BESJYLDYQ KО́KJIEGI

Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev ótken jyldyń mamyr aıyndaǵy “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasy­nyń kezekten tys HII sezinde sóılegen sózinde “2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap biz “Qazaqstan-2030” Strategııasynyń aıasynda elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý besjyldyǵyn bastaı­myz. Biz bul jerde álemniń barlyq memleketterinde ótken ǵasyrdyń basynda bolǵan ındýstrııalandyrýdy emes, ınnova­sııalyq ındýstrııalandyrý týraly aıtyp otyrmyz. Bizdiń ındýstrııalan­dyrýymyz álemdik ekonomıkanyń qazirgi damý sharttaryna sáıkes kelýi tıis”, dep bıyl bastalyp otyrǵan úlken istiń erekshelikteri týraly aıtqan edi. Munan keıin Elbasynyń bıylǵy jylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýy tutastaı osy máselege negizdelgendigi bel­gi­li. Sóıtip ındýstrııalandyrý bizdiń hal­qy­myz­dyń aldaǵy onjyldyqtaǵy basty ura­nyna aınaldy. Alǵashqy besjyldyq jos­pary tutastaı osy máselege baǵyttaldy. Úki­met elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ın­no­va­sııalyq damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn jasap, osy ýaqyt aralyǵynda qol jetkiziletin jetistikterdiń boljamdy mólsherin naqty belgiledi. Bizdiń joǵarydaǵy taqyrypta aldaǵy besjyldyq kókjıegi aıqyn dep otyrǵanymyz da osydan. Sonymen bizdiń aldymyzda endi asa mańyzdy eki úlken strategııa bar. Olar Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń 2030 jylǵa deıingi strategııasy jáne onyń ekinshi kezeńi bolyp tabylatyn elimizdiń 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy. Qazaqstannyń ekonomıka salasyndaǵy barlyq memlekettik qujattary endi osy eki úlken strategııany júzege asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Sondyqtan ekinshi kezeń strategııasyn jasar aldynda bizdegi barlyq baǵdarlamalar men qujattarǵa qaıta tekserý júrgizilip, olardyń barlyǵy sarapqa salyndy. 52 qujattyń kúshi joıyldy. Qazirgi qoldanystaǵy jáne ázirlený ústindegi memlekettik qujattar arasynda birinshi orynǵa elimizdiń 2014 jylǵa deıingi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy shyǵaryldy. Biz tómende osy qujat týraly áńgime qozǵamaqpyz. Elbasy óziniń bıylǵy jylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda: “Taıaýdaǵy onjyl­dyq­taǵy elimizdiń turaqty jáne teńgermeli damýy ulttyq ekonomıkamyzdyń jedeldetip ártaraptandyrylýy jáne básekelestik qabiletiniń arttyrylýy esebinen qamtama­syz etiledi. Eńbek ónimdiliginiń keshendi túrde ósýi eń mańyzdy maqsat bolyp tabylady. Al eńbek ónimdiliginiń bulaısha ósimin ınnovasııalar ǵana bere alady. Me­niń tapsyrmam boıynsha Úkimet ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memleket­tik baǵdarlamasy men elimizdiń ındýs­trııalandyrý kartasyn ázirledi. Bul eki qujat – bizdiń taıaýdaǵy 5 jylda qandaı áreketter jasaıtyndyǵymyzdyń naqty jospary bolyp tabylady”, dep atap kórsetken bolatyn. Demek, qazirgi kúni elimizdiń aldyndaǵy, Úkimet pen barlyq jergilikti memlekettik atqarý organdarynyń jáne bıznes qaýymdastyqtyń aldyndaǵy mindet aıqyn. Ol – besjyldyq baǵdarlama men jospardy júzege asyrý. Al baǵdarlama boıynsha tómendegideı nátıjeli kórset­kishterge jetýimiz kerek. 2014 jyly 2008 jylmen salystyrǵanda ishki jalpy ónim kórsetkishi 50 paıyzǵa ulǵaıatyn bolady. Eńbek ónimdiligi óńdeý sektorynda 50 paıyzǵa, al ekonomıkanyń jekelegen salalarynda 100 paıyzǵa deıin artady. Jalpy eksporttaǵy shıkizattyq emes eksporttyń úlesi 40 paıyzǵa deıin jetkiziledi. Ishki jalpy ónimdi óndirýdegi qýat kózderine degen májbúrlilik 2008 jylmen salystyrǵanda 10 paıyzǵa tómendeıdi. Barlyq kásiporyndar arasyndaǵy ınnovasııalyq baǵyttaǵy sýbektilerdiń úlesi 10 paıyzǵa artady. Mundaı kórsetkishterdi júzege asyrý ońaı emes. Máselen, osylardyń ishinde bireýin ǵana, atap aıtqanda, eńbek ónim­diligin 50 paıyzǵa deıin arttyrý máselesin ǵana alyp, azdap taldap kóreıik. Eger búkil adamzattyń osy ýaqytqa deıingi damý tarıhyn alatyn bolsaq, onyń qazirgi órkenıetti qoǵamdy qalyptasty­rýyna birinshi kezekte eńbek ónimdiligi artýynyń orasan zor yqpal etkendigin baıqaýǵa bolady. Sebebi, erte zamandardaǵy sharýa adamy at pen ógizge jegiletin qol soqamen jer jyrtqan kezde kúnine eń ári ketkende 1-2 gektar ǵana jer jyrtatyn. Munan keıin alǵashqy traktorlardyń paıda bolýyna baılanysty ol endi kúnine kem degende 30-40 gektar jer jyrtý múmkin-digine ıe boldy. Osylaısha alǵashqy tehnıkalyq progrestiń ózi sharýanyń eńbek ónimdiligin birneshe ese arttyrdy. Munan keıin óndiriske qazirgi zamanǵy asa qýatty tehnıkalar men tehnologııalyq keshender engizile bastady. Endi bir traktordyń ózi burynǵy 30-40 gektarǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp jer jyrtatyn bolyp júr. Demek, eńbek ónimdiliginiń artýy dege­nimiz qoǵamnyń damýyn kórsetetin basty kórsetkishterdiń biri. Osynyń nátıjesinde buryn júzdegen adam atqaratyn sharýany endi bir-eki adam ǵana atqara beretin boldy. Karl Markstiń aıtýy boıynsha bul ómirdegi eń baǵaly nárse ýaqyt eken. “Barlyq únemdeýlerdiń aqyry eń aıaǵynda ýaqytty únemdeýge kelip ulasady”, – deıdi Karl Marks. Eńbek ónimdiliginiń artýy mine, osy ýaqytty únemdeýge de yqpal etkendigin kóremiz. Máselen, bizdiń Qazaqstanda ótken onjyldyqtyń ózinde ǵana 100 jylǵa tatıtyn ulan-ǵaıyr dú­nıeler júzege asyryldy. Basqa máselelerdi bylaı qoıǵanda 5-6 jyldyń ózinde jańa astana salyp tastadyq. Al orta ǵasyrlarda dál osyndaı astana turǵyzý úshin qansha jyl qajet bolatyndyǵyn oısha esepteı berińiz. Bálkim júzdegen jyldar qajet bolar. Ýaqyttan únemdeý degenimiz mine, osy. Al bul únemdeý eńbek ónimdiliginiń artýy arqyly júzege asqandyǵyn kózi qaraqty oqyrmandar jaqsy biledi. Tehnıkalyq progress damyǵan saıyn eńbek ónimdiligi de arta beredi. Sebebi, óndiriske erekshe qýatty jańa tehnolo­gııalar engiziledi. Ol tehnologııalardy basqaratyn adamdardyń bilimi de soǵan sáıkes bolady. Bul jaǵdaı álemdik básekede memleketterge artyqshylyq beretin basty sharttardyń biri. Máselen, AQSh-ta aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi bizden 30 esedeı artyq eken. Al Batysta bir sharýa 60 myń dollardyń ónimin óndirse, bizde bir sharýa 3 myń dollardyń ónimin óndiredi. Nege? Sebebi olarda tehnologııalyq qarýlaný óte kúshti. Sondyqtan bizdiń Elbasymyz sońǵy jyldarda elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn damytý máselesine erekshe mán berýde. Osy besjyldyqtaǵy basty talaptardyń biri aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin arttyrý bolyp otyr. Ony 4 ese kóbeıtý kerek. Sonymen eńbek ónimdiligin arttyrý degenimiz – ol zamanǵa laıyqty jańa tehnologııalardy elimizge jetkizip ıgerý, adamdardyń básekelestik qabiletin arttyrý, eńbek tájirıbesin shyńdaý, bilim men densaýlyǵyn nyǵaıtý, qoǵamnyń aldyńǵy leginde júrip otyrýy tıis ǵylymdy damytý, qoǵamda árkim óziniń qabileti men eńbegine sáıkes ıgilik kóre alatyndaı ádiletti qarym-qatynastar men zańdardy ornyq­tyrý, eńbek sińirmeı baııtyn jemqorlyqqa jol bermeý degen sóz. Atalǵan mindetti júzege asyrýdyń qıyndyǵy da osynda. Ol keshendi ádis-tásilderdi qalyptastyrýdy qajet etedi. Mine, osylaısha joǵarydaǵy árbir mindetti júzege asyrýdyń ózindik qıyndyq­tary bar. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń besjyldyq baǵdarlamasynda osylardyń tetikteri qarastyrylǵan. Baǵdarlamany júzege asyrý úshin elimizge ne qajet bolatyndyǵy jáne ol qajettilikti qandaı joldar arqyly óteýge bolatyndyǵy eskerilgen. Sonyń bireýine toqtala keteıik. Qazirgi ýaqytta oıǵa alǵandy júzege asyrý úshin birinshi kezekte ynta men nıet bolýy kerektigi, sonan keıin qarjynyń qajet bolatyndyǵy túsinikti. Baǵdarlamada Elbasy aldyǵa qoıǵan mindetke halyqtyń yntasyn oıatý úshin eń aldymen onyń aldyńǵy qataryndaǵy kásipkerler tobyna kóp senim artylyp otyr. Al osy kásip­kerlerdiń óziniń yntasyn qalaı oıatamyz? Osy úshin birneshe baǵdarlama jasalynǵan. Solardyń bastylarynyń biri “Bıznestiń jol kartasy-2020” jobasy. Osy joba boıynsha kásipkerlerdi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý isine tartýdyń birneshe joldary men ádis-tásilderi qarastyrylǵan. Máselen, baǵdarlamada kórsetilgendeı, ónim óndirip, ony eksportqa baǵyttaı alǵan kásipker úshin nesıe alýda kóptegen artyqshylyqtar jasalady. Kásipkerdiń bankten alǵan nesıesiniń syıaqy stavkasy memleket esebinen sýbsıdııalanady. Keıbir kásipkerler úshin olardyń atqaratyn sharýasyna baılanysty alǵan nesıeleriniń qaıtarylymyna memleket bank aldynda kepildik beredi. Sondaı-aq kásipkerlerge óz isin damytý úshin tıisti keńester beriledi. Servıstik qyzmet kórsetý isi damytylady. Mine, osyndaı joldar arqyly memleket kásipkerlerdi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý isine tartatyn bolady. Al endi qajetti qarjyny qalaı tabamyz? Bul úshin baǵdarlama negizinde “Investısııalar-2020” jobasy qarasty­rylyp otyr. Qazirgi kezde shetelderden keletin tikeleı ınvestısııalarǵa búkil álem halqynyń talasyp otyrǵandyǵy belgili. Atalǵan jobany jasaý kezinde bizdiń ınvestısııa tartýdaǵy artyqshylyqtarymyz ben kemshilikterimiz sarapqa salynyp, mynadaı másele aıqynalǵan: Qazaqstan shetelderden osy ýaqytqa deıin edáýir deńgeıde ınvestısııa tarta alǵanymen bul iste de kemshilikterimiz joq emes eken. Bas­ty sebep, bizdiń kadrlarymyzdyń biliktilik qabiletiniń tómendigi, ınfraqurylymdardyń jetilmegendigi, kásipkerler aldyndaǵy ákimshilik kedergilerdiń bolýy jáne kez kelgen máseleden eńbeksiz paıda izdeıtin jemqorlyqtyń kúshtiligi. Mine, osy faktorlar Qazaqstanǵa ınvestısııalardyń kelýine bóget bolýda. Osyǵan oraı údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2014 jylǵa deıingi baǵdarlamasy atalǵan kemshilikterdi joıýdyń joldaryn qarastyryp, belgilegen. Máselen, osyǵan deıingi zańdarda qaras­tyrylǵan ınvestısııalyq preferensııalar berýdiń aýqymy keńeıtiletin bolady. Erkin ekonomıkalyq aımaqtarǵa salyq jeńildik­teri usynylady. Sonymen qatar elimizdiń damý ınstıtýttary ınvestısııa qajet etiletin jobalardy birlesip qarjylan­dyrýǵa qatystyrylady. Sheteldik ınvestısııalardy tartýdyń taǵy bir joly retinde qazaqstandyq úlesti arttyrý jónindegi baǵdarlamaǵa arnaıy ko­mıssııanyń sheshimimen sheteldik ınvestor­lardy da qatystyrý múmkindikteri qarastyrylǵan. Investısııa tartýdyń sheteldik tájirı­beleri zerttele kelip, bul ispen shuǵylda­natyn mamandandyrylǵan agenttik qurý qajet dep tanyldy. Mundaı agenttik 160-qa tarta elderde bar eken. Olarǵa edáýir dárejede keń ókilettilikter men ınvestısııa tartý resýrstary berilgen. Bul rette ásirese osy salada úlken jetistikke jetken Koreıa, Avstralııa, Brazılııa elderindegi agenttik­terdiń jumystary zerttele kele “KAZNEX” AQ bazasynda “KAZNEX INBEST” eksport pen ınvestısııany alǵa jyljytý jónindegi ulttyq agenttik qurylatyn boldy. Sonymen birge sheteldik ınvestor­larmen qatar otandyq bıznes ókilderi de ózderine áriptes izdeýine múmkindik beretin biryńǵaı ınternet portal qurylmaq. Basqa da jaǵdaılar jasalynbaq. Elbasy baǵdarlamany júzege asyrýdyń 7 basym baǵytyn aıqyndap bergen bolatyn. Olar – agroónerkásiptik keshen, metallýrgııa, munaı óńdeý, energetıka, hımııa men dári-dármek óndirisi, qurylys ındýstrııasy, kólik jáne aqparattyq kommýnıkasııa salalary. Buǵan qosa endi 5 sala usynylyp otyr. Olar – máshıne jasaý, ýran jáne jeńil ónerkásip, týrızm, ǵarysh salalary. Biraq bul salalardyń barlyǵy birdeı memlekettik qoldaýdyń basymdyǵyna ıe bola bermeıdi. Negizinen salalardaǵy eksportqa shyǵatyndaı jáne ózimizdiń ishki rynogymyzda zárý bolyp otyrǵan zattardy óndire alatyndar kásiporyndarǵa barynsha qolaıly jaǵdaı týǵyzylatyn bolady. Mundaı kásiporyn­dardy qalyptastyrýdyń alǵashqy sátti jobasy elimizde joq emes. Sonyń qata­rynda Astanada ashylǵan lokomotıv zaýy­tyn aıtýǵa bolady. Mundaǵy eńbek ónim­diligi basqa kásiporyndarmen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary bolyp otyr. Baǵdarlama aıasynda osy 5 jyldyń ishinde bizdiń elimizde qandaı kásiporyndar salynatyndyǵy, olardyń qandaı óńirlerde ornalastyrylatyndyǵy naqty aıqyn­dalǵan. Osy úshin óndiristik qýattardy tıimdi ornalastyrýdyń kestesi ázirlengen. Bul kestede otyn-energetıkalyq resýrs­tardyń boljamdy teńgerilimi, mıneraldy-shıkizattyq bazany, sý men jer resýrstaryn damytýdyń boljamdy teńgerilimi, eńbek resýrstaryn ornalastyrýdyń boljamdy teńgerilimi jasalynǵan. Qubyrlar, temir joldar, avtokólik joldary, sý jáne áýe kólikteri ınfraqurylymdaryn damytý josparlary ázirlengen. Erkin ekonomı­kalyq aımaqtar men ındýstrııalyq beldeýlerdiń qalaı qalyptastyrylyp, damytylatyndyǵy kórsetilgen. Joǵaryda baǵdarlamany júzege asyrý úshin Qazaqstandy ındýstrııalandyrýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan kartasynyń jasalǵandyǵyn aıttyq. Bul kartaǵa jalpy quny 6,4 trln. teńge turatyn 97 jobany engizý maquldanyp otyr. Osynyń negizinde 64,3 myń jumys orny ashylýy tıis. Osymen qatar árbir óńirdiń ózindik kartasy da bolady. Osy óńirlik kartalar boıynsha jalpy quny 119,7 mlrd. teńge turatyn 65 joba maquldandy. Osylardyń negizinde taǵy da 10,2 myń jumys orny qurylmaq. Mine, osyndaı san-salaly aýqymdy jumystardy júzege asyrý úshin Qazaq-stannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynyń 23 sheberlik jospary ázirlenetin bolady. Olar jergilikti memlekettik organ­dardyń belsene qatysýymen ázirlenedi. Osy boıynsha memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý salmaǵy óńirlerge aýady. Ortalyq bul josparlardy júzege asyrý jaǵdaıyn qatań baqylaýda ustaıdy. Osy máselege baılanysty ákimdikterdiń aldyndaǵy mindetpen qatar olardyń qyz­metterin baǵalaýdyń ólshemderi ázirlengen. Ákimderdiń qyzmeti endigi kezekte ózderi basqaryp otyrǵan óńirlerde eńbek ónimdi­liginiń qanshalyqty deńgeıde artqandy­ǵymen, qanshalyqty kólemde tikeleı ın­vestısııalar tarta alǵandyǵymen, qansha­lyq­ty deńgeıde shıkizattyq emes eksport­tyń úlesin arttyra alǵandyq­tarymen, qansha ınnovasııalyq kásip­oryndardy iske qosqandyǵymen, qan­shalyqty deńgeıde joǵarǵy ónimdilik beretin jumys oryndaryn uıymdastyr­ǵandyǵymen baǵalanatyn bolady. Osyndaı ólshemder boıynsha óńirdi alǵa súırep shyǵara alǵan ákimderdiń abyroıy artady. Qysqasy, “júırikten júırik ozar jarysqanda” degendeı, endigi kezekte memlekettik bılik býyndaryndaǵy basshylardyń arasyndaǵy báseke de qyza túsetin bolady. Elbasynyń elimizdiń údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýy boıynsha Joldaýda bergen tapsyrmalaryn júzege asyryp, bul istegi san-salaly sharýany bir izge salyp, júıeli basshylyqty qamtamasyz etý úshin Premer-Mınıstr Kárim Mási­movtiń arnaıy qaýlysymen Respýblıkalyq basqarý ortalyǵy quryldy. Munda negizinen neǵurlym iri jobalardyń oryndalaýyna kóbirek mán beriledi. Bul ortalyqqa Premer-Mınıstrdiń ózi basshylyq jasaıdy. Ákim basqaratyn osyndaı ortalyq óńirlerde de qurylady. Sonymen qatar jobalardy júzege asyrýǵa qatysty problemalyq máselelerdi jedel sheship otyrý úshin Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev basqaratyn jedel top quryldy. Bul jedel top josparlanǵan barlyq jobalar boıynsha jumystar óz arnasyna túskenge deıin óńirlerdi aralap, is barysymen tııanaqty túrde tanysyp otyrýy tıis. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2014 jylǵa deıingi baǵdarlamasy oǵan qatysýshy barlyq jaqtardyń, atap aıtqanda, kásipkerlik qurylymdardyń, bankterdiń, jergilikti bılik organdarynyń, “Nur Otan” partııasynyń, mınıstrlikter men agenttikterdiń belsene qatysýymen jan-jaqty talqylandy. О́tken aptadaǵy Úkimet otyrysynda qabyldandy. Osy otyrys barysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov baǵdarlamanyń jetkilikti dárejede pysyqtalǵandyǵyn atap kórsete kele endigi mańyzdy másele ony jedeldetip júzege asyrý ekendigin aıtty. Sóıtip, baǵdarlama Elbasy qaraýyna tapsyryldy. Sonymen elimizdiń aldyndaǵy osy besjyldyqtyń asa mańyzdy mindeti aıqyndalyp otyr. Ol mindet – besjyldyq baǵdarlama men jospardy júzege asyrý. Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵannan beri nebir qıyn kezeńderdi bastan keshire otyryp, sol qıyn kezeńderdiń ózinde jasalyp, halyqty jaqsy ómirge jetelegen “Qazaqstan-2030” Strategııasyn júzege asyrýda edáýir tájirıbe jınaqtap, shyń-dala bildi. Osynyń nátıjesinde halyq­aralyq arenada úlken bedelge ıe boldy. Elimizdiń ishinde turaqtylyq pen aýyzbirlik qalyptasyp, áleýmettik turmysta da jaqsy jetistikterge jetti. El bolýdyń, irge kóterýdiń barlyq sharttary oryndaldy. Endi aldymyzǵa odan da zor mindet qoıyl­dy. Ol mindet – álem halyqtarynyń al­dyń­ǵy legine umtylý, básekelestik qabileti myǵym dep sanalatyn aldyńǵy qatarly 50 eldiń qataryna kirý. Sóz bolyp otyrǵan elimizdiń údemeli ınýdstrııalyq-ınnova­sııalyq damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy – osy maqsatqa qol jetkizýdiń kilti bolyp tabylady. Eger biz onda kórsetilgen mejelerge qol jetkizetin bolsaq, bola­shaǵymyzdyń qazirgiden de jarqyn bolatyndyǵyna sóz joq. “JOL KARTASY” JÁNE “JASTAR TÁJIRIBESI” Venera TÚGELBAI. Úzdik baǵdarlamalar sanatynan tabylǵan “Jol kartasynyń” sheńberinde “Jastar tájirıbesi” uıymdastyrylǵany málim. Baǵdar­lama jas mamandarǵa tájirıbe jınaqtaýǵa, oǵan qosa jańa jumys oryndaryna jumysqa turýy olardyń básekege qabiletti maman bolýyna septigin tıgizip otyr. Buǵan deıin de Úkimet “Halyq­ty jumyspen qamtamasyz etý” týraly zańǵa oraı halyqtyń naq­tylanǵan belgili bir bóligin eńbekpen qamtamasyz etýdi qolǵa alǵan-tyn. Al bul jolǵy eńbekpen qamtylýǵa tıisti áleýmettik top­tarǵa, 21 jasqa deıingi jastar men bilim berýshi uıymdar, sondaı-aq joo-ny bitirgen túlekter kirdi. Jastardy jumyspen qamtama­syz etýdiń negizgi sebepteriniń biri kásibı daǵdynyń joqtyǵynan básekege qabilettiliktiń tómen bo-lýy. Osyǵan oraı eńbek rynog­yn­da jumyspen qamtamasyz etýge jaǵ­daı týǵyzý mańyzdy mindet bo­lyp tabylady. 2009 jyly ju-myspen qamtý organdaryna ju­mys­qa ornalasý maqsatymen kel­gen 16 men 24 jas aralyǵyndaǵy jumyssyz jastardyń uzyn-yr­ǵasy 196 myń eken. Búgingi kúni olar­dyń 155 myńnan astamy jumysqa or­nalas­qan. Bul jumyssyz jas­tardyń 79 paıy­zyn quraı­dy jáne ýa­qytsha bol­sa da qur bosqa qarap júr­meıtindigine kepil. Jumyspen qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyttarynyń biri “Jastar tájirıbesin” júzege asyrý bolyp tabylady. Joba barysynda jas­tar alatyn alǵashqy eńbek táji­rıbesi, sondaı-aq eńbek daǵdysy eńbek rynogynda olardyń báseke-ge qabilettiligin kúsheıtýine septi­gin tıgizedi. Elbasymyzdyń ótken jylǵy Joldaýynda jarııalanǵan mindetterge sáıkes jergilikti at­qarý organdary “Jastar tájirı­besi” baǵdarlamasynyń esebinen ýaqytsha jumys oryndaryn qarastyryp, olarǵa 35,2 myń oqý oryndaryn bitirýshilerdi baǵyt­taǵan bolatyn. Buǵan respýblı­kalyq bıýdjetten 3,2 mlrd.teńge bólingen. Bul oraıda aıta ketetin nárse, ár tájirıbeden ótýshi jas mamanǵa 15 myń teńge kóleminde jalaqy tólendi. Osyǵan oraı aldyn ala daıyn­dyq jumystary júrgizildi. Jyl saıynǵy ákimder qaýlysymen bekitiletin maqsatty toptar sana­tyna qosymsha arnaıy oqý oryn­da­ryn bitirgen jastar da engizildi, olardy áleýmettik qorǵaýdyń naqty sharalary qarastyryldy. Oǵan qosa Shyǵys Qazaqstan ob­lysy men Almaty qalasynda  “Jas­tar tájirıbesi” uıymdary­nyń arnaıy erejesi jasaqtaldy. Barlyq aımaqtarda túrli deńgeı­degi oqý oryndaryn bitirgen ma-man­dyq, kásip ıeleriniń anketa­syn bir jerge jınaqtap, ortaq málimet banki quryldy. Banktegi málimetter negizinde jastar tájirıbesine qatysýǵa úmitkerler naqtylandy. Oqý oryndarynda jumys berýshilermen kezdesýler uıymdastyrylyp, olarmen aqpa­rattyq, túsindirme jumystary júrgizildi. Nátıjesinde 12,8 myń jumys berýshimen kelisim-shart jasalyp, onyń negizinde 51,2 myń adam tájirıbeden ótýge jumysqa qabyldansa, 9,7 myńy turaqty jumysqa qabyldanǵan. “Jastar tájirıbesine” qaty­sýshylardyń negizgi deni orta arnaýly kásiptik bilim berý uıymdarynan bolyp tabylady. Olardyń paıyzdyq kórsetkishi 50 paıyzdy qurap otyr. Al  joo bi­tirgender ekinshi orynda. Sonymen qatar qatysýshylardyń 57 paıyz-dan astamy 2009 jyly bitirgender bolsa, kómekke júgingenderdiń 43 paıyzy aldyńǵy jyldary bitir­gender eken. Barlyq aımaqtarda qatysýshylardyń kólemine oraı josparlanǵan tapsyrmalar arty­ǵy­men oryndaldy. Olardyń ishin­de Almaty jáne Astana qalalary, Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qostanaı jáne Pavlodar oblys­tarynda tájirıbege qabyldanǵan­dardyń úles salmaǵy basqalarǵa qaraǵanda basymdaý. Al tájirıbeni aıaqtaǵan soń turaqty jumysqa qaldyrylǵandardyń sany Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Pavlodar oblystarynda jáne Astana qalasynda artqany baı­qa­lyp otyr. Mysaly, Atyraý ob­lysynda baǵdarlamanyń belsendi qatysýshylary sheteldik kompa­nııa­lar bolyp tabylady. Mysaly, “Ýorlı Parsons”, “Shlıýmberje Lod­jelko Ink”, “Bateman Kazahstan”, “Renko-Kat”, “IýSS Sýpport Servısez” jáne basqa da sheteldik kompanııalarda Atyraý munaı-gaz ınstıtýtynyń 54 túlegi tájirıbeden ótý múmkindigine ıe boldy. Olardyń 16-sy tájirıbe aıaqtalǵan soń turaqty jumysqa ornalasqan. Al Aqmola oblysynda úsh joǵary oqý ornyn “kólik bakalavry – kólikti paıdalanýǵa engizý jáne qozǵalysty, tasymal­dy uıymdastyrý” mamandyǵy boıynsha bitirgen 3 túlek “Qazaqstan temir joly” UK” AQ-tyń Aqmola jol bólimshesinde Býrabaı kýrorty stansasynda tájirıbeden ótip, ony aıaqtaǵan soń jumysqa qaldyrylǵan. Baǵdarlama jastardy jumys daǵdysyna úıretip qana qoımaı, jumys isteýge yntalandyrýda úl­ken qulshynys, serpin  týdyrýda. Oǵan qosa alynǵan tájirıbe de jas mamanǵa jumysqa turǵanda kibirtektemeı, júktelgen mindetti qınalmaı alyp ketýine kómek beredi. “Jol kartasy” sheńberinde júrgizilgen “Jastar tájirıbesi” baǵdarlamasynyń qorytyndysy jumyssyz jastarǵa áleýmettik qorǵaýdyń tıimdi ekendigin kórse­tip otyr. Sondaı-aq tek jastarǵa ǵana emes, jumys berýshilerge de tıimdi. Jumysqa alý barysynda olar ıgergen daǵdy men jınaqtal­ǵan tájirıbe keıin qajetine ja­raıtyn bolady. Al jumys berýshi kompanııalarǵa óz bıznesinde adam resýrsyn qosymsha paıdalaný jáne bolashaqta jumysqa alyna­tyn durys kandıdatty dál tabýyn jedeldetedi. Jumyspen qamtama­syz etetin organdar jumys berý-shi­lermen aradaǵy qarym-qatynas­ty bekite túsedi. “Jastar táji­rıbesi” ózge de jumysqa ornalas­tyrý sharalarymen keshendi túrde baılanysa otyryp ótken jyldyń 4-toqsanynda jastar jumys­syzdyǵyn 6 paıyzǵa  qysqartty. Osylaısha jastar tájirıbesi óz tıimdiligin, ómirsheńdigin  taǵy bir ret dáleldegen soń ol 2010 jylǵy “Jol kartasy” aıasynda da jalǵasyn tappaq. Bul úshin res­pýblıkalyq bıýdjetten 3,2 mlrd. teńge bólinip otyr. Oǵan qosa endigi jerde tájirıbeden ótýshiler 15 myń men 20 myń teńge ara­synda eńbekaqy alatyn bolady. Suńǵat ÁLIPBAI. “TALSAIETTIŃ” JAŃA SEHY sharýa qojalyqtary men tutynýshy talǵamyn qanaǵattandyrýda Kúmisjan BAIJAN. Halqynyń sany kúrt ósken Taldyqorǵan qalasyndaǵy “Tal­SaıEt” aýyldyq tutyný koopera­tıvi búginde 26 sharýa qojalyǵy­men ózara baılanysta eńbek etip, alǵa qoıǵan mindetterge saı ju­mysyn jetildirýde. Munda sharýa qojalyqtary bordaqylanǵan maldaryn ákelip, arnaıy maldári­gerlik zerthanada tekserýden ótkizedi. Ákelingen mal juqpaly aýrýlardan taza ekendigine kóz jekizilgennen keıin soıylyp, saýda oryndaryna jóneltiledi. Búginde adam densaýlyǵy kóbine taǵamnyń taza bolýymen ólshene­tindikten oǵan erekshe mán beril­gen. Osylaısha arnaıy mal soıý sehyn ashý kún tártibine ótkir qoıyldy. Tutyný kooperatıvi 2006 jyl­dan bastap mal soıý sehyn ashý maq­satynda “Agrarlyq nesıe kor­porasııasy” aksıonerlik qoǵa­mynan mal soıý men shujyq sehyn ashý úshin alynǵan 67 mln. teńge qarajatty tıimdi jumsap, jumys­tyń tııanaǵyn keltirdi. Jańadan ashylǵan kásiporyn táýligine 50 bas iri qara, 100 qoı, taǵy basqa maldardy soıýǵa arnalǵan. Sehta 50 tonna et saqtaıtyn tońazyt­qysh, taǵy basqa da sharýa qoja­lyqtarynyń suranysyn qanaǵat­tandyratyn oryndar bar. Jaz aılarynda bazarǵa ákelingen ettiń buzylmaýy úshin sha­rýalar ónimderin osynda saqtaýyna múmkindigi mol. Qajet bolsa, mal­dy bordaqylap, se­mir­tý qyzmeti de qarastyrylǵan. Tutynýshy bú­ginde iri qara etiniń bir kı­losyn 550 teńgeden satyp alýyna bolady. Bul ózge bazarlarǵa qaraǵanda edáýir arzan. Sharýa qojalyqtarynyń jaǵ­daıyn jaqsartýǵa mal soıý sehy­nyń qyzmeti kóp kómegin tıgizýde. Máselen, “Aq bastaý” sharýa qo­jalyǵynyń jetekshisi, kerbu­laqtyq B.Bekıev kooperatıvke bes bas iri qara ákelip, alynǵan baǵaǵa qanaǵattanatynyn jetkizdi. Buǵan deıin et alýshy deldaldar ettiń kılosyn 450-480 teńgege baǵalap, nátıjesinde sharýa adamdary edáýir utylatyn. “TalSaı­Et­tik­ter” 5 bas iri qaranyń ár kılosyn 550 teńgeden baǵalap, qolma-qol esep aıyrysqan. Sonymen qatar maldárigerlik zerthana men mal soıý sehy da sharýalardyń kóp jumysyn jeńildetken. Árıne, kooperatıv ujymy áli de jumystaryn jetildirýdi, qyzmet aýqymyn keńeıtýdi jos­par­laýda. О́ıtkeni, búgingi tu­tynýshynyń azyq-túlik ónimderine degen suranysy ósýde. Mal ónim­derinen sapaly shujyq jasap, jyljymaly dúńgirshekter arqyly qala halqynyń dastarhan mázirin tolyqtyrýda. Shujyqtyń bir kılosynyń baǵasy 600 teńge. Et ónimderimen qatar munda as atasy – nannyń 40 túri pisirilip, tal­dyqorǵandyqtardyń talap-talǵamynan shyǵýda. Kásiporyn qaladaǵy jumys­syzdyqty joıý máselesine de ózindik úlesin qosyp, qazirgi kezde munda 130 adam jumyspen qamtylsa, olardy turaqtandyrý máselesine de kóńil bólinýde. Sehtyń ashylýyna oblys ákiminiń orynbasary Tynyshbaı Dosymbekov qatysyp, qolǵa alynǵan jumystarǵa baǵasyn berdi. Ekologııalyq jaǵynan taza taǵam óndirisin damytý máselesi sheshimin tapqan mundaı sehtardy Almaty qalasyna jaqyn ornalas­qan Qarasaı, Talǵar aýdanyndaǵy “Altyn orda”, “Katalızator” bazar­larynda ashý qajettigin qadap aıtty. Jalpy, óńirdegi 37 aýyldyq tutyný kooperatıvi osyndaı mal soıý sehyn ashýdy qolǵa alyp otyr. Almaty oblysy.