«Onyń jazýynda kýltýra bar»

Joqtyqtyń da, toqtyqtyń da, oqýdyń da qadirin bilip óskennen be eken, bizdiń qatarymyzdyń qolynan kitap túspedi, kitappen ósti. Qolymyzǵa bir kitap tússe, sony bitirmeı qoımaıtynbyz. Osy daǵdy bala kúnnen qalyp qoı­dy jáne jaqsy bolǵan dep oılaı­myn. Áli kúnge jalǵasyp kele­di. Meniń 37 stýdentim bar. Solardyń bárine kitap oqyta­myn. Qazirdiń ózinde tórt-bes ro­man oqyǵandary bar. Qazir ózi kitap kóp shyǵatyn zaman. Menińshe, kitap shyǵarýǵa talpy­na­tyn adam durys adam bolýy kerek. Kez kelgen kitaptan birdeńe alýǵa bolady. Onyń shedevr bolýy mindetti emes. Eń bastysy, ony rýhanı tazalyqqa, kerek bolsa kemeldikke jasalǵan qadam dep te qabyldaý kerek. Bul meniń kitap jónindegi jalpy túsinigim. Bul tárizdi tolǵanys­ta­rym kúndeligimde de ushyrasyp qalady.

Aıtaıyn degenim, arty­ma qarasam ókshemizdi basyp kele jatqan inilerimniń boıyn­da­ǵy osy oqýǵa, kitapqa degen qumar­­lyqty kórgende marqaıyp qala­myn. Sonyń birsypyrasy qalam ustaǵandar.

Bul qatarda Qalı Sársenbaı da bar. Onyń qatary, osy bir tegeýrindi býynnyń shyǵar­ma­shy­lyǵynyń aldyńǵy býynmen sabaqtastyǵyn, uqsastyǵyn baıqaımyn. О́zińnen keıingi tolqynnyń izdenisine den qoıý óz aldyna, olar úshin alańdap otyra­tyn da keziń bolady. О́ıt­ke­­ni ónerdiń qaı salasynda bol­syn kesheden qalǵan úzdik úrdis jalǵasyn tappaı jatqanda kádim­gideı kúrsinis kúıin keshe­tiniń de ras. Al olardyń shyǵar­ma­shylyǵyna, onyń ishinde sóz ónerindegi Qalılardyń qata­ry­na alańdaýshylyqqa asa negiz bola bermeıdi. Olardyń árqaı­sy­sy­nyń óz qoltańbasy bar.

О́zim kópten beri shyǵar­ma­shy­lyǵyn qadaǵalap júre­tin osy býyn­nyń bir ozyq ókili Qalı Sársenbaı. Qudaı bergen talantty bylaı qoıǵanda, eger oqy­ǵan-toqyǵany bolmasa, oıy ozyq, irgeli izdenisi bolmasa kimnen de óz qoltańbasyn kútý de qıyn. Men Qalıdyń qoltańbasyn otbasymyzǵa aptasyna úsh ret qutty qonaq bolyp keletin «Almaty aqsha­my­nan» baıqap otyramyn. Gazet ujymdyq jumys degen­men de báribir odan bas ıesiniń qoltańbasy ańǵarylmaı qal­maı­dy. Osy basylymnyń qazir ózgeden ózin erekshelep turatyn ózindik ustanymy, baǵyty bar. Buryńǵydaı túnde kóleńke izdep júrip jazatyn jazarmandar qazir eshkimge de qyzyq emes. О́zi aıtqandaı, Qalı «qyńyr emes, qońyr gazet» jasady. Bul basylymnyń zııaly qaýymnyń, elıtanyń oqıtyn basylymyna aınalýynyń syryna tereńdesek, alys­tap ketemiz.

Áıgili Ábeń, qazaq ádebıetiniń abyzy men ańyzy Ábdijámıl Nurpeıisov meniń osy gazetke kúndelikterim jarııalanǵan kún­­nen bastap telefon soǵyp, ke­mi 40 mınýt áńgimelesetin edik. Bul kisi ábden sheshiledi, bir tusta jastar týraly aıtýdy da umyt­paıdy. Birde Qalıǵa «Men seni nege PEN klýbqa múshe­likke qabyldadym? Nege saǵan Zeınollanyń ózi kepildeme berdi?» dep oǵan ózi «Seniń jazýyńda kýltýra bar» dep jaýap berip edi. Mine, basylymǵa sol kýltýra keldi. Meniń aǵa dosym, asa talǵampaz akademık Tóregeldi Sharmanov «Aqsham» týraly aıtqanda ózin zorǵa tejeıdi. Qalı­dy jan dosym Aqseleý aıryq­sha jaqsy kórdi. «Jas Alashta» júrgeninde «Seniń de qarym-qabiletiń gazettiń qara jumy­syna ketip qalatyn boldy-aý» dep alańdaǵany bar edi. Aqse­leýdiń sol alańdaýynan qory­tyn­dy shyǵardy ol. Gazettiń qara jumysymen alysyp júr­ip, shyǵarmashylyǵynan da qol úzbedi. Basylymnyń bedelin tulǵalar ómirin dendep jazý, ult zııalylarymen tyǵyz baılanys arqyly kóterdi. Qalı­dyń shyǵarmashylyǵyn, azamattyq bolmysyn joǵary baǵalaıtyn Áshirbek Syǵaı alǵash ret «Alma­ty aqshamyna» Qapan Badyrov­tyń kúndelikterin usyn­dy. Odan keıin Qadyr­dyń aforızm­deri, meniń kúndelik­te­rim, Sábıt dosymnyń áńgimeleri jyl­dar boıy jarııalanyp, keıin «Almaty aqshamynyń» kitaphanasy» serııa­symen kitap bolyp jaryq kórdi. Budan soń T.Ásemqulovtyń Asqar Súleımenov týraly «Kemeńger ómiri­nen bir úzik syr» atty essesi jarııalandy. Sóıtip ol basy­lymdy qaptaǵan jınalystar men aǵymdaǵy aqparattar qursaýynan «qutqaryp», rýhanı dúnıemizdi bútindeýge kiristi.

Onysy jemisti boldy da. Men onyń bar kitabyn oqyp shyqtym. «Senderdi saǵynǵanda», «О́ner-ómir», «Tulǵa-taǵdyr», «Shal men shyndyq», «Sher-shyndyq», «Abyz-ańyz» atty kitaptary arqyly ol ult mádenıeti men ónerine zor úles qosyp keledi. Basqasyn bylaı qoıǵanda tulǵa­lar týraly tolǵanýǵa sheber. О́zi de bıik, keıipkerleri de bıik, sonyń qyr-syryn ashyp, arshyp jazady. Búginnen góri ótkenniń áńgimesin, ónegesin aıtýǵa kóp peıil.

«Keıbir tulǵalar týraly jaza qalsań ult múddesi, mura­ty týraly úlken sóz qatar júre­di. Mundaıda qalamyń da qı­nal­­­maıdy, júrdek keledi. Al keıbir tulǵa dep júrgender jóninde aıtýǵa sóz taba almaı ıt bolasyń» deıdi Qalı. Búgin­de shyn máninde qoǵamda bar máseleni ol osylaı talǵam tarazy­­syna salyp qaraıdy.

Qazir qoǵamda tulǵa bar ma? Bolsa qandaı? Ol sonyń baǵa­syn bilip, qadirine jetip júrgen azamat. Shyny kerek búginde kózden de, kóńilden de tasa bolyp, nazardan tys qal­ǵan tulǵalarymyz da bar. Bul solardyń da joqtaýshysy jáne olar jóninde jaı ǵana jazyp qoımaıdy, jurtqa beımálim qyryn, bolmysyn tereń ashyp, zerdelep, jarqyratyp jazady. Budan artyq is bola ma? Rýhanı saýap degen osy. Onyń ár jyl saıyn óz basylymynda oqyrmanǵa arnaý sózinde «Tulǵataný úrdisi jalǵasa beredi, biz mereıtoıǵa, basqaǵa qaramaı olarǵa qaıta-qaıta oralyp otyrýymyz kerek» deıdi. Eger shyn zerdelep aıtatyn bolsaq, áldebir zert­teýshiniń jazǵanyndaı, ol «Tulǵatanýdy» tuńǵysh ret shyǵar­mashylyq, ǵylymı aına­lym­ǵa endirip, tipti bir «janr» retinde qalyptastyrdy desek artyq aıtqandyq emes. Búginde tek basylym betinde ǵana emes, arnaıy «Tulǵataný» serııasymen shaǵyn kitaptar shoǵyryn shyǵara bastaýy sonyń dáleli.

Áý basta konservatorııanyń akterlik bólimine bet túzegen ol báribir bul saladan alystaǵan joq. Ol tusta Qazaqstanda bir-eki jerde ǵana jýrnalıst kadrla­ryn daıarlaıtyn edi. Ol joly bolyp 1976 jyly KazGÝ-diń jýrna­lıstıka fakýltetine oqýǵa tústi. «Ustazy jaqsynyń usta­my jaqsy» degen, bul býyn da ustaz­ǵa jarydy. Ataq-dańqy dúrildep turǵan T.Amandosov, Z.Qabdolov, T.Qojakeev syndy aıyr kómeı sheshenderden dáris aldy. «Men bul myltyqty nagan kezinen bilemin ǵoı» demekshi, ol sol nagan kezinen-aq irgeli izdenisterge kiristi. Búgingi tulǵa­lardy túgendep júretin qasıeti sol kezde qalyptasty. Onyń ýnı­versıtetten keıingi ustaz­da­ry da myqty boldy. О́zimiz jaqsy biletin, pikirles, syrlas bolǵan ult qaıratkerleri Sh.Murtaza, S.Berdiqulov, K.Smaıy­lov, Á.Kekilbaev, O.Bókeev, B.Muqaı, N.Orazalın syn­­dy tulǵalardyń mektebinen ótti. J.Beısenbaev, J.Aýpbaev, N.Júnisbaev, Q.Jıenbaev syndy jýrnalısterdiń sheberliginen úırendi. «Jas Alashqa» kelgende Nurtóre ekeýi jarasyp jumys istedi. Jurtty jumysyn «Jas Alashtan» bastaıtyndaı jaǵdaıǵa jetkizdi. Saǵıym ómirden ozǵanda «Jas Alashqa» berilgen kóńil aıtý meniń eńsemdi kótergen edi. Keıinnen sol kóńil aıtýdy «...Jan bólek» atty kitabymda paıdalandym. «Jas Alash» shyn máninde ult minberine aınaldy. Basylym betinde qur sóz, bos aıqaı emes, búgingi kúnniń shyndyǵynan ózge eldiń muńyn muńdaıtyn, joǵyn joqtaıtyn, tarıhty túgendeıtin derek pen dáıekke negizdelgen tanymdyq, taǵylymdyq dúnıeler kóptep berildi.

Áli esimde. Birde Qalıdyń «Ulylyqtyń betin jýatyn jan bar ma?» atty shaǵyn maqalasy jarııalanyp, onda Abaı eskert­ki­shine ıt-qustyń sańǵyp ketip, saǵal-saǵal bop turǵany týraly ashy aıtylǵan edi. Erteńine eskert­kish jaltyrap shyǵa keldi. Endi birde Berdibek Saparbaevpen suhbatyn «Er ekenińdi bileıin, Shymkentti basqaryp kórshi» dep atap, eljandy, memleketshil tul­ǵa­­men bolǵan suhbat el nazaryn aıryqsha aýdaryp edi.

Osy «Almaty aqshamyna» bas­shy­lyqqa kelgende qyzmetin eń aldy­men basylymnyń qaq mań­daı­shasyndaǵy sózin ózgertý­den bastap, «Myń jasaǵan shahar­dyń shamshyraǵy» dep jazdyrdy. Bul tusta Almatynyń myń jyldyǵy týraly áńgime áli aıtyla da qoımaǵan edi. Bir bósteki basylymdarda qaıta-qaıta «Almatyǵa 150 jyl» dep jazylýy onyń namysyna tıip, osyndaı sheshimge kelgen. Osy sózge baılanysty basylymnyń birinshi betine jazǵan alǵysózinde ol «bul sózdi bizge jazdyryp otyrǵan namys» dep túsinikteme berdi. Shynynda, Uly Jibek jolynyń boıynda jatqan, tarıhy myńdaǵan jyldarǵa ketetin jeti kenttiń biri Almatynyń (Almaty. Almalyq. Almaty) tarıhyn keńestik tarıhshylardyń aıtýymen Vernyı bekinisinen beri qaraı jazyp kelgenimiz de ras qoı. Bas qalanyń bas basylymynyń mańdaıshasyna álgi sózdiń qashalyp jazylýy bul shyn mánindegi el nazaryn aýdarǵan oqıǵa edi.

Ol Almaty qalalyq máslıha­ty­nyń 5, 6-shy shaqyry­ly­mynda eki márte depýtat bolyp saılandy. Osy saılaý­da Sábıt ekeýmiz onyń senimdi ókili boldyq. Sol kúnderde baıqaǵanym, Qalı­dyń el ishinde abyroıy, bedeli bıik eken. Halyqtyń muń-muqtajyn, ótinishin baıyppen tyńdap, máseleni sabyrmen sheshý­­diń joldaryn aıtqanda shyn zııaly­lyq­tyń, mádenıettiń úlgi­­sin tany­typ júrdi. Búginde ol jýrna­­lıstik qyzmetpen qosa osy qo­ǵamdyq jumysyn da abyroı­men atqaryp keledi. Onyń azamat­tyq, eljandylyq bolmy­syn aıǵaq­taı­tyn mundaı mysaldardy aıta berseń kóp.

Keı tusta qoıyn dápterime túrtip qoıyp júretin myna bir tapqyr tirkesterdiń ózi onyń qalamgerlik kelbetin ashyp kórsetpeı me? Oqyp kórińizshi.

«Tazalyq pen tartym­dy­lyq­tyń táńirııasy qustan asqan ánshi joq», «ýaıym jeı bergenniń ushpaqqa shyqqan kezi joq», «sulý taǵdyrǵa, symbatty ónerge sor jabysqysh keletini-aı!», «teńizdiń tili – tolqyn», «sýretkerde aýyz joq, júrek sóıleıdi», «qasiret­ti túsine almaǵannan qasıet te kútýge bolmaıdy», «pen­de­shilikten bıik turmaǵan talant taýsylady, shashylyp qalady», «aqıqat aıtylǵan jerde óziń­di adam sezinesiń», «keńdikti teńdik dep túsinetinder bar», «teledıdar toıhana emes», «adam teatrǵa ne úshin barady? Sirá, adam bola túsý úshin baratyn shyǵar», «joǵaryda kór qazylyp jatyr, etekte bireýdi taǵy da sol kórge túsiretin ósek qyzyp jatyr», «adamdy adam jeıdi eken», «Aǵa» degen aýrý bar», «dıletanttar – rýhanı qaldyqpen ómir súretinder», «aqıqattyń ózi de sońǵy sóz emes, prosess...», «partııalar aldymen Abaıdy oqysyn», «dástúr saqtalmaǵan jerge jyn-shaıtan úıir», «sheberge sheber qosylsa shedevr týady», «áıel bolmasa úıdiń perdesi de ashýsyz qalady eken», «bizdiń qoǵamda jaqsylardyń atyn ataı bermeıtin bir ıttik bar», «aıtar sózi, kórseter ónegesi joqtar ósekpen kún kórip júr», «dúnıeni sumdyq kóńilsizdik basqan kezde kóńildenip ketetin adamdar bolady», «qyzyp alǵan bir ánshi «tiri daýsymdy saǵyndym» dep jylapty», «tilińdi bilmeseń, ómirbaqı tilińdi tistep ótesiń», «bir azamat «derttimin» dedi. Oı­dyń derti bolsa jaqsy árıne», «elge barsa aldymen ákesine emes, ákimge sálem beretinder bar», «bir Alladan asqan ssena­rı­st joq», «kórgensizde kóz bol­maıdy, sanasyzda sóz bolmaı­dy», «búgingi qoǵam qajetin qanaǵat­tandyrmaǵandar ótkendi saǵy­na­dy, ózge eldiń jetistigi týraly aıt­qysh keledi», «tulǵasyn tanyp, qadirin bilgen eldiń tańy aǵaryp atady, kúni qyzaryp batady», «qazirgi qoǵamdy ustap turǵan ótirik tárizdi», «eshkimdi saǵynbaıtyn bala kórdim», «biraz nárseni kórip kele jatyrmyz, eńirep otyryp et jegendi de kórdik», «jaqsy kórý sezimi damymaı qalǵan adamdar bar».

Keıde Qalıǵa osy bir oılary úshin rızashylyq bildire qalsań «Oı, aǵa jumys qoı» deı salady. Sonshalyqty sóz, oı energııa­syn jumsap jazylǵan dúnıege «jumys qoı» dep jaıbaraqat qaraıdy. Tıisti oryndardyń mań­daı­shasyna jazyp-aq qoıatyn sóz ǵoı. О́z basym ıýmory bar adamdy unatamyn. Qalıda sol qaljyń bar. Kúndeligimde jazǵan bolýym kerek, bul Nurtóre ekeýiniń basy qosyl­sa, bir shaǵyn teatr.

Qalıdyń qoltańbasy qazir kemeline keldi deýge bolady. Basqa­syn bylaı qoıǵanda sońǵy ýaqyt­ta bas basylym «Egemen Qazaq­­standa» jarııalanǵan Meıram­­­bekke haty rýhanııat dúnıe­­sin dúr silkindirgenin aıt­saq ta jetip jatyr. Bul shyn mánin­degi sensasııa, rýhanııat álemindegi baǵdarlama ispetti boldy. Aınalyp kelgende, Qalıdyń qatarynyń qalamynyń qýatty bolýynyń basty sebebi, qazirgi ınternet ıirimderinen aman qalyp, shyn mánindegi ulttyq qundylyqtar qaınarynan, taza bulaqtan shól qandyrýy edi. Sodan bolar bular eldiń mádenı-rýhanı deńgeıin tereń taldap, saralaı alady. Bulardyń ózi de qazir bir mektep qalyptastyryp, shákirt tárbıelep úlgerdi. Artyńda osyndaı iri inileriń barda alań­da­maısyń. О́ıtkeni olar keshegi biz kórgen, búginde aty ańyzǵa aınalǵan redaktorlardyń tálimin aldy. Meniń barlyq kitap­ta­ryma redaktorlyq etken ol sol mekteptiń úzdik ókiliniń biri ekenin árkez dáleldep keledi. Aldynda kórgeni bar. Bular sondyqtan da jaman jumys isteı almaıdy. Qazir ózi adamshylyqpen jumys isteý sırek jaǵdaıǵa aınaldy ǵoı. Rýhanı muratqa adal, bardyń baǵasyn, joqtyń qadirin biledi bul býyn. Meni de osyndaı inilerimmen kóbine jaqyndastyratyn týystyq sezimder emes, rýhanı týystyq. Rýhanı jaǵynan jaqyndyq tapqan adamnyń jumysynda da jetistik bolady. Ondaı adamnyń boıynan aldymen zııalylyq, tektilik ushqyndap júredi.

Kisiniń ýyzǵa jaryp óskeni, teginde bary júris-turysynan, ómir saltynan ańǵarylyp turady. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, ataqty Kúlásh Ahmetovanyń oǵan arnaǵan «Tereńdik pen kemeldik» degen óleńinde:

Tektilikke bermeımiz-aý áli mán,

Tereńdikti kemeldikten tanyǵam.

Jaqsylar men jaısańdardyń kózi ediń,

Parasattyń ýyzyna jaryǵan, – deýi de tegin emes.

Tektiden tekti týady degen ras. Qalıdyń shyqqan tegi, ósken ortasy da maǵan jaqsy málim. Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda Sársenbaevtar, Toqaevtar áýletin el jaqsy biledi. Meniń pirádar Ysqaq atammen zamandas bolǵan atasy Sársenbaı astyndaǵy báıge atyn Sákenge túsip bergen degen ańyzǵa bergisiz áńgime bar. Bir zamanda ataman Anenkovtyń azap vago­nynan qashyp shyqqan Sáken Betpaqdalany, Qarataýdyń teris­keı­in panalaǵan ǵoı. Ataqty «Taý ishinde» áni sol kúnderde týǵan kórinedi. Álgindegi ańyzǵa bergisiz áńgime de sol tusta sátimen bolǵan bolýy kerek. Sákenniń ómir jolynyń sol bir qıyn shaqtary týraly áńgime kóp. Ol jóninde osy «Aqshamda» jazýshy Jeńis Shynybekov te jaqsy jazdy. Sársenbaıdyń ákesi Jumaǵul qajyǵa barǵan adam. Úlken ákele­ri­niń biri Elemes Toqaevty el qurmet tutty. Ákesi Qoshqar men sheshesi Turǵyn uzaq jyldar ustazdyq etti. Qoshekeńmen tete Aldabergen aǵamyz ózimizge sabaq berip, Sarysý óńirine bilim, máde­nı­et ákelgen alǵashqy aǵa býyn ókilderiniń biri. Bul bir zııaly, bekzat kisi, júris-turysynda, minez-qulqynda, sóz sóıleý máne­rin­de tektilik tunyp turatyn. Kól­girsip kóp sóılemeıtin, óti­rik aıtpaıtyn. Men Qalıdy osy kisige kóp uqsatamyn. Bul kisi Baıqadam mektebinde dırek­tor boldy. Ataqty Gerold Bel­gerdi alǵash jumysqa alǵan da osy kisi. Aýdandyq oqý bóli­min basqardy, Talas aýdan­dyq par­tııa komıtetiniń uzaq jyl­dar hatshysy boldy. Jambyl oblys­tyq mádenıet bas­qar­ma­syna basshylyq etti. Alde­keń­­­niń qaryndasy Rábıǵamen birge oqydyq. Búginde elde osy áýlet­tiń úlkeni, balalarǵa bas-kóz bolyp otyr.

«Seniń jazýyńda kýltýra bar».

Ábeń bárimizdiń kókeıimizdegi oıdy biraýyz sózge qalaı syıdyr­ǵan?! Sózdiń kıesi, qasıeti degen bolady. Halqymyz sózdi bıik ustaǵan, óner deńgeıine kótergen. Búginde sóz bostandyǵy degendi jeleý etip zildi sóıleý, kókbet­te­nip jazý da bázbir jazarmandardan baıqalmaı qalmaıdy. Burynǵynyń tilshileri qandaı edi, sózdiń dámin alyp jazatyn edi ǵoı. Olardyń sóz qoldanysynda keshegi bılerdiń sheshendik mekte­bi­niń úlgisi, bolmysy, sóz saptaýy kóp kezdesetin. Meniń bir qýanatynym osy býynnyń boıynda sol qasıet bar. Jalpy, bul býynnyń jazýynda kýltýra bar. Sol qasıet keıingilerge juǵysty bolsa deımin.

     Asanáli ÁShIMULY,      Qazaqstannyń Eńbek Eri