Saýdadaǵy eń iri seriktester kim?
Iá, 2018 jyldyń sońynda Úkimet Qazaqstannyń taýar eksporttaıtyn elderiniń tizimi 119-ǵa jetkenin, sóıtip eksport kólemi 60,9 mılıard dollardy quraǵanyn habarlady. О́ńdeýshi sektordy qoldaý, shıkizatqa baǵyttalǵan taýar óndirýshilerdi qarjylandyrý sharalary az da bolsa jemis berip jatyr. Byltyr eksporttyń kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 26,5 paıyzǵa joǵarylapty. Onyń ishinde shıkizattyq emes ónimderdi syrtqy naryqqa shyǵarý 3 paıyzǵa joǵarylap, 14,5 mıllıard dollardan asqan.
Aldymen eń iri saýda áriptesterimizge toqtalaıyq. Alǵashqy ondyqtyń kósh basynda Reseı turǵany túsinikti. Bul elmen arada Jer sharyndaǵy eń uzyn qurlyqtaǵy ortaq shekaramyz, Keńes kezinen saqtalǵan saýda-sattyqtyń salalary bar. Reseıge negizinen metallýrgııa ónerkásibindegi ónimder, metall rýdalary, kómir, lıgnıt, aýylsharýashylyq ónimderi, elektronıka, optıka eksporttalady. Ekinshi orynda Italııa tur eken. Jalpy, Eýroodaq quramyndaǵy elderdiń jalpy úlesi 52 paıyzdan asatynyn da atap ótý kerek. Pıreneı túbegi elimen saýda aınalymynyń 90 paıyzyn munaı, propan, býtan, metall ónimderi qurasa, qalǵan 10 paıyzy qoı júnine tıesili. Italııanyń kıim-keshek óndirisinde bizdiń elden keletin qoı júni joǵary suranysqa ıe desedi.
Bizden astyq tuqymdastar, baqsha ónimderin, maı ónimderin, burshaq tuqymdastar, kókónis, jemis-jıdek alatyn Qytaı úshinshi orynda. Ondyqqa kiretin elderdiń sanatynda Nıderland, AQSh, Fransııa, Shveısarııa, Ońtústik Koreıa, О́zbekstan, Germanııa, Ispanııa elderi bar.
Eksport sebetinde 800 taýar bar
Qazaqstannan 119 elge eksporttalatyn 800-ge tarta taýardyń ishinde mashına jasaý jáne qurylys materıaldaryna arnalǵan ónimder, tamaq, sút ónimderi suranysqa ıe. Byltyr alǵash ret Qytaı naryǵyna qazaqstandyq balmuzdaq pen et shyǵaryldy.
Birikken Arab Ámirlikterine bal jiberildi. Burynǵy keńes elderine, Bolgarııaǵa eksportaıtyn flıýorograf, mammograf, tomograf sııaqty medısınalyq qurylǵylary, farmasevtıkalyq ónimderi, Reseı, Armenııa, Grýzııa, Tájikstan, Qyrǵyzstan elderine eksporttalatyn un, makaron ónimderi, gıgıenalyq buıymdar... shıkizattyq emes taýarlardyń tizimin osylaı soza berýge bolady. Shymkenttik kásipkerler Úndistannan kofe untaǵyn alyp, ony «qaptap», MacCoffee-den eki ese arzan turatyn MilkKoffee-ni eksporttaýdy jolǵa qoıǵanyn da aıta keteıik.
«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ Taldaý jáne álemdik ekonomıka ortalyǵynyń dırektory Aıbol Arynǵazınov:
– Qazaqstannyń eksport qurylymynyń negizgi úlesi mıneraldy ónimderge (77%) jáne metall ónimderine (11%) tıesili. Mıneraldy ónimderdiń basym bóligin munaı jáne janar-jaǵarmaı (88%), sondaı-aq ken rýdalary (5%), astyq daqyldary (3,4%) quraıdy. Oǵan qosa ártúrli servısterdi, transporttyq qyzmetterdi de eksporttaımyz. Halyqaralyq naryqtaǵy qazirgi ahýal, elimizdiń geografııalyq ornalasqan orny, ekonomıkalyq áleýeti, taǵy basqa da faktorlar eksporttyq jaǵdaıymyzdy áldeqaıda arttyra túsýge múmkindik beredi,– deıdi.
Kórip otyrǵanymyzdaı, shıkizattyq emes eksporttyń úlesi áli de mardymsyz. A.Arynǵazınovtyń aıtýynsha, álemniń iri ekonomıkalary arasyndaǵy saýda teketiresteri kúsheıip turǵany, ulttyq ekonomıkalar otandyq ónimderge qatysty qorǵaý sharalaryn kóbeıtýge kirisip jatqany oılandyrýǵa tıis. Halyqaralyq saýda naryǵyndaǵy bul qubylystar álemdik saýdanyń damý qarqynyn tejeýde.
– Sol sebepti, Qazaqstanǵa eksport kólemin arttyrý úshin birqatar naqty sharalardy qabyldaý kerek. Birinshiden, eksportqa baǵyttalǵan basym ulttyq taýarlar tizimin jasaý qajet. Ekinshiden, qazaqstandyq eksporttaýshylardyń ashyq derekter bazasyn qurǵan jón. Úshinshiden, eksporttaýshylarǵa «bir tereze» qaǵıdatymen qyzmet kórsetetin onlaın qyzmet kórsetý ortalyǵyn ashý kerek. Taýarlardyń jasalýy týraly anyqtamany elektrondy formatqa kóshirý, eksporttalatyn ónimderdi deklarasııalaý boıynsha onlaın qosymshany iske qosý da qolǵa alynǵany durys. Qarjylyq, iskerlik qyzmetter, bilim berý men densaýlyq saqtaý eksporty da nazarǵa alynýǵa tıis. Árıne, bul aıtylǵan jumystar jasalyp jatqan joq deýge bolmaıdy. Tıisti mınıstrlikter, «Qazaqeksport» ulttyq kompanııasy birazyn qazirdiń ózinde júzege asyryp jatyr,– deıdi ol.
500 mıllıard qalaı jumsalady?
Osy jyldyń basynda Indýstrııa jáne ınfraqurlymdyq damý mınıstrligi arnaıy brıfıng ótkizip, eksporttyq potensıaldy arttyrý baǵytynda atqarylyp jatqan jumys barysy týraly aıtqan bolatyn. Qazir Pavlodar oblysy ákiminiń orynbasary, sol tusta atalǵan mınıstrliktiń vıse-mınıstri laýazymyn atqarǵan Arystan Qabykenov úsh jyl ishinde 500 mıllıard teńge jumsalatynyn aıtty. Negizgi maqsat – qalyptasqan naryqty saqtap qalý, eksport geografııasyn jáne taýar nomenklatýrasyn keńeıtý.
Bul qarjy qalaı jumsalmaq? Birinshiden, eksportqa baǵyttalǵan jobalardy qoldaýǵa 220 mıllıard jumsalady. Ekinshi baǵyt – Qazaqstannyń damý banki arqyly eksporterlerge 80 mıllıard teńge nesıe usyný. Úshinshi baǵyt – «Qazaqeksport» UK jarǵylyq kapıtaly 68 mıllıardqa kóbeıtiledi. Tórtinshiden, eksporterlerdiń tasymalǵa ketetin kólik shyǵynynyń bir bóligin óteý tetigi jasalyp, oǵan 20 mıllıard teńge jumsalýǵa tıis.
Eksport geografııasyn keńeıtý men sebetin toltyra túsý úshin aldaǵy úsh jylda Qazaqstanda jasalǵan temir jol ónimderi Mysyr, Ázerbaıjan, О́zbekstan syndy elderge shyǵarylmaq. AQSh, Chehııa, Germanııa, Polsha, Grýzııa elderine ammıak selıtrasy, sary fosfor, túrli tyńaıtqysh eksporttaý josparlanǵan. Mońǵolııaǵa – balmuzdaq, Aýǵanstanǵa – sý, sút, et satý, Qyrǵyzstanǵa – jeńil avtokólik jetkizý, Tájikstanǵa – armatýra aparý, Japonııaǵa maqsary maıyn eksporttaý kerek. 2017 jyldan beri kún panelderi, gaz qazandyqtary, kartrıdjder, relster, POS-termınaldar eksporttala bastady. Sýsyn, sút, alkogol men temeki ónimderi ájeptáýir suranysqa ıe.
Jalpy, eksporttyq áleýeti artyp kele jatqan salalardyń ishinde agrarlyq sektordy aıtyp ótýge bolady. Birinshiden, kólemi jaǵynan ósimdik pen mal ónimderi jáne daıyn azyq-túlik taýarlarynyń úlesi 5 paıyzdy qurap, úshinshi oryn alady. Byltyr bul saladaǵy ósim 2017 jylmen salystyrǵanda 27 paıyzǵa joǵarylady. AО́K ónimderiniń eksporty 3 mıllıard dollardan asyp túsip, maqsatty meje 23 paıyzǵa asyra oryndalypty. Taǵy bir aıta keterligi, eksporttalǵan AО́K ónimderiniń ishinde óńdelgen ónimniń úlesi 37 paıyzdy quraıdy eken. Jaqynda Túrkistan oblysyn basqarýǵa aýysqan О́mirzaq Shókeev Aýyl sharýashylyǵy mınıstri kezinde Qazaqstannyń 2019 jyly 1 mıllıard taýyq jumyrtqasyn eksporttaıtynyn aıtqany da esimizde.
Jyl basynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda óńdeýshi ónerkásipti qoldaýǵa 400 mıllıard teńge baǵyttalatyny belgili boldy. Bul kúndelikti tutynatyn qarapaıym taýarlardy kóbirek esporttaýǵa jol ashýǵa tıis. Iаǵnı, mata, kıim-keshek, aıaq-kıim óndirisi, tyńaıtqyshtar, lak-boıaý ónimderi, esik-tereze, jıhaz óndirisi, taǵy basqa da ónimder otandyq eksport sebetin tolyqtyra túspek.
Jalpy, ımport pen eksporttyń ara salmaǵy ásirese, azyq-túlik, kıim-keshek sııaqty halyq kúndelikti tutynatyn taýar naryǵynda birinshi seziledi. Basqasyn aıtpaǵanda, dúken sórelerinde, halyqtyń dastarqanynda shetelden kelgen azyq-túlik pen sýsyn samsap turatyn, azamattary ózgeniń kıimin kıetin eldiń eksporttyq áleýetine kúmánmen qaraýǵa týra keledi.
Statıstıkalyq derekterge súısensek, sońǵy úsh jylda azyq-túlik ónimderi 30 paıyzǵa deıin qymbattapty. Sebebi shetelden basqa valıýtaǵa satyp ákelemiz. Taıaýda «Atameken» UKP tóralqa tóraǵasy Tımýr Qulybaev ekonomıkalyq qaýipsizdik úshin ımporttalatyn azyq-túliktiń ornyn otandyq azyq-túlikpen toltyrý kerektigin aıtqany tegin emes. Búgingi tańda dúken sórelerindegi azyq-túliktiń 35 paıyzy – ımporttyq ónim. Aýylsharashylyq ónimderiniń 23 paıyzy da syrttan tasymaldanatyny taǵy bar.
Kıim-keshek, jıhaz, qurylys materıaldary syndy ónerkásip taýarlarynyń da 80 paıyzy syrttan ákelinedi. Eksport kólemi ulǵaıǵanymen, kıim-keshek naryǵynyń bar bolǵany 2 paıyzy ǵana otandyq naryqta ázirlenedi. Bıyl qańtar aıynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq eldermen aradaǵy saýda aınalymynyń kólemi 2018 jylǵy qańtarmen salystyrǵanda óskenimen, eksport 12 paıyzǵa quldyrady.
Import pen eksporttyń ara salmaǵynda báribir aldyńǵysynyń bási joǵary. Al onyń astarynda ekonomıkalyq qaýipsizdik, baǵa turaqsyzdyǵy, ınflıasııanyń joǵarylyǵy syndy mańyzdy máseleler bar. Eksporttyń 75 paıyzyna jýyǵyn munaı men gaz, tústi jáne qara metall, mazýt, kómir sııaqty mıneraldy ónimder quraıtynyn, azyq-túliktiń úshten bir bóligi men kıimniń 98 paıyzyn syrttan satyp alatyn eldi solaı tanýy zańdy qubylys, árıne.
Jer qoınaýy baılyqtaryn aıtpaǵanda, astyqtyń ózin shetelge kóp jaǵdaıda óńdemeı, shıki kúıinde shyǵaratynymyz da belgili. Al bárin shıkileı satyp úırenip qalǵan eldiń syrtqy taýarlarǵa táýeldi bolmaýy sirá da qıyn. Úkimet 2021 jyly eksporttan túsetin tabys kólemin bir jarym esege arttyryp, 725 mıllıard teńgege jetkizýdi josparlap otyr. Árıne, shıkizat baǵasy sharyqtap ketse, bul meje ońaı oryndalýy múmkin. Alaıda, negizgi másele shıkizattyq emes eksporttyń áleýetine tireledi.