Jeti qazynamyzdyń biri emes pe edi?!

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lama­lyq maqalasy jaryq kór­geli hal­qy­myzdyń ótkenine, ata salt-dástúri men tól tarıhyna oı kózi­men qarap, ulttyq qun­dy­lyq­­tary­myzdy tanyp, qalpyna kel­tir­ý qolǵa alyna bastaǵany anyq ári «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda da Elbasy: «Tól tarıhyn biletin, baǵalaı­tyn jáne maqtan etetin halyq­tyń bolashaǵy zor bolady dep senemin. О́tkenin maq­­tan tutyp, búginin naqty baǵa­laı bilý jáne bolashaqqa oń kóz­qaras tanytý – elimizdiń tabys­ty bolýy­nyń kepili degenimiz osy», dep ót­kenimizdi maqtan tutý arqy­ly bola­shaqty baǵamdaýdy tabys­ty bolýdyń kepili esebinde qarastyrady.

Mine, osyǵan oraı endigi arada bizdiń túgendeıtin, ulttyq qun­­dy­lyqtarymyzdyń biri re­tin­de ıe bolyp baǵalaıtyn qazy­na­myz­dyń biri de biregeıi qazaq­tyń tóbeti men tazysy dep sanaımyz.

Qazaqy tóbet pen qazaqy júı­rik tazy qustyń qanatyn tal­dyr­ǵan, attyń tuıaǵyn aldyrǵan keń-baıtaq saqarany emin-erkin jaılaǵan ata-babamyzdyń malyn da, qotanyn da kúzetken esti serikteriniń biri bolǵan edi. Sol qazaqy tóbet pen tazy­nyń keremet qasıetterin óz kózi­men kórip, tamsanyp, súısin­gen ortaǵasyrlyq ıtalııa­lyq jıhan­kez Marko Polo HIII ǵasyr­da­ǵy kóshpendiler týraly jaz­ba­larynda oıǵa syımaıtyn alyp deneli, erekshe kúshti ıtter jaıynda: «Taıynshadaı bıik deneli ıtter taǵy ańdardy aýlaýda, kúzette jáne aýyr jumys­tarda tamasha serik», dep jazyp ketken bolatyn. Zertteýshi mamandar qazaq tazysynyń shyǵý kezeńi Mysyr pıramıdalarymen sáıkesetindigin alǵa tartady. Al el aýzynda bir tazy ashtyq jyldary bir aýyldy asyraǵan degen de áńgime bar. 

UǴA korrespondent-múshesi, KSRO Memlekettik syılyǵy­nyń laýreaty, akademık Arka­dıı Aleksandrovıch Slýdskıı 1930-jyldardyń sońyn ala qazaq dalasynda shamamen tórt myń­nan astam tazy ıt bolǵanyn jazyp, qaldyrǵan. Alaıda, qazirgi ýaqytta qazaqtyń tól ıtteri – taza qandy tóbet pen tazynyń azaıyp, bekzat tuqymy azyp bara jatqany alańdatady. Bizdegi tóbet pen tazynyń janashyr azamattary Qazaqstannyń barlyq óńirine arnaıy ekspedısııa shy­ǵaryp, «osy tóbet bolar-aý» degen 600-ge jýyq ıtti tekserip negizdegende, sol 600 ıttiń 60-sy ǵana taza qandy tóbet bolyp shyqqan kórinedi. 

Asyl tuqymdy ıtterdiń taza tuqymyn suryptap, gene­tıkalyq tur­ǵydan toptas­tyrý­dyń ǵyly­mı-zertteý jumys­tary da qol­ǵa alynýy kerek bolyp tur. Osy arada taǵy da aıta kete­ıik, 1958 jyly akademık A.Slýd­skıı qyryqtan astam tazy­ǵa zertteý jumystaryn júr­gizip, taza qazaqy tazynyń naq ózi ekendigin ǵylymı túrde dálel­dep, onyń standartyn belgi­lep, bekitip bergendi­gin eskerý qajet dep bilemiz. Qazirgi kúni de osy standart boıynsha jumys isteýimiz kerek ekendigin atap ótken jón. Solaı bola tura, ıaǵnı Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń buı­ryǵymen qazaqy tóbettiń bolmys-bitimin ekshep, tanyp, anyqtaıtyn arnaıy standart engizilse de, bul is aıaqsyz qalyp bara jatyr. 

Biz ózimizdiń ulttyq qundy­lyq­tarymyzdyń biri bolarlyq qazaqy tóbet pen tazyny stan­dartqa saı suryptap, olar­dy «qazaqtiki» dep ıemdenýge selqos qarap, mán bermeı otyr­ǵany­myzdy paıdalanyp, búginde olardyń túp ıesi qazaq ekendigine kúmán keltirile bastaǵany da jasyryn emes. Qazaqtyń tóbeti men tazysyn kim kóringenniń ıemdenip, ony zańdastyryp alý áreketteri, ókinishke qaraı, ár elde júrip te jatyr. 

Mysaly, qazirgi ýaqytta Eýro­pa elderi men Reseıdegi asyl tu­qymdy ıtterdiń bar­lyǵy osy qazaqy tazydan taral­­ǵa­ny­na dálelder bar bola tura, ony ata kórshimiz – Reseı «Orta Azııanyń tazysy» dep qu­jat­tandyrýǵa áreket jasap baǵýda eken. Keshegi Keńes óki­meti ornar tustaǵy «aǵy» kelip bir shap­qan, «qyzyly» kelip bir alǵan úrkinshilik zaman­da halqymyz qara basyna tón­gen qaýipten jan saýǵalap, qo­lyndaǵy malymen de, janymen de shekara asyp údere kóshti emes pe? Mine, sol tusta tóbet pen tazy da mal-janmen ilesip, jat jurtqa birge ketken bolatyn. Kóshke ere almaǵandary kóshken jurtta ıesiz qaldy. Tóbet pen tazy tuqymdary qurýynyń jáne ózge elderge, ásirese Reseı men Kindik Azııa elderine taralýynyń sebebin de osy tustan baǵamdaý kerek. 

Bıylǵy jyldyń maýsym aıynda Dúnıejúzilik kınologter uıymy Qytaıdyń Shanhaı qalasynda ıtterdiń búkilálemdik kórmesin ótkizbekshi eken. Eger osy kórmege deıin tazynyń ıesi qazaq ekendigi jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaıy bir qujaty bolmasa, halqymyz óziniń qasıetti tazysynan aıyrylyp qalýy ábden múmkin dep otyr qazaqy tazy men tóbet janashyrlary. 

Bizge janashyr ózge el­diń kıno­logteri qazir Reseı asyl tuqymdy ıtterin saqtap, qorǵaý úshin arnaıy zań bekitý­di qolǵa alǵanyn aıtyp, alań­dap otyr. Reseıdiń ult­tyq qundy­lyq­tary­nyń ishinde qazaq tazysy da esepte júrgen kórinedi. Eger ol zań júzinde bekitilse, qazaqtyń san ǵasyrlar maqtanyshy bolyp kelgen qasıetti tazysy ózge eldiń asyl qazynasyna aınalyp ketpek. Túrkııa memleketi de taıaý­da ortalyq Anadolydaǵy Kangal degen jerden shyqqan «Kangal» atty ıt tuqymyn Túrkııa­nyń ulttyq mádenı qundylyǵy dep tanydy. Osy el úkimeti ıttiń atalǵan túrin saqtap, qorǵaýdyń sharalaryn da jasady. Endi túrik ıtiniń osy tuqymyn arnaıy ruqsatsyz basqa elge alyp shyǵý tipti de múmkin bolmaıdy. Al mundaı ruqsatty tek Túrkııanyń áskerı vedomstvosy ǵana bere alady eken. 

Osy oraıda qazaqy tóbet pen júırik tazyny halqymyzdyń shynaıy maqtanyshy men ult­tyq qundylyǵyna aınaldyrý úshin arnaıy baǵdarlama da jasalyp, tazy men tóbettiń gendik qoryn qalyptastyrýdy qolǵa alý kezek kúttirmeıtin másele bolýy kerek. Mine, osy dabyl qaǵarlyq jaıdy eskere otyryp, tez arada arnaıy zań, odan keıin arnaıy baǵdarlama qabyldap, tazy men tóbettiń gendik qoryn qalyptastyrýdy qolǵa alý qajet dep sanaımyz. 

Úkimet eń áýeli tóbet pen tazyny qazaqtyń ulttyq qundylyǵy retinde Halyqaralyq kınologter federasııasynda resmı túrde tirkelýine yqpal etýi kerek. Qazirgi ýaqytta tazy men tóbettiń shyqqan jeri Qazaqstan ekendigin zańdastyrý úshin arnaıy patent kerek. Halyqaralyq kınologter federasııasynan osy patentti alý úshin kem degende bir myń tazy men tóbettiń qujattaryn usyný qajet. Ázirge elimizde nebári 300-deı ǵana tazy men tóbet qujattalǵan eken. Sondyqtan Qazaqstannyń túpkir-túpkirindegi qolda bar tazy men tóbetti qujattandyrý úshin arnaıy jumystar júrgizilýi tıis. Bul – kezek kúttirmeıtin ári asa mańyzdy másele. Munyń elimiz úshin ekonomıkalyq jáne saıası máni bar dep te sanaımyz. Qazirgi ýaqytta Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, Astana Halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý jáne Qazaqstandy halyqaralyq týrızmge aınaldyrý baǵytynda júrgizilip jatqan san-salaly jumystardyń ishinde aeroporttarda, temir jol men avtovokzaldarda qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń zor mańyzy bar. Ol úshin kınolog bólimsheleriniń ju­mys­taryn jaqsartý qajet. 

2017 jyly Qarjy mınıstr­liginiń baǵynysynda qurylǵan Al­ma­tydaǵy kınolog orta­lyǵy bul saladaǵy mamandardy jetkilikti daıyndamaýda. Tipti, daıyndap shyǵaryp jatqan kınologterdiń kásibı deńgeıleri tym tómen. О́ıtkeni bul orta­lyqta kınologııadan esh habary joq, ishki ister organdarynyń burynǵy jedel-izdestirý qyz­met­kerleri men tergeýshileri qyz­­met etedi. Kınologııalyq qyz­­metke qazaqtyń tóbeti men tazy­­laryn daıyndaýdyń ornyna, qazir shetelderden qyrýar qar­­jy jumsap, ıisshil ıtter satyp alý keń etek alyp otyr. Keı­de qyrýar qarjyǵa satyp alyn­ǵan sol ıtterdiń kópshiligi talap­qa saı kele bermeıtinin biz pikir­lesken kınolog mamandar aıtyp ta otyr. Al ıisshildigi jaǵy­nan eshbir ıttiń tuqymynan kem tú­s­peı­tin qazaqtyń tóbeti men tazysyn paıdalanýǵa ábden bolar edi.

Búginde elimizdegi tazy men tóbet janashyrlarynyń oı­lary men pikirlerin jáne alań­daý­shy­lyqtaryn eskere otyryp, ult­tyq qundylyqtarymyzdyń biri retinde ıemdenip qalatyn qazy­namyzdyń biri de biregeıi – qazaqtyń tóbeti men tazysynyń jaıy men jaǵdaıyna Úkimet tarapynan kóńil bólinýi qajettigin jáne bul oraıdaǵy barlyq máseleni zań júzinde sheshý úshin tez arada «Qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtary – tazy men tóbetti memlekettik qorǵaý jáne olardyń genefonyn taza ustaý men jaqsartý» týraly zań jobasyn ázirlep, Parlamentke usynýy qajettigi jaıly depý­tattyq saýal jasadyq.

Qazir aldymyzda qazaq­stan­dyqtardyń ál-aýqatyn arttyrý, turmys sapasyn jaqsartý min­deti turǵan shaqta, biz kóte­rip otyrǵan máseleniń de aıryq­sha ózektiligin eskerý qajet. Áleý­­mettik jaǵdaıdy oılaýmen birge, halqymyzdyń ult­tyq qun­dylyqtaryn túgendeı otyrýdyń da mańyzy zor dep sanaımyz. 

Ańsar MUSAHANOV, 

Senat depýtaty