О́tken jumada Jańa Zelandııanyń Kraıstcherch qalasyndaǵy eki meshitke jasalǵan terrorıstik shabýyldan 49 adam qaza taýyp, 39 adam jaralandy. Beıbit qalada ylań salǵan Brenton Tarrant esimdi aýstralııalyq búkil áreketin vıdeoǵa túsirip, ony Facebook áleýmettik jelisinde tikeleı efırden kórsetken. Osy oqıǵa álemdegi terrorızmge qatysty túsinikti qaıta qaraýdyń qajet ekenin kórsetip berdi.
Terrorıst shahardaǵy eki meshitte juma namazyn oqyp jatqandarǵa avtomatpen oq jaýdyrǵan. Qaza tapqan 49 adamnyń ishinde birqatar eldiń azamattary bar. Solardyń 41-i Ál-nýr meshitinde mert bolsa, 7-eýi Lınvýd meshitinde kóz jumdy. Bir adam aýrýhanada baqıǵa attanǵan. Qaıtys bolǵandardyń arasynda balalar men áıelder de bar.
Áleýmettik jelide jarııalanǵan vıdeoda qylmyskerdiń meshitke kelip, qulshylyq jasap jatqandardy qyryp salǵany anyq kórinedi. Terrorıst qybyrlaǵannyń bárine oq jaýdyrǵan. Tipti, qulshylyq úıine qaıta oralyp, jaralanǵandar men kómek suraǵandardy atyp óltirgen.
Polısııa qyzmetkerleri qandy qyrǵynnan kóp uzamaı terrorısti qolǵa túsirdi. Qylmyskerdi aıyptaýǵa baılanysty sot uzaqqa sozylǵan joq. Tarrantqa adam óltirgeni úshin aıyp taǵylǵan. Sottyń ekinshi otyrysy 5 sáýirge josparlanyp otyr. Terrorıstiń qandaı jazaǵa tartylatyny sol kezde anyqtalady.
Facebook pen Twitter Brenton Tarranttyń paraqshalaryn qulyptap, qandy oqıǵa túsirilgen vıdeony óshirip tastady. Sondaı-aq qoldanýshylardy ony taratpaýǵa shaqyrdy. Osy oraıda, «Egemen Qazaqstan» gazeti alǵashqylardyń biri bolyp vıdeoǵa qol jetkizgenimen, etıkalyq máselege qatysty ony jarııalamaǵanyn aıta ketken jón.
El premer-mınıstri Jasında Ardernniń aıtýynsha qylmysker odan ári terrorıstik shabýylyn jalǵastyrýdy josparlaǵan. Ony qolǵa túsirgen kezde kóliginen taǵy eki avtomat tabylypty. Aıta ketý kerek, Jańa Zelandııada sýyq qarýdy zańdy túrde satyp alýǵa múmkindik bar. Buqaralyq aqparat quraldarynda taratylǵan málimetke súıensek, Taranttyń avtomatty atys qarýlaryn qoldanýǵa lısenzııasy bolǵan. Osyǵan qatysty pikir bildirgen J.Ardern endigi jerde qarý ıelenýge qatysty zańnyń ózgeretinin málimdedi.
Ile-shala Jańa Zelandııadaǵy búkil qoǵamdyq oryndar jabyldy. Sonymen qatar, álemniń basqa bólikterinde de meshitterde kúzet kúsheıtildi.
Oqıǵaǵa baılanysty álem kóshbasshylary pikir bildirip, qabyrǵasy qaıysqan Jańa Zelandııa halqyna kóńil aıtty. Olardyń qatarynda Ulybrıtanııa patshaıymy Elızabet II, Donald Tramp, Rım Papasy bar. Sondaı-aq Elbasy Nursultan Nazarbaev ta Jańa Zelandııanyń General-gýbernatory Petsı Reddıge kóńil aıtý jedelhatyn joldady.
«Biz jahandyq qaýipsizdik pen beıbitshilikke qater tóndiretin terrorızm men ekstremızmniń kez kelgen túrin qatań aıyptaımyz.
Qazaqstan bizdiń elderimizdiń beıbit ómiri men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qazirgi zamannyń qaýip-qaterlerine qarsy yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa árqashan daıyn», – delingen jedelhatta.
Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqynyń jáne jeke óziniń atynan qaza bolǵandardyń jaqyndary men týǵan-týystaryna kóńil aıtty, sondaı-aq zardap shekkenderdiń tezirek saýyǵyp ketýine tilektestik bildirdi.
Beıbit turǵyndarǵa oq jaýdyrǵan Brenton Tarrant esimdi aýstralııalyq terrorıstik shabýylyn jasamas buryn onyń sebebin aıtqan 72 bettik manıfest jarııalaǵan eken. Onda qylmysker nelikten Jańa Zelandııany tańdaǵany, musylmandar men ımmıgranttarǵa qarsy jekkórinish sezimi qaıdan týyndaǵany, óziniń shyqqan tegi sekildi birqatar málimetti táptishtep túsindiripti.
Manıfestte B.Tarrant aq násildilerdiń ózgelerden shoqtyǵy bıiktigin atap ótipti. Terrorıst óz málimdemesinde musylmandar men ımmıgranttardyń aq násildilerge tıesili elderge kelýine qarsy ekenin jazǵan. Qylmysker Aýstralııa, Jańa Zelandııa sekildi elderdiń túpki ıesi aq násildiler emes, aborıgender ekenin esten shyǵarǵan sekildi, sirá!
Jalpy, Kraıstcherch te, Jańa Zelandııa da beıbit meken sanalǵan. Ásirese, «Hobbıttardyń eli» atanyp ketken, jasyl jelekke oranǵan beıbit eldiń qyzyl ala qanǵa bógetinin eshkim kútpese kerek. О́ıtkeni Jańa Zelandııada buryn sońdy mundaı qyrǵyn kezdespegen. Onyń ústine, eldegi qylmys deńgeıi óte tómen, álemdegi qaýipsiz memleketterdiń biri sanalady. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵa osyndaı elde terrorlyq shabýyl jasalýy tosyn oqıǵa bolǵany ras.
Alaıda Kraıstcherchtegi oqıǵa terrorızmge qatysty halyqaralyq qoǵamdastyqta qalyptasqan túsinikti qaıta qaraýdyń qajettigin kórsetip berdi. Buǵan deıin buqaralyq aqparat quraldary qandaı da bir elde jarylys jasaǵan ne adamdardy qyryp salǵan qylmyskerdiń shyqqan tegi Taıaý Shyǵystan bolsa, oqıǵany terrorıstik shabýylǵa teńeıtin edi. Al qylmyskerdiń aq násildi ekeni anyqtalsa, oqıǵany «jappaı atys» dep sıpattap, terrorısti «aqylynan aljasqan» deýge beıim-tuǵyn. Máselen, 2016 jyly Orlandoda bolǵan qyrǵynǵa kináli shyqqan tegi aýǵan Omar Matın ekeni anyqtalǵanda oqıǵa terrorıstik shabýyl retinde tanyldy. Al 2011 jyly Norvegııadaǵy qandy oqıǵa, ıaǵnı Breıvıktiń qandy qyrǵyny áli kúnge deıin quzyrly organdar tarapynan terrorlyq akt retinde sıpattalǵan joq.
The Guardian gazetiniń paıymdaýynsha, quqyq qorǵaý organdary terrorısterdi ıslamǵa qatysy bar adamdarmen baılanystyrýǵa ádettengeni sonshalyq, ekstremıstik kózqarastaǵy ońshyldardy esten shyǵaryp alǵan. Nátıjesinde talaı beıkúná adam qaza tapty. Anglııalyq basylym Kraıstcherchtegi oqıǵa álem nazaryn ásire ońshyldardyń da terrorıstik shabýyl jasaıtynyn kórsetip berdi dep esepteıdi.
Qalaı degenmen, Jańa Zelandııadaǵy terrorıstik shabýyl bir nárseni anyq kórsetti. Jaýyzdyq – din tańdamaıdy. Tatý-tátti ómir súrý – adamzatqa ortaq qundylyq. Al osy qundylyqty saqtamaǵan, beıbit ómirge qarsy qaskóıler – álemniń jaýy. Jańa Zelandııa premer-mınıstri Jasında Ardern aıtqandaı, «bizdiń aramyzda olarǵa oryn joq».
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»