Jasampazdyq dáýiri

Ulttyń shynaıy ulylyǵy árdaıym táýel­siz ári qýatty memleket qurý úderisinde kó­rinis taýyp keldi. Tarıhı qaýip-qaterlerge toly qıly kezeńderde jetistikke jetý baqyty jer betindegi myńdaǵan etnostardyń azdaǵan bóligine ǵana buıyrdy. Búginde álem boıynsha eki júzdeı egemendi el bar. So­lardyń ishinde ondaǵan memleket qana geo­saıası kúshke ıe bolyp, ekonomıkasyn órkendete aldy.

Qıyn-qystaý kezeńnen ótken bul tań­daý­ly halyqtar ózderiniń bolattaı berik bolmysyn qalyptastyryp, kúsh-qýatyna degen nyq senimge ıe boldy. Al árbir azamattyń tarıhı mańyzy zor memleket qurý isine atsalysýy olardyń boıynda ulttyq maqtanysh sezimin uıalatyp, bereke men birlikke bastady.

Sonymen qatar álem tarıhy kez kel­gen eldiń qarqyndy ári tabysty damýy ult kósemderiniń óz dáýirindegi joǵary stra­tegııalyq mindetterge jáne múmkindikter men qaýip-qaterlerdiń aýqymdy deńgeıine barabar eren eńbeginsiz eshqashan júzege aspaıtynyn naqty dáleldep berdi. Tipti olar árdaıym jahandyq damý kóshbasshylary bolyp sanalatyn halyqtardyń barlyq ma­ńyzdy jetistikteri men jeńisterindegi sheshýshi faktorlardyń biri retinde tanyldy.

Sondyqtan tarıhtyń betburys sát­terinde bıik belesterdi baǵyndyrý úshin halqyn rýhtandyryp, bolashaqqa jol kór­sete alatyn ult kemeńgerin dúnıege ákelgen elder ǵana baqytty ómir keshedi.

Ulttyq rýhty oıatyp, memlekettiligimizdi jańǵyrtý mıssııasy qazirgi jahandyq saıasat sardarlarynyń biri – Nursultan Nazarbaevtyń enshisine tıdi. Onyń tuǵyrly tulǵasy ǵasyrlar boıy baqytty urpaǵymyz úshin temirqazyqtaı jol siltep turady.

Táýelsizdik tańy atqan kezde halqymyz jańa Qazaqstannyń negizin qalap, qalyp­tas­tyrýdy dál osy azamatqa senip tapsyrdy. Ýaqyt osynaý mańyzdy tańdaýdyń durys­tyǵyn dáleldedi.

Onyń shynaıy egemendiktiń negi­zin qalaýǵa, tıimdi ekonomıkany qalyptas­tyrýǵa, úılesimdi qoǵam qurýǵa jáne ult tarıhy­nyń jańa kezeńindegi el damýynyń ba­sym­dyqtaryn anyqtaýǵa baǵyttalǵan kópqyrly qyzmetiniń mazmuny men máni Qa­zaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdentin qazirgi mem­lekettigimizdiń negizin qalaýshy ári ulttyń naǵyz kóshbasshysy retinde moıyndaý úshin salmaqty dálel bolady.

Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı feno­meni ulttyń jasampaz áleýetin úılestirip, álemde «Qazaqstan barysynyń sekirisi» degen ataýǵa ıe bolǵan jarqyn bolashaqqa umtylý úshin búkil qoǵamdy jumyldyra alýymen erekshelenedi. 

Naqty isterdi atqarýdy, barlyq júıede ornyqtylyqty saqtaýdy, strategııalyq jos­parlaý men kezeń-kezeńmen damýdy kózdegen Elbasynyń mundaı pragmatıkalyq ustanymy otyz jylǵa jýyq ýaqyt ishinde eli­mizdiń memleket quryp, tańǵalarlyq ná­tıjege qol jetkizýine múmkindik berdi. Qoǵam­nyń barlyq salasyndaǵy úzdiksiz transformasııa úderisi men mańyzdy ári júıeli reformalardyń arqasynda dúnıe júzi «Qazaqstannyń keremeti» jóninde aıta bastady. Árıne muny jasaǵan da, avtory da – Nursultan Nazarbaev.

Búginde memlekettik basqarý men kósh­bas­shylyqtyń halyqaralyq teorııasynda ult­tyq jańǵyrý men evolıýsııalyq ózge­ris­ter­diń jańa ári tabysty úlgisi jasaldy dep nyq senimmen aıta alamyz. Bular­dy aýqymdylyǵy jaǵynan Japonııada Meı­dzı­diń, Túrkııada Atatúriktiń, AQSh-ta Franklın Rýzvelttiń, Germanııada Lıýdvıg Erhard­tyń, Sıngapýrda Lı Kýan Iýdiń, Qytaıda Den Sıaopınniń reformalarymen salystyrýǵa bolady.

Kóptegen bedeldi sarapshylardyń pikiri boıynsha Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti óz halqynyń ósip-órkendeýi jáne ıgiligi úshin qaltqysyz qyzmetimen, saıası kóregendigimen jáne biregeı strategııalyq oılaý júıesindegi aıqyn talantymen erekshelengen álemniń asa kórnekti memleket qaıratkerleriniń qataryna kiredi.

Uly dala san ǵasyrlyq uıqydan oıanyp, qaıtadan júzdegen jyl burynǵydaı álemdik damýdyń aldyńǵy sapyna shyǵýǵa umtylǵan kezde saıası kóshbasshylyqtyń osyndaı sapasy men tıimdi stıli ǵasyrlar toǵysynda asa qajet edi.

Shynaıy kóshbasshylar búgingi kúnmen ómir súrmeıdi jáne konıýnktýralyq kategorııalar turǵysynan oılamaıdy. Ýınston Cherchılldiń saıasatkerler kelesi saılaý týraly, al memleket qaıratkerleri keleshek urpaq jóninde tolǵanady degen ulaǵatty sózi bar. Nursultan Nazarbaev kúrdeli de qıyn jaǵdaılarda únemi batyl qımyldap, naqty sheshim qabyldady. Jaýapkershilikti ózine alyp, ulttyq strategııalyq josparlaý isiniń kókjıegin úzdiksiz keńeıtti. 

Osy jyldary ol memleket qurylysynyń kúrdeli mindetterin sheshýdiń ońtaıly joldaryn tabý úshin qarqyndy ári zııatkerlik turǵydan úzdiksiz izdeniste boldy. Sonyń nátıjesinde ózekti oılar men mazmundy mátinder, perspektıvti jobalar men ıdeıalar, ómirge qajetti bastamalar men baǵdarlamalar dúnıege keldi. Olar táýelsiz Qazaqstannyń dáıekti damýy jáne ornyqty ilgerileýi úshin senimdi negiz qalady. 

N.Nazarbaevtyń ınnovasııalyq for­mýlalary men biregeı jańǵyrý logıkasy­nyń doktrınasy alty negizgi baǵytpen – onyń saıasatynyń júıe quraýshy dińgekterimen sáıkes keledi. Bular egemendi memlekettiń jáne ulttyń jyldam qalyptasý úderisinde ishki tepe-teńdik pen belgili bir qarqyndy qam­tamasyz etedi.

Elbasynyń konseptýaldy modeliniń osy «alty altyn erejesi» aıasynda onyń búkil mańyzdy jetistikteri, asa aýqym­dy jumys­tary jáne jańa jahandyq álem­degi qýatty ári básekege qabiletti Qazaq­stan­dy qurý jónin­degi zor kúsh-jigeri aıqyn kórinedi.

I. Qaıta jańǵyrǵan memlekettilik

Búginde, HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyl­dy­­ǵynyń sońynda, Qazaqstan búkil álemge qalyp­tasqan ári jarqyn bolashaqqa umtylǵan mem­leket retinde tanyldy. Elimizdiń óskeleń ur­paǵy osy jaǵdaıdy tarıhı oqıǵa jáne berik bolmys retinde qabyldaıdy. Bul – negi­zinen ádiletti. Biraq biz táýelsizdigimizdiń bas­taýynda kim turǵanyn jáne qalyptasýdyń asa mańyzdy jyldary onyń temirqazyǵy kim bolǵanyn árdaıym este saqtaýymyz qajet. Kezinde alyp «qyzyl ımperııanyń» «jaryq­shaqtarynyń» biri bolǵan Qazaqstan birte-birte myqty óńirlik derjavaǵa aınaldy.

Elimiz Nursultan Nazarbaevtyń asa kóregen basshylyǵynyń arqasynda óziniń damý jolyn aıqyndap, qaıtalanbas ulttyq biregeılikke qol jetkizý úshin kúrdeli kezeńdi bastan keshirgenin umytpaýymyz kerek. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda jańa egemendi elimizdiń negizin qalaý jáne eko­nomıkanyń tıimdi naryqtyq úlgisin qalyp­tastyrý barysynda kúrdeli ári jappaı etek alǵan kóptegen problemalarǵa tap boldyq. Halqymyzdyń kópshiligi ne isterin bilmedi. Áleýmettik sala toqyrap qaldy. Al halyqaralyq deńgeıde bizdi terra ınkognıto dep qabyldady.

Elimizdegi aýyr áleýmettik-ekonomıka­lyq daǵdarys jáne qoǵamdyq sanany sa­py­rylystyrǵan ózgerister jas mem­le­ke­ti­mizdiń bolashaǵyna qatysty kóptegen pes­sımıstik pikirlerdiń taralýyna ákep soqtyrdy.

Bárimiz úshin syndarly bolǵan osy kezeń­de táýelsiz Qazaqstannyń bas arhıtek­toryna ári ıdeıalyq turǵydan dem berýshisine aınal­ǵan Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń zor saıası talanty men tulǵalyq qasıeti tarıh sahnasynda aıqyn kórindi. 

Az ǵana ýaqyttyń ishinde ol ejelgi Uly dalanyń qýatty derjavalarynyń tarı­hı-mádenı murageri sanalatyn jańa mem­lekettiń bazalyq negizderiniń bárin aı­qyn­dap, birtindep naqty iske asyrdy. Eń aldymen, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń kúsh-jigeri elimizdiń uıymdastyrýshylyq-quqyq­tyq negizderin, ınstıtýsıonaldyq qury­lysty, qaýipsizdik pen halyqaralyq qatynas­tar­dy nyǵaıtýǵa, qarjylyq-eko­no­mıkalyq ege­mendigimizdi qamtamasyz etý­ge jáne ult­tyq birlik pen kelisimge ne­giz­delgen ıdeologııany qalyptastyrýǵa jumyldyryldy. 

1990 jylǵy 25 qazanda Memlekettik ege­mendik týraly deklarasııanyń qabyldanýy bul baǵyttaǵy alǵashqy qadam boldy. Biraq osy qujattyń zor tarıhı mańyzdylyǵyna qaramastan, táýelsiz Qazaqstannyń naqty tarıhy 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» zań qabyldaǵan sátten bastalady. Atalǵan zań memleket damýynyń alǵashqy kezeńin Konstıtýsııa deńgeıinde resimdep, elimizdiń halyqaralyq quqyqtyq normalardy qurmetteıtinin kórsetip, syrtqy saıasattaǵy derbestigin bekitti. Osy negiz qalaýshy zańnamalyq aktiniń arqasynda ulttyq qaýipsizdik júıesin quryp, ózindik qarjy, salyq jáne kedendik saıasatymyzdy qalyptastyrdyq. Sonymen qatar bul elimizdi qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan keshendi jańǵyrtý úshin senimdi baza ári úılesimdi quqyqtyq memleket qurý úshin myqty negiz boldy.

Jas respýblıkamyzdyń egemendigin zańdy túrde resimdep, ınstıtýsıonaldyq turǵydan nyǵaıtý úderisiniń máni zor edi. Ásirese ózimizdiń ulttyq rámizderimizdi anyq­tap, ony azamattarymyzǵa jáne búkil álemge tanystyrý asa qajet boldy. 

Bul qadamnyń búkil ıdeologııalyq mańyzyn túsingen Tuńǵysh Prezıdent Qazaqstannyń resmı Týyn, Eltańbasyn, Án­uranyn ázirleýge tikeleı ózi atsalys­ty. Kúrdeli shyǵarmashylyq úderis 1992 jyl­ǵy 4 maýsymda aıaqtaldy. Osy kún jańa Mem­lekettik rámizder kúni retinde belgilendi. 

Shamamen 15 jyldan keıin elimizdiń Ánuranynyń jańa nusqasy maquldan­dy. Ánuran mátini avtorlarynyń biri – Nursultan Nazarbaev.

Egemendiktiń mańyzdy vızýaldy-rámizdik atrıbýtynyń biri sanalatyn ulttyq valıýta 1993 jyly qarashada engizildi. Qazaqstan teń­gesi elimizdiń ekonomıkalyq derbestigin aıtar­lyqtaı kúsheıtti jáne qarjy júıesiniń uzaq merzimdi turaqtylyǵyn qamtamasyz etti. 

Sondaı-aq táýelsiz memlekettiń ne­gizgi atrıbýty – halyqaralyq deńgeıde moıyn­dalǵan aýmaǵymyz. Kóptegen dala ımpe­rııa­larynyń tarıhynda shekara túsinigi kóbi­nese shartty uǵym bolatyn jáne resmı qujat­tarda sırek belgilenetin. Al damyǵan jahan­dyq ınstıtýttar men qazirgi zamanǵy halyq­aralyq quqyq jaǵdaıynda «álemdegi toǵy­zynshy aýmaqtyń» memlekettik sheka­rasy­nyń zańdy túrde resimdelýi jas respýblıka úshin strategııalyq turǵydan mańyzdy boldy, sondaı-aq Qazaqstannyń syrtqy saıası qyzmetiniń máni zor basymdyǵyna aınaldy.

Elimizdiń qurlyqtaǵy memlekettik shekara­synyń uzyndyǵy – 13 400 shaqyrym. Qur­lyq­taǵy shekarany delımıtasııalaý úderisi qysqa merzim ishinde, 1992-2005 jyl­dar aralyǵynda júzege asyryldy. Kaspıı teńizi arqyly ótetin shekaramyz 2018 jyly Aqtaý qalasynda shekara mańy el­deri­niń tıisti quqyqtyq Konvensııaǵa qol qoıýymen túbegeıli ornatylyp, bekitildi. Endi memlekettik shekaramyzdyń búkil perı­metri boıynsha kórshiles eldermen aramyzda daýly jáne sheshilmegen másele joq. Shekaranyń tutastyǵy kópjaqty jáne eki­jaqty kelisimder júıesi arqyly qamtamasyz etilip, kepildik beriledi. 

Qazaqstan óz tarıhynda alǵash ret zań­dy túrde resimdelgen jáne halyqaralyq deń­geıde moıyndalǵan memlekettik shekaraǵa ıe boldy. Jahandyq geostrategııalyq bel­gisizdik jáne túrli elder arasyndaǵy shekara máselesine qatysty qaqtyǵystardyń órshýi jaǵdaıyn eskersek, bul – Elbasynyń negizgi jetistikteriniń biri.

Elbasy dáıekti syrtqy saıası qyzmetpen qatar, memlekettik shekarany qorǵaý isin kúsheıtip, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý máselesine árdaıym aıryqsha kóńil bóldi. Osy strategııalyq mindetti qamtamasyz etý úshin 1992 jyly 7 mamyrda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń Jarlyǵymen respýb­lıkamyzdyń egemendiginiń senimdi kepili sanalatyn óz Qarýly Kúshterimiz quryldy.

Jas memlekettiń irgetasy endi qala­nyp jatqan alǵashqy jyldary Nursultan Nazar­baev qysqa merzimde óte mańyzdy júz­degen zań jobalaryn ázirlep, bekitti. Bul qoǵamnyń barlyq salasynda aýqymdy refor­malardy ýaqtyly júzege asyrýǵa múm­kin­dik berdi. Jalpy, táýelsizdik jyldary Tuńǵysh Prezıdentimiz úsh myńǵa jýyq zańǵa jáne jeti myńdaı jarlyqqa qol qoıdy.

1995 jylǵy 30 tamyzda ótken respýblı­ka­lyq referendýmda Ata Zańnyń jańa nus­qasynyń qabyldanýy memleketti qurý­­dyń bastapqy kezeńindegi erekshe ma­ńyz­­dy oqıǵa boldy. Bul qujat elimizdi jan-jaqty jańǵyrtý úshin berik negiz qalady. Jańa Konstıtýsııada «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyq­tyq jáne áleýmettik memleket retin­de or­nyqtyrady, onyń eń qymbat qun­dy­lyqtary – adam jáne adamnyń ómi­ri, quqyq­tary men bostandyqtary» dep ja­zyl­ǵan. Sondaı-aq «Qoǵamdyq tatýlyq pen saıa­sı turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý, qazaqstandyq patrıotızm» Konstıtýsııada bekitilgen Qazaq­stan Respýblıkasy qyzmetiniń túbe­geıli prınsıpteri retinde tanyldy.

Turmys saltynyń túbegeıli ózgerýiniń kez kelgen kórinisteri jurtshylyqtyń zańdy qarsylyǵyn týǵyzary anyq. Bul kóbinese narazylyqtyń eń radıkaldy túrine aınalýy múmkin. Saıası opponentterdiń bitispes qaqtyǵystaryn, radıkaldardyń qyrǵı-qabaq tartysyn, tipti keı jerlerde bir-birin óltirýge deıin baratyn maǵynasyz ári nátıjesiz azamat soǵysyn bastan ótkergen postkeńestik elderdiń kóbinde osylaı boldy.

Baqytymyzǵa qaraı, eski keńestik tota­lıtarlyq júıeniń qaldyǵy jáne plıýralıstik qoǵam men naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý isi tragedııalyq kataklızmge uryndyrǵan joq. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń saıası kemeldigi men memleket isindegi danalyǵy keıbir kórshiles elderdegideı keleńsiz jaǵ­daılardy boldyrmaı, úılesimdi ári jalpy­ulttyq kelisim men birliktiń naqty úlgisin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. 

Sonymen qatar kez kelgen qoǵam jaqsy motıvasııa men pármendi jumyldyrýshy bas­tamaǵa zárý. Osyǵan oraı Elbasy  mádenıet pen dástúrdi jańǵyrtý jáne qazaq tilin jan-jaqty damytý máse­lesin memlekettik saıasattyń negizgi ba­symdyqtarynyń birine aınaldyrdy. Osy jyldary umytylǵan kóptegen tarıhı tul­ǵalar aqtalyp, qasiretti oqıǵalardyń ádil baǵasy berildi. Elimizdiń barlyq óńirinde júzdegen eske alý sharalary men saltanatty mereıtoılar ótkizildi. Munyń bári halyqtyń patrıottyq rýhyn birtindep kúsheıtti jáne qoǵamdaǵy ulttyq dúnıetanymnyń ny­ǵaıýyna septigin tıgizdi.

Degenmen, rýhty kóteretin bastama­lar­­dyń ishindegi aıryqsha joba – Astana qalasy. 1990-jyldardyń ortasynda aýyr áleýmet­tik-ekonomıkalyq daǵdarys pen úlken saıası ózgeris kezeńinde Nursultan Nazarbaev elordany Almatydan Aqmolaǵa – memlekettiń geografııalyq ortalyǵyna kóshirý ıdeıasyn usyndy. Onyń aqylǵa qonymdylyǵy men sımvoldyq mánin, ásirese elimizdiń damýyna jol ashatyn perspektıvasyn sol kezde sanaýly-aq adam paıymdaı bildi.

Elbasynyń saıası erik-jigeri men kóregendiginiń arqasynda Qazaqstan kez kelgen memlekettiń shamasy jete bermeıtin osynaý zor jobany tabysty júzege asyrdy. Az ǵana ýaqyttyń ishinde Astana elimizdiń ǵana emes, sondaı-aq búkil óńirdiń shyn mánindegi saıası, ekonomıkalyq, mádenıet jáne bilim ortalyǵyna aınaldy. Jańa elorda Eýropa men Azııanyń toǵysqan jerinde ornalasqan qolaıly geografııalyq artyqshylyqty tıim­di paıdalanýǵa múmkindik berdi. Ulttyq eko­nomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi boldy. Sondaı-aq jurtshylyqty jumyldyratyn qýatty ortalyqqa aınalyp, kóptegen aýqym­­­dy baǵdarlamalar men mańyzdy bas­ta­ma­lar­dy baılanystyratyn dáneker qyzmetin atqarýda.

Bul maqalanyń formaty táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy tarıhı oqıǵalardyń bárin tolyq qamtýǵa múmkindik bermeıdi. Degen­men, eń bastysy: Nursultan Nazarbaev bas­­taǵan Qazaqstan halqy qysqa merzimde jań­­­­ǵyr­ǵan memlekettiń berik irgetasyn qalady.

Álem kartasynda jańa táýelsiz el – Qazaq­­stan Respýblıkasy paıda boldy! Qol jet­kizgen jetistikterimizdiń bári qýatty mem­­lekettiliktiń, judyryqtaı jumylǵan jur­ty­myzdyń jáne myqty kóshbasshynyń arqasynda júzege asty.

II. Zamanaýı úlgidegi básekege qabiletti naryqtyq ekonomıka

Táýelsiz Qazaqstan úshin áýel bastan eko­nomıkany damytýdyń basymdyǵy jańa eldegi barlyq qaıta qurý úderisiniń logıkasyn aıqyndady. Tuńǵysh Prezıdenttiń mundaı pragmatıkalyq ádisi burynǵy shekten tys ortalyqtandyrylǵan ákimshilik-komandalyq ekonomıkadan zamanaýı naryq­tyq júıege kóshý jónindegi tarıhı máni zor máseleni tıimdi ári qysqa merzim ishinde júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan postkeńestik keńistikte tabysty ári aýqymdy naryqtyq reformalardy iske asyrý jaǵynan kóshbasshyǵa aınaldy.

Bul sharalar keńestik sharýashylyqtyń ydyraýynan keıingi aýyr ekonomıkalyq daǵdarys, óndiristiń quldyraýy jáne gıperınflıasııa jaǵdaıynda júzege asyryldy. Biraq Memleket basshysynyń dáıekti saıasatynyń arqasynda qıyndyqtardy eń­se­rip qana qoımaı, sondaı-aq eń bastysy – kásipkerlik pen bıznesti erkin damytý úshin qajetti jaǵdaı jasaı bildik. Jappaı jeke­shelendirýdiń júrgizilýi, jekemenshik ınstıtýtynyń engizilýi kásiporyndardy tıimdi basqarýdy qamtamasyz etip, Qazaq­­standa naryqtyq ekonomıkanyń tolyq­qan­dy tetikterin qurýǵa múmkindik berdi.

1993 jyly ulttyq valıýtamyz – teńgeniń aınalymǵa engizilýi elimizdiń qarjylyq egemendigin nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy qadam boldy. Sol arqyly qarjy júıesin turaqtandyrýǵa jáne táýelsiz aqsha-ne­sıe saıa­satyn júrgizýge múmkindik aldyq. Nátıjesinde Qazaqstan tikeleı shetel ınvestısııasyn tartý jóninen TMD elderi arasynda alǵa shyqty. Búginde onyń kólemi 320 mıllıard dollardan asty. Bul – qolaıly ınvestısııalyq ahýaldyń ári sheteldik seriktesterdiń elimizge jáne kóshbasshymyzǵa degen seniminiń aıqyn dáleli.

Qomaqty ınvestısııanyń kelýi otyn-energetıka kesheniniń jáne taý-ken metal­lýr­gııa salasynyń qarqyndy damýyn qam­tamasyz etti. Bul salalar úshinshi myń­jyl­dyq qarsańynda el ekonomıkasyn turaqtan­dy­ryp, onyń ári qaraı órkendeýine jol ashty. Osyǵan oraı 2001 jyly Ulttyq qor­dyń qurylýy mańyzdy qadam sanaldy. Qor ulttyq ekonomıkany syrtqy qaterlerden qorǵaýdyń jáne bolashaq urpaq úshin qarjy jınaqtaýdyń tıimdi ınstıtýty bola bildi.

Daǵdarysqa qarsy batyl saıasattyń jáne tereń naryqtyq transformasııanyń arqa­synda Qazaqstan 1997-1998 jyldardaǵy Azııa qarjy daǵdarysynyń jáne 2008-2009 jyl­dardaǵy álemdik qarjylyq-ekono­mıka­lyq daǵdarystyń qıyndyqtaryn jeńdi.

Jahandyq naryqtardaǵy jaǵdaıdyń ózgerýi, ozyq elderdiń tómen kómirsýtekti ekonomıkaǵa ótýi, sıfrly dáýirdiń bastalýy Qazaqstan úshin HHI ǵasyrdaǵy jańa synaq kezeńderi boldy. 

Osy jańa tehnologııalyq jaǵdaıdy es­kerip, Elbasy Qazaqstan óner­kási­bin aýqymdy túrde jańǵyrtýdyń jolyn belgi­lep berdi. Basty maqsat – shı­ki­zat emes taýarlar óndirýge baǵyttalǵan bá­se­­­kege qa­bi­letti ári ártaraptandyrylǵan eko­no­­mı­ka qurý. Osy jolda údemeli ındýs­trııa­­lyq-ın­no­vasııalyq damýdyń memle­ket­­tik baǵdarla­malaryn júzege asyrý jáne «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda ın­fra­qury­lymdyq áleýetimizdi nyǵaıtý mańyzdy beles boldy. 

Nursultan Nazarbaevtyń zamanaýı ın­dýst­rııalyq saıasatty iske asyrýdaǵy bas­ty talap­tarynyń biri – qosymsha quny joǵa­ry ónim óndirý. Búginde bul baǵytta eleý­li nátı­jelerge qol jetkizildi. Sońǵy jyl­dary 1250 jańa óndiris orny iske qosy­lyp, ónim­niń jańa 500 túrin shyǵara basta­dyq. Qazaq­stannyń ónimi álemniń 110 eli­niń na­ry­ǵy­na eks­porttalady. 2009 jyldan be­ri qaıta óń­deý sektoryndaǵy óndiris kólemi 3 ese­den asty. 

Qaıta óńdeý sektorynyń ónerkásiptegi úlesi 36-dan 42 paıyzǵa ósti, al eksporttyń jal­py kóleminde qaıta óńdeý ónerkásibiniń eks­porty 28-den 32 paıyzǵa artty. Mashına ja­saý, sonyń ishinde avtomobıl qurastyrý qar­qyndy damyp kele jatqan salalardyń biri­ne aınaldy. El aýmaǵynda satylǵan árbir jańa avtokóliktiń ekinshisi Qazaqstanda jasalǵan.

Tuńǵysh Prezıdent, sondaı-aq agroóner­kásip kesheniniń básekege qabilettiligin damytý jáne ony álemdik deńgeıge kóterý másele­lerine erekshe mán berdi. Eńbek ónimdi­ligin art­tyrýǵa jáne óńdelgen aýyl sharýa­shy­lyǵy óniminiń eksportyn ulǵaıtýǵa ba­ǵyt­talǵan reformalar agrarlyq sektordyń ór­ken­deýine septigin tıgizdi. Elimiz bıdaı men undy naryqqa shyǵaratyn álemdik eks­port­taýshylardyń birine aınaldy. Mal sha­rýa­shy­lyǵymyz da birtindep damyp keledi.

Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap elimizdiń kólik áleýetin damytýǵa basa mán berdi.

Tuńǵysh Prezıdentimizdiń strategııalyq kóregendigi men erik-jigeriniń arqasynda Qazaqstan qurlyqishilik tuıyqtalýdy eńserip, eýrazııalyq mańyzy bar tranzıttik habqa aınaldy. Uzyndyǵy 2 787 shaqyrym bolatyn «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi salyndy. Trans­kaspıı dálizi qalyptasty. Oǵan Qytaıdaǵy Lıanıýngan shyǵys porty, «Qorǵas – Shy­ǵys qaqpasy» qurǵaq porty, Kaspıı teńi­zindegi Qazaqstan porttary – Quryq pen Aq­taýǵa deıingi temir jol jáne avtomobıl joldarynyń jelisi kiredi. Zamanaýı logıs­tıkalyq ınfraqurylym salynyp, turaqty konteınerlik qatynas ornady. Osylaısha Qazaqstan júk tasymaldaýdyń álemdik júıesiniń mańyzdy bóligine aınaldy. 

Jalpy, elimizde osy jyldar ishinde 12,5 myń shaqyrymnan astam avtokólik jol­dary jáne 2,5 myń shaqyrymnan astam temir jol salynyp, qaıta jóndeýden ótti. Solardyń ishinde «Ortalyq – Ońtústik» (Astana – Qaraǵandy – Almaty), «Ortalyq – Shyǵys» (Astana – Pavlodar – О́skemen) jáne «Ortalyq – Batys» (Astana – Aqtaý) ma­gıstraldarynyń qurylysy júrgizilýde. Elimizdiń 16 áýejaıyndaǵy 12 jolaýshylar termınaly jáne ushyp-qoný jolaqtary qaıta jóndeýden ótti. 

El ekonomıkasynyń negizi ári kóptegen qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń qaınar kózi – shaǵyn jáne orta bıznes damyp keledi. Shaǵyn jáne orta bıznespen aınalysyp júrgenderdiń sany búginde 1,2 mıllıonnan asty. Bul salada 3,2 mıllıon azamat jumyspen qamtylǵan. 2018 jyly shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 27 paıyzǵa jetti. Bul kórsetkish 2005 jyly 10 paıyzdan sál ǵana asqan edi. 

Qazaqstan jahandyq saýda jáne óndiris júıesine tabysty kirige bildi. Syrtqy saýda aınalymy 1995 jyldan beri toǵyz eseden asyp, 9 mıllıard dollardan 85 mıllıard dollarǵa deıin ósti. 

2015 jyly uzaqqa sozylǵan kelissózder­diń nátıjesinde Qazaqstan Dúnıejúzilik saý­da uıymyna múshe boldy. Sonyń arqasynda elimiz syrtqy naryqtarda teń quqyqtarǵa ıe bolyp, Dúnıejúzilik saýda uıymynyń saýda daýlaryn retteý jáne shekteý sharalarynyń aldyn alý jónindegi múmkindikterin paı­dalanýǵa qol jetkizdi. 

Elimizde ornyqty orta tap qalyptasty. Jan basyna shaqqandaǵy jınaq 1997 jyldan beri 240 eseden asyp, 1900 teńgeden 2018 jyly 460 000 teńgege deıin artty. 

Sońǵy shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde tabysy kúnkóris sheginen tómen turǵyndar sany 15 ese qysqardy, al naqty eńbekaqy kólemi 4 ese ósti. 

2018 jyly «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qurylýy ekonomıkany ártaraptandyrý jáne qarjy qyzmetteriniń ınnovasııalyq klasterin qalyptastyrý isindegi jańa qadam boldy. Bul ınstıtýttyń qyzmeti baǵaly qaǵazdardyń ulttyq naryǵyn qalyptastyrýǵa, onyń halyqaralyq qarjy naryqtarymen ıntegrasııalanýyna, shetelden jáne el ishinen ınvestısııa tartýdyń bırjalyq tetigin damytýǵa baǵyttalǵan. 

Elimizde bıznes ortasyn jaqsartý jáne iskerlik belsendilikti damytý úshin júıeli jumystar atqarylýda. Dúnıejúzilik banktiń «Dýıng bıznes» reıtınginde Qazaqstan tarıhta birinshi ret 28-orynǵa turaqtap, bıznes júrgizý úshin eń qolaıly otyz eldiń qataryna qosyldy. 

2012 jyly «Qazaqstan-2030» jalpy­ult­tyq strategııasynyń barlyq mindetteri merz­iminen buryn oryndaldy. Elimiz álem­degi básekege qabiletti elý eldiń qatary­na jáne ortasha damý deńgeıindegi mem­leket­ter tobyna qosyldy. Qazirgi baǵ­dary­­myz – «Qazaqstan-2050» strategııasy. So­nyń ná­tı­jesinde bizdiń respýblıka Eko­nomı­ka­­lyq ynt­y­maqtastyq jáne damý uıy­my­nyń joǵary standarttaryna saı bolyp, álem­­niń ozyq damyǵan otyz eliniń qataryna qosylady. 

III. Evolıýsııalyq saıası damý jáne qoǵamdyq turaqtylyq

Nursultan Nazarbaev memleket qurý isinde áýel bastan «aldymen – ekonomı­ka, sodan keıin – saıasat» qaǵıdatyn ustandy. Ol sol jyldardaǵy saıası ahýaldyń bar­lyq qıyndyqtaryn óz basynan ótkerip, jurt­shylyqtyń kúdigi men úmitin tereń sezi­ne bildi. Jaýapkershilik deńgeıi joǵary bolǵan­dyq­tan jáne ár nársege pragmatıkalyq tur­­ǵy­dan qaraǵandyqtan Elbasy túrli eksperımentter men jónsiz qadamdarǵa múl­de barǵan joq. Sol sebepti, Qazaqstanda evolıýsııalyq jáne kezeń-kezeńmen damý qa­ǵıdaty basshylyqqa alyndy. 

Ýaqyt osyndaı ustanymnyń tıimdiligin dá­leldedi. Biz myqty ekonomıka quryp, bir­te-birte kúshti azamattyq qoǵamy bar ornyq­ty­ ári teńgerimdi saıası júıege qadam basyp kelemiz. 

Osy jyldar ishinde memlekettik-saıası qurylymnyń jáne qoǵamdyq qatynastar júıesiniń jalpy damý logıkasy, eń aldymen, memlekettik basqarýdyń tıimdi jumys isteıtin demokratııalyq ınstıtýttaryn qurýǵa baǵyttaldy.

Atap aıtqanda, 1995 jylǵy Kons­tıtýsııaǵa sáıkes birtutas memlekettik bı­likti júzege asyrýdyń ornyqty tetigi jasaldy. Onyń negizin bıliktiń úsh tarmaǵy – atqarýshy, zań shyǵarýshy jáne sot bıligi quraıdy. Tepe-teńdik jáne tejemelik júıesi (senimsizdik bildirý votýmy, ımpıchment, veto quqyǵy jáne t.b.) arqyly bı­liktiń tarmaqtarǵa bóliný qaǵıdatyna ke­pildik berildi. Konstıtýsııa prezıdenttik basqarý formasyn jarııa etti. Prezıdenttiń erekshe mártebege ıe bolýy, bıliktiń bar­­lyq tarmaqtarynyń úılesimdi qyzmet etýin qamtamasyz etýi jáne memlekettik or­gan­dardyń jumysy úshin halyq aldynda ja­ýapty bolýy osy basqarý nysanynyń ózine tán ereksheligi sanalady.

Jalpy, 1990 jyldyń 24 sáýirinde quryl­ǵan prezıdenttik ınstıtýt egemen eli­miz­diń búkil memlekettik basqarý júıesiniń basty elementine aınaldy. Mundaı jaǵdaı 1995 jylǵy 25 sáýirde Prezıdenttiń óki­lettigin uzartý jónindegi respýblıkalyq re­ferendým barysynda túpkilikti túrde re­simdeldi. Onyń qorytyndylary Nursultan Nazarbaevtyń bastamalary men saıasatyna qoǵamdyq qoldaý kórsetýdiń deńgeıi joǵary ekenin aıqyn kórsetti. Keıingi jyldary mundaı qoldaý arta tústi. Elimizde ótken barlyq prezıdenttik saılaýdyń nátıjeleri soǵan dálel. 

Naǵyz kóshbasshynyń ulylyǵy men bolmysy uzaq merzimdi basymdyqtardy belgilep, memlekettiń damý baǵytyn der kezinde úılestire bilýimen aıqyndalady. 

Saıası jáne ekonomıkalyq salada táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynda júrgizilgen túbegeıli qurylymdyq reformalar myqty prezıdenttik bılikti qajet etti. Biraq jańa tarıhı kezeńde Nursultan Nazarbaev Parlament pen Úkimettiń rólin kúsheıtip, bılik ókilettikterin qaıta bólgen durys dep sheshti. Sol sebepti Tuńǵysh Prezıdent elimizdiń saıası júıesiniń jańa qurylymy men tepe-teńdigin belgilep, 2017 jyly konstıtýsııalyq reforma júrgizýdi usyndy. 

Bul qadam jańa demokratııalyq stan­dart­tarǵa jáne azamattyq qoǵam ıns­tı­týt­taryn dáıekti túrde damytýǵa baǵyt­talǵan elimizdiń saıası júıesiniń evolıý­sııa­syndaǵy jańa kezeńge jol ashty. Osy reforma arqyly Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti azamattardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn qorǵaý, egemendigimizdi ny­ǵaıtý, demokratııalyq qaǵıdattardy damytý jáne memlekettiń tıimdiligin arttyrý isindegi Parlament depýtattarynyń rólin kúsheıtýdiń strategııalyq perspektıvalaryn aıqyndady.

Osylaısha Qazaqstan parlamentarıızmi Qazaq KSR-niń eskirgen Joǵarǵy Keńesinen zamanaýı qos palataly kásibı Parlamentke deıingi kúrdeli evolıýsııalyq joldan ótti. Qoǵamdyq-saıası kúshter keńinen ókilettik alyp, el ómirine eleýli yqpal ete bastady. 

Búgingi tańda respýblıkamyzda ornyq­ty kóppartııaly júıe qalyptasty. Qazirgi ýaqytta 6 saıası partııa resmı túrde jumys istep keledi. Solardyń úsheýi Parlament Májilisine saılandy. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, 1993 jyldyń sońynda elimizde eki-aq saıası partııa (Sosıalıstik jáne Qazaq­stannyń Ulttyq Kongresi) resmı túrde tirkelgen bolatyn. 

Prezıdent basqarǵan «Nur Otan» partııa­sy áleýmettik mańyzy bar bastamalardy jáne jurtshylyq úshin ózekti jobalardy dáıekti túrde iske asyryp, Qazaqstannyń qo­ǵamdyq-saıası keńistiginiń myqty toptas­tyrýshy býynyna jáne halyqtyń túrli ókil­deriniń múddesin qorǵaıtyn kúshke aınaldy. 

Qoǵamdyq-saıası qurylymdardyń qyz­metin retteıtin «Saıası partııalar týraly», «Qoǵamdyq birlestikter týraly» zań­dar pikir alýandyǵyn qamtamasyz etip, aza­mattardyń respýblıkalyq, óńirlik jáne jergilikti deńgeıde sheshim qabyldaý isine atsalysýy úshin barlyq múmkindikterdi berdi. Bul jaǵdaı elimizdiń qarqyndy qoǵamdyq-saıası ómirinde aıqyn kórinis tapty. Máselen, Ádilet mınıstrliginiń málimetterine sáıkes, qazir elimizde respýb­lıka­lyq jáne óńirlik deńgeıde 23 myńǵa jýyq qoǵamdyq birlestik tirkelgen.

Táýelsizdik alǵan soń tórtinshi bılik qarqyndy damı tústi. Elimizde túrli mem­lekettik emes kommersııalyq, qoǵamdyq radıostansalar, telearnalar men merzimdi basylymdar ashylyp, tabysty jumys istep keledi. Buqaralyq aqparat quraldarynyń erkindigi qamtamasyz etildi. BAQ erkindigine zań júzinde kepildik berildi. 

Nátıjesinde otandyq jýrnalıstıka halyqty el ishindegi jáne álemdegi jaǵdaı týraly aqparatpen qamtamasyz etetin tıimdi qoǵamdyq baqylaý ınstıtýtyna aınaldy. Qazirgi tańda Qazaqstanda túrli menshik nysanyn­daǵy 3 393 buqaralyq aqparat quraldary tirkel­gen. Solardyń ishinde 2 829 merzimdi basylym, 133 telearna, 70 radıo jáne 361 aqparat agenttigi men jelilik aqparat kózderi bar. 

Sonymen qatar Elbasy mem­leket­­tik qyz­mettiń jańa merıtokratııa­lyq jú­ıe­s­iniń qalyptasýyna zor mán berdi. Onyń basty qaǵıdattary – demokra­tııa­ly­lyq, jal­pyǵa qoljetimdilik, qyzmettiń ashyq­­tyǵy, qoǵam­dyq pikirdiń eskerilýi jáne jurt­­shy­lyq­pen udaıy dıalog júrgizý, mem­­leke­ttik qyz­met­shilerdiń kásibıligi men quzyrettiligi. 

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary Keńes Odaǵy ydyraǵan sátte ǵalymdar men saıasat­kerlerdiń kópshiligi etnostyq jáne konfes­sııaaralyq qarama-qaıshylyqtardyń saldarynan Qazaqstan qurdymǵa ketedi dep boljady. Amerıkanyń ataqty saıasattanýshysy Zbıgnev Bjezınskıı Iýgoslavııanyń kópke belgili baıansyz tájirıbesine súıene otyryp, bizdiń óńirdi, tipti «Eýrazııalyq Balqan» dep atady. Oqıǵanyń osylaı órbý qaýpiniń joǵary bolǵanyn atap ótken jón. Degenmen Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti beıbit ómirdiń, etnosaralyq jáne konfessııaara­lyq qatynastardyń náziktigi joǵary ekenin túsinip, strategııalyq mańyzy zor osy sa­ladaǵy barlyq jaǵymsyz úrdisterdiń aldyn alyp, olardy tıimdi túrde beıtaraptandyrý úshin birqatar júıeli sharalar usyndy. 

 Atap aıtqanda, memleket dinı nanym-senim bostandyǵyna kepildik berip, eli­mizdegi dástúrli dinı birlestikterdiń erkin jumys isteýin qamtamasyz etti. Zaıyrly memlekettiń konstıtýsııalyq qaǵıdatyn júzege asyrý úshin jaǵdaı jasaldy. Soǵan sáıkes eshbir din memlekettik jáne jalpyǵa mindetti din retinde belgilenbeıdi. Mundaı qadam ıslam, hrıstıan, ıýdaızm jáne basqa da konfessııa ókilderiniń úılesimdi qatar ómir súrýin qamtamasyz etti. 

Nursultan Nazarbaevtyń beıbit bastamalary Astanada turaqty túrde ótkizilip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi aıasynda ınstıtýsııalanyp, belsendi ilgerilep keledi. 

Etnosaralyq kelisim men qoǵamdaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin 1995 jyly elimizdegi 130-ǵa jýyq etnostyń basyn qosqan biregeı qoǵamdyq ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. 

Jalpy, búginde Tuńǵysh Prezıdenttiń úshtuǵyrly til jáne barlyq etnostar men konfessııa ókilderiniń teńdigi saıasatynyń negizinde qoǵamdy demokratııalandyrý, Qa­zaqstan parlamentarıızmi men azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytý, sondaı-aq elimizde jalpyulttyq birlik pen kelisimdi qamtamasyz etý isinde basty ról atqarǵanyn nyq senimmen aıtýǵa bolady. 

IV. Áleýmettik baǵyttaǵy memleket qurý

Áleýmettik baǵyttaǵy memleket – táýel­siz Qazaqstannyń Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen qol jetkizgen basty jetistikteriniń biri. Bıliktiń bolmysyn zamanaýı turǵyda túsinýdiń ózi onyń qoǵam men adamdarǵa baǵyttalǵanyn bildiredi. Tuńǵysh Prezıdentimiz adamnyń, onyń bilimi men qabileti elimizdiń basty kapıtaly ári qundylyǵy ekenin únemi aıtyp keledi. Qabyldanǵan barlyq baǵdarlamalar men qujattar, shyn máninde, úılesimdi túrde damyǵan tulǵany qalyptastyrýdy kózdeıdi. Tek áleýmettik baǵyttaǵy memleket joǵary turmys sapasyn jáne adamı kapıtaldyń tolyqtaı júzege asýyn qamtamasyz ete alady. Sonymen birge naryq jaǵdaıynda qoǵamdaǵy masyldyq pen paternalızm belgilerinen arylyp, áleýmettik basymdyqtardy belgileý isinde aqylǵa qonymdy tepe-teńdikti tabý qajet.

Elimizdiń áleýmettik saıasaty osy qaǵı­dattardy basshylyqqa alý arqyly qalyp­tasty. Onyń negizgi basymdyqtary – sapaly medısına jáne bilim berý salasy, ónimdi jumyspen qamtý jáne ataýly áleýmettik kómek kórsetý. Densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne áleýmettik qamtamasyz etý salalaryn­da júrgizilgen reformalar osyǵan qol jet­kizýge múmkindik berdi.

2000-jyldardyń basynda densaýlyq saqtaý salasy reformalandy. Bul medı­sına­daǵy basqarýdyń jańa úlgisin qalyp­tas­tyrýǵa jol ashyp, memlekettik emes sek­tor­dyń damýyn qamtamasyz etti, sondaı-aq ozyq emdeý ortalyqtaryn salýǵa múmkindik berdi.

Osy salany odan ári jetildirý maqsaty­men birqatar baǵdarlamalyq qujattar men zańdar qabyldandy, sondaı-aq Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory quryldy.

Densaýlyq saqtaý salasy tutastaı jań­ǵyryp, ınfraqurylymy jańartyldy, me­dı­sınalyq qyzmet kórsetý men basqarý­­dyń álemdik standarttary engizildi, zamanaýı medı­sına mamandary daıarlandy.

Densaýlyq saqtaý isine bólingen qarajat mólsheri 1991 jyly 6 mıllıon teńgeni qura­sa, 2017 jyly 1,2 trıllıon teńgege jetti. Bul jyldary Qazaqstanda 219 aýrýhana, 1200-ge jýyq emhana, ambýlatorııalar men medısına ortalyqtary salyndy.

Jańa medısınalyq servıstik qyzmetter, sonyń ishinde skrınıng baǵdarlamasy, kar­dıologııalyq qyzmet kórsetý júıesi paıda boldy. Elimizdiń búkil óńirinde óz mamandarymyz zertteýler júrgizip, joǵary tehnologııaly otanyń barlyq túrin jasap keledi. Qazaqstan ozyq medısınalyq klaster qalyptastyryp, halyqaralyq medısınalyq týrızmniń ortalyǵyna aınaldy.

Eń bastysy, turǵyndar densaýlyǵynyń kórsetkishi aıtarlyqtaı jaqsardy. Máselen, elimizde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 1991 jyly 67,6 jas bolsa, 2018 jyly 72,5 jasqa jetti. Memleketimizdiń áleýmettik saıasaty­nyń jetistigi demografııalyq kórsetkishtiń artýynan baıqalady. Jyl saıyn elimizde shamamen 400 myń bala ómirge keledi. Ana óliminiń deńgeıi 5 ese, sábılerdiń shetineýi 3 ese azaıdy.

Tuńǵysh Prezıdentimiz bul salany únemi nazarda ustaǵandyqtan búginde elimizde den­saýlyq saqtaýdyń tıimdi ári sapaly júıesi qalyptasty.

Medısınamen qatar bilim berý salasy mem­lekettiń áleýmettik saıasatynyń mańyz­dy quramdas bóligi sanalady. Shyǵysta «Bilim – eń qymbat qazyna. О́ıtkeni ony ur­lap ketý, joǵaltyp alý, joıyp jiberý múm­kin emes» degen qanatty sóz bar. Qa­zir­­gi tańda onyń qundylyǵy eselenip artyp otyr. Bilim deńgeıi barsha elder men kon­tı­nent­terdiń naqty damý ındıkatory sanalyp, olar­dyń ilgerileýi men jahandyq básekege qabi­let­ti­liginiń perspektıvasyn aıqyndaıdy.

Qazaqstanda bilim berý salasyndaǵy refor­­malar oqytýdyń álemdik standart­taryn engizýge, memlekettik emes bilim berý sek­toryn qalyptastyrýǵa, qajetti ma­man­dardy maqsatty túrde daıarlaýǵa, aq­­pa­rat­tyq tehnologııalar men elektrondy oqytý úde­risiniń elementterin engizýge baǵyt­tal­ǵan. Biryńǵaı ulttyq testileýdiń engizilýi bar­lyq mektep túlekteri úshin joǵary oqý oryn­daryna túsý kezinde teń múmkindikke ıe bolýyna jáne onyń ashyq bolýyna jaǵdaı týǵyzdy. Qazaqstan 2010 jyly bilim salasynda Bolonıa deklarasııa­syna qosyldy. Nátıjesinde, joǵary oqý oryndarynda halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan moıyndalǵan úsh satyly «bakalavrıat – magıstratýra – doktorantýra» modeli engizildi. 

Bilim salasynyń ınfraqurylymdyq bazasy túbegeıli jaqsardy. Táýelsizdik jyldary bilim salasynda 2837 nysan boı kóterdi, so