Qulantaý hám qyryq qyz áýlıe

Ańyzdyń da astary – tunǵan aqıqat. Este joq eski zamandardan beri jasap kele jatqan rýhanı dúnıeniń bári de qazaq ultynyń qazynasyn eselep, rýhyn shalqytyp keledi. Árbir amal – tarıhı sát. Búgingi Jýaly aýdany Shaqpaqata aýylynyń soltústik-baty­synda Qulan taýynyń shat­qalynda tastyń arasynan ótetin onshaqty metrlik qýys bar. Ony jergilikti jurt «Qyryq qyz áýlıe mekeni» dep ataıdy. Iаǵnı, qaharly qys mezgilinen aman shyqqan halyq kóktemniń jańa týǵan kókózek shaǵynda osy jerge zııarat jasap, ıgi tilekter tileıdi. Jaratýshydan jyl saıyn tórt kóziniń túgel, tórt qubylasynyń saı bolýyn suraıdy. Atadan balaǵa mıras bolǵan áńgimelerge júginsek, keıbir kisiler osynda zııarat jasaı kelgende, kózine atqa mingen qyryq qyzdyń beınesi elesteıdi eken. Bul da bálkim, jańa týǵan kóktemniń kelbeti men jańarǵan rýhtyń kórinisi bolsa kerek.

Jalpy, Qulantaý mekeni úlken Qarataýdyń Shaqpaq beli arqyly Alataýdyń Jabaǵyly silemimen jal­ǵasyp jatqan Boraldaı taýy­nyń soltústik bóligine jatady. Qulantaýdyń bók­terinen janǵa shıpa kóp­tegen bulaqtarmen qatar, Qulan ózeni bastaý alady. Qu­lantaýdyń batys bókterinen, Áýlıesaıdan Uzynbulaq atalatyn bulaq aǵyp shyǵady. Kúni búginge deıin el aýzynda «Uzynbulaq – Úısin qonysy, malǵa maıdan Qarataýdyń sonysy» degen óleń joldary saqtalǵan. Halyq qyryq qyz áýlıe mekenine erte kóktemde baryp zııarat etse, Qulantaýdy da el ejelden erte qonys etken. Kóktem shyǵyp, kún jylyna salysymen jergilikti halyq negizinen osy jerdi en jaılaǵan.

Erte kóktemde eldiń Qu­lan­taýǵa shyǵýy da tegin emes. Bul aımaqtyń qysy qa­tal bolǵanymen, kóktemi kórkem. Ári tabıǵattyń tal besigi sekildi, mundaǵy kórkem keńistik pen kesteli sýretti de sózben aıtyp jetkizý qıyn. Osynaý kórinisti bala kúninen kórip ósken Baýyrjan Momyshuly óziniń «Ushqan uıa» kitabynda Qulantaýdy «Altyn kún Qulan taýyna ıek artyp, tóńirekpen qosh­­­tasqysy kelmeı, qyzara qı­nalyp turǵandaı seziledi. Batys jaq naqtanyp, kúlgin shapaqqa shomylyp turǵan kez Shaqpaq, Jabaǵyly, Boraldaı jondaryna sol shapaq bulaq aqqandaı seziledi», dep sý­retteıdi. Ár ańyzdyń túbinde bir aqıqat, ár boljamnyń túbinde bir shyndyq bar. Áıgili tarıhshy Lev Gýmılev Qulantaýdyń etegindegi kópbulaqty qońyr salqyn jazyqta Orta Azııaǵa jasaǵan joryqtarynda Shy­ń­ǵys han nókerlerimen saýyq quryp, demalǵanyn ja­­zady. Tipti, el aýzynda osy Qulan basynda Joshy han quryltaıǵa bara jatyp, Qa­rataýdyń Ordaqonǵan jerinde Úısin, Sirgeliniń bir top bılerimen kezdeskeni týraly da ańyz bar. Al taýdyń ne sebepti Qulan atalǵany jaıly naqty derek joq. Tek kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, bul jer Qulan batyrdyń atymen atalǵan desedi. 

Ár jerdiń ózindik tarıhy men taǵdyry qalyptasqan. Sol sııaqty ár kezeńderde qa­lyptasqan tanym men túsi­niktiń de áseri mol. Uly dalanyń qalyptastyrǵan qaǵı­dasy, kóktem jyldyń basy, barlyq jaqsylyq pen jańa­shyldyqtyń bastaýy. Endeshe, jańa mezgil kelgende tarıhpen tamyrlasý, ańyzben astasý da bir amal.

Hamıt ESAMAN, 

«Egemen Qazaqstan» 

Jambyl oblysy