Elimizde ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi kúnnen, jelden alynatyn dástúrli emes energııa kózderin jandandyrýǵa, otandyq jas ǵalymdardyń «jasyl» tehnologııa boıynsha júıeli jobalar ázirleýine zor yqpal etti. Sodan beride elimizdegi «jasyl» energetıka jolyndaǵy jetistikter men jobalar nátıjeli júzege asyp keledi. Bul rette S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń jas ǵalymdary jasap shyǵarǵan «Avtonomdy jaryqshamdar» jáne «Qýat beretin jaıaý júrginshiler jolaǵy» jobalaryn ataýǵa bolady.
Ár qadam 5 vatt energııa beredi
Joba avtorlarynyń biri, energetıka fakýlteti dekanynyń orynbasary Aleksandr Neftısovtiń aıtýynsha, «Qýat beretin jaıaý júrginshiler jolaǵy» óte qyzyq joba. Ǵalymdar oılap tapqan ǵylymı jańalyqtyń ishinde platformasy bar qurylǵy negizinen kóshelerden ótetin jaıaý júrginshiler jolaǵynan bastap, adamdar kóp júretin tastaqtalary bar jerlerge tóselýi tıis.
Kúndelikti ózimiz kórip júrgendeı, qala kóshelerindegi trotýarlarǵa tóselgen tastaqtalar uzaqqa barmaı búline bastaıdy. Endi bulaı ýaıymdamaıtyn da bolarmyz, óıtkeni ǵalymdar jasaǵan jańashyl joba synaqtan sátti ótip, júzege assa ár basqan qadamyńyzdan qýat jınalady.
Qurylǵy ortasynda qozǵalmaly uıashyqtar ornatylǵan. Siz jolaqtyń boıymen ótken kezde tastaqtaǵa tabanyńyz tıip, uıashyqtar qozǵalady da, elektr qýaty túziledi. Iаǵnı, kınetıkalyq energııadan elektr energııasy alynady. Bul qýat arnaıy akkýmýlıatorda jınalady.
A.Neftısov bul jobany áriptesi, elektr tehnıkasy jáne avtomattandyrý kafedrasy zerthanasynyń meńgerýshisi Vıacheslav Monahovpen birlesip jasapty.
– Árıne jobanyń Eýropada, Izraılde básekelesteri bar. Sondyqtan qýat óndiretin pavlodarlyq jolaq jobasyn basqasha jasadyq. Kúni-túni izdenip, eńbek ettik. Synaq retinde jolaq qurylǵysyn ýnıversıtet pen Stýdentter úıine deıin aparatyn alleıaǵa tósedik, – deıdi Aleksandr Vıtalevıch.
Qazir jolaqtan alynatyn qýat trotýar jıegine ornatylǵan jaryqshamdarǵa berilip turǵanyn aıta ketý kerek.
Alleıadaǵy jaryqsham baǵandarynda uıaly telefondy qýattaıtyn tetik ornatylǵan. Jolaq arqyly jınalǵan elektr qýatyn ala alady, – deıdi joba ıeleri.
Kúnnen qýat alady
Ǵalymdardyń usynǵan ekinshi jobasy – avtonomdy jaryqshamdar. Kúnnen qýat alatyn shamdar qarańǵy tússe, avtomatty túrde janady. Kún panelderi arqyly qýat alatyn jaryqshamdar qazir barlyq jerde bar. Oblys ortalyǵyndaǵy Eýrazııalyq top (ERG) quramyna kiretin «Qazaqstan elektrolız zaýyty» AQ-da byltyr kásiporynǵa 1500-den astam elektr qýatyn únemdeıtin sham ornatypty.
Oblys ortalyǵynda memleket-jekeshelik seriktestigi aıasynda kóshe men saıabaqtardyń 12500 shamy tolyǵymen jańartyldy. Jaryq shamdary kúndiz óship, túnde avtomatty túrde qosylady. Buryn qalada
40-50 sham ortalyqtandyrylǵan qurylǵymen basqarylsa, qazir 12500 shamǵa 70 ortalyqtandyrylǵan qurylǵy energııa beredi.
Jalpy, «Avtonomdy jaryqshamdar» jobasyn EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi kezinde úndilik ǵalymdar usyndy. Pavlodarlyq jobaǵa «Balamaly taza energııa kózderi» baǵytynda ǵylymmen aınalysyp júrgen úndilik professor Ragavan Krıshnasýamı da oń baǵa berdi. Úndistandaǵy munaı jáne energetıka ýnıversıtetiniń professory jergilikti oqý ornynda «Jańartylǵan taza energetıka» taqyrybynda bir jarym jyldaı dáris oqyǵan bolatyn.
Ol balamaly energııa kózderi taqyryby boıynsha ǵylymı ınnovasııalyq baǵdarlamalar ázirlep, jobalardy iske asyrýǵa qoldaý kórsetti. Úndistannan kelip oqyp júrgen stýdentter de jaryqshamdy ornatýǵa járdemdesti.
«Kúldi polımer»
Al metallýrgııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Álibek Jaqypov pen munaı-gaz isi kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Rýslan Sabınov turmystyq polımerlik jáne tehnogendik qaldyqtardy qosyp, jańa materıal jasaýdy júzege asyrdy.
– Qazir polımerlik qaldyqtar kóp. Bul – plastıkalyq bótelkeler, qaqpaqtar, suıyqtyqtar quıylatyn konıstrlar. Osy qaldyqtarǵa shlak, kúldi qosyp, plıtkalar jasap shyǵardyq, – deıdi Á.Jaqypov. Ǵalymdar ózderi jasap shyqqan materıaldy «Kúldi polımer» dep ataǵan. Aıtýlarynsha, jańa ónim ekologııalyq turǵydan tıimdi jáne quramynda ydyramaıtyn polımerlik zattary bar qospa sý juqtyrmaıdy, sondaı-aq betondaı berik.
Aıazda materıaldyń beriktigin synaý úshin ǵalymdar Kúldi polımerdi ýnıversıtet aýmaǵynda jaıaý júrginshiler ótetin jolǵa tósegen.
«Jasyl» energııamen ómir súreıik
Oblystyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń málimetinshe, byltyr óńirde energııa únemdeý boıynsha kvazımemlekettik sektordyń 486 nysanynda energııa aýdıti ótkizilip, 45 myń sharshy metrden astam tereze qapsyrmasy aýystyryldy. Nysandardyń 50 sharshy metr jabyny qaıta jańartylyp, 8,8 myń sharshy metr syrtqy qabyrǵalar jylytyldy. Osynyń nátıjesinde bıýdjet sektorynda 1 mln kVt saǵattan astam elektr jáne 3 myń Gkal jylý energııasy únemdelgen. Sonymen qatar Pavlodar, Ekibastuz qalalarynda kóshe shamdaryn jańǵyrtý boıynsha memleket-jekeshelik áriptestik aıasynda kásiporyndar 16 myń kóshe shamyn jaryqdıodty shamdarǵa aýystyrǵan. Osyndaı jobalardy iske asyrý nátıjesinde óńirdegi elektr energııasyn tutyný mólsherin 60 paıyzǵa tómendetý josparlanǵan.
Ýnıversıtet rektory Gaýhar Ahmetovanyń aıtýynsha, óńirdegi jańashyl jobalardy ýnıversıtet qarjylandyryp, jas ǵalymdarǵa qajetti qural-jabdyqtar alyp berdi.
Ýnıversıtet ǵalymdary óńirdegi kásiporyndarǵa Ekspo-2017 halyqaralyq kórmesindegi jel energetıka qondyrǵysy (Germanııa), jel generatory qondyrǵysy (Túrkııa), sondaı-aq «kógildir kómir» tehnologııasy (Polsha) jobalaryn usyndy.
– Bul jobalardyń tehnologııalary «Jas ǵalym» stýdenttik ǵylymı-zertteý baǵdarlamasy aıasynda zertteledi. Aldaǵy ýaqytta oblys ákimdiginiń qoldaýymen ýnıversıtettiń kommersııalaý keńsesi júzege asyrmaq. Sondaı-aq ýnıversıtettiń 82 stýdenti kórmege eriktiler retinde qatysty. Stýdentter oqý ornsynda alǵan bilimderine saı, kelgen qonaqtarmen ár tilde sóılese alady. Balamaly energetıka salasyndaǵy biregeı tehnologııalyq jetistiktermen tanysý arqyly qazir túrli ǵylymı baǵyttaǵy zııatkerlik áleýetke úırenýde. Maqsat – oqý ornynyń ǵalymdary men stýdentteri birlese otyryp, óńirde «jasyl» energııanyń múmkindikterin paıdalaný, – deıdi G.Ahmetova.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
PAVLODAR