meshitten qarılar daıyndaıtyn oqý orny dárejesine deıin kóterilgen birden-bir dinı ortalyq. Túrkistan meshitteriniń ishinde onyń alatyn orny erekshe, sebebi, joǵaryda aıtylǵan 60-tan asa meshitke qajetti qarılar daıyndaıtyn ortalyq bolǵandyqtan munda Quran men Hadısterdi, Sharıǵatty tereń túsinip, taldap, aýdaryp, maǵynasyn jetkizip bere alatyn asa iri ilimgerler ǵana sabaq beretin bolǵan.